Zawiesiny

Zawiesina to postać dwufazowa, w której substancja czynna nie jest rozpuszczona, a rozproszona w cieczy. Stąd bierze się cała jej technologia i cała trudność, bo rozproszenie trzeba najpierw uzyskać, a potem utrzymać na tyle długo, by pacjent odmierzył dawkę. Farmakopea rozstrzyga to badaniem z zegarkiem w ręku. Monografia narodowa Leki sporządzane w aptece, która opisuje procedurę, miała do niedawna charakter informacyjny, a od 1 czerwca 2026 ma charakter obowiązujący^1,2.

Czym są zawiesiny w ujęciu Farmakopei

Jak Farmakopea definiuje zawiesinę doustną?

Płynne preparaty doustne są zwykle roztworami, emulsjami lub zawiesinami zawierającymi jedną lub kilka substancji czynnych w odpowiednim rozpuszczalniku³. Zawiesiny mogą ulegać sedymentacji, a wstrząśnięcie powinno spowodować uzyskanie zawiesiny wystarczająco trwałej do podania właściwej dawki leku³. To zdanie warto przeczytać dwa razy, bo osiadanie osadu nie jest w tej postaci wadą, a spodziewanym zachowaniem preparatu.

Podczas sporządzania płynnych preparatów doustnych zawierających cząstki rozproszone należy zapewnić właściwą i kontrolowaną wielkość cząstek, odpowiednią do przeznaczenia preparatu³. Wielkość cząstek decyduje w zawiesinie o dwóch rzeczach naraz: o szybkości sedymentacji i o tym, czy preparat nie drażni w miejscu podania.

Czym różni się zawiesina doustna od zawiesiny na skórę?

Zawiesiny podawane na skórę mają własną monografię ogólną. Preparaty płynne do stosowania na skórę są roztworami, emulsjami lub zawiesinami o różnej lepkości, zwykle umieszczanymi w pojemnikach wielodawkowych⁴. Tu również sedymentacja jest dopuszczalna, a wstrząśnięcie ma dać zawiesinę wystarczająco trwałą do podania jednorodnego preparatu⁴. Różnica dotyczy więc drogi podania i wymagań dla pojemnika, nie samej technologii, którą monografia narodowa opisuje raz dla wszystkich zawiesin⁵.

Faza rozpraszająca i substancje pomocnicze

Farmakopea nie wskazuje w monografii preparatów płynnych doustnych konkretnych substancji zawieszających, a wylicza ich kategorie: substancje rozpraszające, zawieszające i zagęszczające, emulgatory, bufory, substancje zwilżające, solubilizatory, stabilizujące, poprawiające smak i zapach oraz substancje słodzące i barwniki³. Dobór substancji z danej kategorii należy więc do przepisu i do osoby sporządzającej, a Farmakopea określa dla każdej z nich wymagania jakościowe w monografiach szczegółowych.

Metyloceluloza zachowuje się odwrotnie niż podpowiada nawyk: w gorącej wodzie jest praktycznie nierozpuszczalna, a roztwór koloidalny tworzy w zimnej¹⁰. Dlatego rozprasza się ją w wodzie gorącej, a dopiero po ochłodzeniu uzyskuje właściwą lepkość. Zalanie jej zimną wodą od razu kończy się grudkami, których nie rozetrze już żaden pistolet.

Jak Farmakopea każe sporządzać zawiesiny

Procedura ma pięć czynności i jedną zasadę nadrzędną: substancja stała najpierw ma zostać zwilżona, a dopiero potem rozcieńczona. Stałe składniki dokładnie rozciera się w moździerzu do uzyskania proszków bardzo miałko rozdrobnionych, a następnie substancje stałe zwilża się fazą rozpraszającą lub jej składnikiem do uzyskania jednorodnej pasty i rozcieńcza kolejną porcją fazy płynnej⁵.

1. Rozetrzeć składniki stałe w moździerzu do uzyskania proszków bardzo miałko rozdrobnionych⁵.
2. Zwilżyć je fazą rozpraszającą albo jej składnikiem, do uzyskania jednorodnej pasty⁵.
3. Rozcieńczyć pastę kolejną porcją fazy płynnej⁵.
4. Przenieść zawiesinę do pojemnika, popłukując moździerz pozostałą ilością fazy płynnej⁵.
5. W razie potrzeby zhomogenizować preparat w odpowiednim urządzeniu i pozostawić do usunięcia nadmiernej ilości powietrza⁵.

Po co zwilżać, jeśli i tak trzeba rozcieńczyć?

Zwilżenie proszku do jednorodnej pasty rozwiązuje problem, którego nie rozwiąże mieszanie w butelce. Sproszkowane ciało stałe wprowadzone od razu do całej fazy płynnej tworzy grudki otoczone cieczą, a wnętrze grudki zostaje suche. Farmakopea ustawia więc kolejność jednoznacznie: rozcieranie, zwilżanie, rozcieńczanie, przeniesienie⁵. Homogenizator wolno użyć w celu uzyskania jednolitego rozproszenia, ale monografia stawia go po tych krokach, nie w ich miejsce⁵.

Ile odważyć substancji stałej

Zawartość substancji czynnej ma być nie mniejsza niż 90% i nie większa niż 110% zawartości deklarowanej, liczonej w jednostce dawkowania albo w jednostce masy lub objętości¹³. W uzasadnionym i koniecznym przypadku wolno użyć składniki w nadmiarze¹³. Naważkę dla stężenia procentowego policzy kalkulator stężeń recepturowych, a zamianę jednostek przelicznik stężeń.

Kontrola po sporządzeniu

Zawiesina ma jedno badanie, którego nie ma żadna inna postać płynna. Preparat obserwowany w pojemniku, po wstrząśnięciu, nie ulega sedymentacji w czasie potrzebnym do podania właściwej dawki leku, a wizualne badanie jednolitego rozproszenia wykonuje się z pomiarem czasu: po 30 sekundach wstrząsania jednolite rozproszenie powinno się utrzymywać nie krócej niż 3 minuty, jeżeli nie uzasadniono inaczej⁵.

Badanie rozproszenia z zegarkiem

Badanie wykonuje się na gotowym preparacie w jego własnym pojemniku, więc nie wymaga żadnej aparatury⁵. Trzydzieści sekund wstrząsania to więcej, niż pacjent zwykle poświęca butelce, i dlatego wynik badania mówi o preparacie, a nie o sile ręki. Trzy minuty utrzymania rozproszenia odpowiadają natomiast czasowi potrzebnemu na odmierzenie dawki, przy czym monografia dopuszcza inny czas, jeżeli zostanie to uzasadnione⁵.

Nierozproszony osad przylegający do dna butelki, tak zwany zbity osad, jest wynikiem negatywnym badania jednolitego rozproszenia⁵. Przyczyną bywa zbyt duża wielkość cząstek albo niezgodność między składnikami zawiesiny, którą sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych. Preparatu, który tego badania nie przechodzi, nie ratuje dłuższe wstrząsanie przy wydawaniu.

Masa i jednolitość zawartości

Dopuszczalne odchylenie masy zawiesiny bierze się z tej samej skali co przy pozostałych preparatach płynnych i wynosi ± 10% dla masy poniżej 10 g, ± 8% dla masy od 10 g do 20 g, ± 5% dla masy od 21 g do 50 g, ± 3% dla masy od 51 g do 200 g oraz ± 1% dla masy powyżej 200 g¹³. Dla preparatu w pojemniku wielodawkowym masa lub objętość nie może być mniejsza niż 95% wartości deklarowanej¹³.

Zawiesiny w pojemnikach jednodawkowych mają dodatkowe wymaganie farmakopealne. Spełniają badanie jednolitości jednostek preparatów dawkowanych albo, w uzasadnionych i zatwierdzonych przypadkach, badanie jednolitości zawartości, a wtedy po wstrząśnięciu opróżnia się pojemnik jak najdokładniej i oznacza zawartość substancji czynnych, przy czym preparat spełnia wymagania badania B³. To wymaganie różni zawiesiny od roztworów, dla których monografia przewiduje w takich pojemnikach badanie jednolitości masy¹⁴.

Czy Farmakopea ma przepisy zawiesin recepturowych?

Monografie narodowe Farmakopei Polskiej XIII obejmują przepisy roztworów, spirytusów, syropów, maści, czopków, mazideł i mieszanek ziołowych, ale osobnego przepisu zawiesiny wśród nich nie ma. Skład zawiesiny wynika więc z recepty, a wymagania jakościowe z monografii ogólnej postaci leku oraz z części 2-3-1-2 monografii narodowej⁵. Preparaty farmaceutyczne sporządzane w aptece spełniają wymagania monografii ogólnych postaci leku, a inne sposoby sporządzania są dopuszczone, jeżeli zapewnią właściwą jakość preparatu¹³.

Najbliższą zawiesinie postacią z własnym przepisem narodowym jest maść typu zawiesiny, w której ciało stałe jest rozproszone w podłożu półstałym, a nie w cieczy. Jej technologia stoi w monografii narodowej w osobnej części⁵, z badaniem po sporządzeniu opartym na obserwacji preparatu w cienkiej warstwie⁵. Zawiesina płynna ma zamiast tego badanie rozproszenia w czasie, bo jej faza ciągła nie utrzymuje cząstek w miejscu.

Opakowanie, przechowywanie i termin ważności

Opakowanie zawiesiny stanowią butelki, szklane lub z tworzywa sztucznego, szczelnie zamykane nakrętką lub korkiem, a pojemność butelki musi być dobrana tak, aby możliwe było dobre wymieszanie preparatu przez wstrząsanie przed użyciem¹³. Zawiesiny powinny być umieszczane w pojemnikach oznakowanych poleceniem „zmieszać przed użyciem”¹³. Bez tego polecenia pacjent odmierzy pierwszą dawkę z cieczy nad osadem, a ostatnią z osadu.

Przy zawiesinach sporządzanych z tabletek albo kapsułek trzeba dodatkowo wziąć pod uwagę właściwości substancji, na przykład rozpuszczalność albo możliwość hydrolizy, o czym monografia mówi wprost przy wyznaczaniu okresu przydatności płynnego preparatu wykonanego z użyciem stałych leków gotowych¹³. Termin dla konkretnej recepty wyznaczy kalkulator trwałości leku recepturowego.

Status wymagań i dokumentacja sporządzania

Definicje i badania zawiesin pochodzą z monografii ogólnych postaci leku, obowiązujących od wydania z 2023 roku. Technologia sporządzania jest w monografii narodowej Leki sporządzane w aptece, która do niedawna miała charakter informacyjny¹⁵. Znowelizowana monografia ma charakter obowiązujący i dostała zapisy usprawniające prowadzenie dokumentacji sporządzania leków w aptece oraz ich kontroli¹, a data obowiązywania wymagań narodowych Suplementu 2025 to 1 czerwca 2026².

Monografia Praeparationes liquidae peroraliae nie znalazła się wśród monografii ogólnych postaci leku znowelizowanych Suplementem 2025¹⁶, więc wymagania dla zawiesin doustnych opisane wyżej są aktualne w wersji z 2023 roku. Wynik badania jednolitego rozproszenia wart jest zapisania w dokumentacji sporządzania, bo jest to badanie obserwacyjne, którego nie da się powtórzyć po wydaniu preparatu.

Wnioski dla praktyki aptecznej

Co warto wdrożyć do praktyki

• Zwilżać rozdrobniony proszek do jednorodnej pasty przed rozcieńczeniem, bo to jedyny krok, który zapobiega grudkom z suchym wnętrzem.
• Popłukiwać moździerz pozostałą ilością fazy płynnej, ponieważ przepis traktuje to jako część sporządzania, a nie porządki.
• Wykonywać badanie rozproszenia z pomiarem czasu, 30 sekund wstrząsania i 3 minuty obserwacji, i zapisywać jego wynik.
• Oznakowywać każdą zawiesinę poleceniem „zmieszać przed użyciem” i dobierać butelkę z zapasem miejsca na wstrząsanie.
• Rozpraszać metylocelulozę w wodzie gorącej i doprowadzać do lepkości przez ochłodzenie, zgodnie z jej rozpuszczalnością.

Czego unikać

• Wsypywania proszku od razu do całej fazy płynnej i liczenia na to, że homogenizator naprawi rozproszenie.
• Traktowania zbitego osadu jako naturalnej cechy zawiesiny, bo brak powrotu rozproszenia po wstrząśnięciu jest wynikiem negatywnym badania.
• Przypisywania zawiesinie wodnej bez środka konserwującego okresu dłuższego niż 7 dni, a w lodówce dłuższego niż 14 dni.
• Stosowania do zawiesin jednodawkowych kryterium jednolitości masy przewidzianego dla roztworów w takich pojemnikach.
• Napełniania butelki pod korek, co uniemożliwia wymieszanie preparatu wstrząsaniem.

Na co zwrócić szczególną uwagę w aptece

• Zawiesiny sporządzane z tabletek, przy których o okresie przydatności decyduje trwałość substancji czynnej po uwolnieniu z postaci stałej.
• Recepty z substancjami o dużej gęstości, które osiadają szybciej i najczęściej nie przechodzą badania rozproszenia.
• Wielkość cząstek, która ma być właściwa i kontrolowana, a przy podaniu na skórę lub błony śluzowe decyduje też o tolerancji miejscowej.
• Substancje zagęszczające dobrane w recepcie bez podania sposobu przygotowania, bo od kolejności rozpraszania zależy, czy powstanie żel bez grudek.
• Preparaty w pojemnikach jednodawkowych, w których badanie jednolitości zawartości wykonuje się po wstrząśnięciu i opróżnieniu pojemnika.

Postać płynna, w której substancja czynna jest rozpuszczona, a nie rozproszona, ma inną technologię i inne kryteria kontroli, opisane w opracowaniu o roztworach. Pozostałe postacie leku recepturowego zbiera dział receptura.