Roztwory

Roztwór to postać, którą apteka wykonuje najczęściej, i właśnie dlatego łatwo w niej przeoczyć wymagania. Trzy z nich zaskakują przy pierwszym czytaniu: dopuszczalne odchylenie masy zwęża się wraz z ilością preparatu, roztwór wodny bez środka konserwującego ma siedmiodniowy okres przydatności, a rodzaj wody wolno wybrać tylko z dwóch wskazanych przez Farmakopeę. Status samych wymagań też się zmienił. Monografia narodowa Leki sporządzane w aptece miała do niedawna charakter informacyjny, a od 1 czerwca 2026 ma charakter obowiązujący^1,2.

Czym są roztwory w ujęciu Farmakopei

Jak Farmakopea definiuje roztwór doustny?

Płynne preparaty doustne są zwykle roztworami, emulsjami lub zawiesinami zawierającymi jedną lub kilka substancji czynnych w odpowiednim rozpuszczalniku, choć mogą się też składać wyłącznie z płynnych substancji czynnych, i wtedy Farmakopea nazywa je płynem doustnym³. Rozpuszczalnik dla każdego z preparatów doustnych wybiera się uwzględniając właściwości substancji czynnej oraz pożądane właściwości organoleptyczne³. To rozstrzygnięcie recepturowe, nie techniczne, bo smak i zapach decydują o tym, czy pacjent lek przyjmie.

Dopuszczone substancje pomocnicze monografia wylicza szeroko: środki konserwujące, przeciwutleniacze i inne substancje pomocnicze, takie jak rozpraszające, zawieszające i zagęszczające, emulgatory, bufory, substancje zwilżające, solubilizatory, stabilizujące, poprawiające smak i zapach oraz substancje słodzące i barwniki³. Przy roztworze wodnym środek konserwujący nie jest ozdobą przepisu, bo od jego obecności zależy okres przydatności całego preparatu.

Czy roztwór na skórę idzie tą samą ścieżką?

Preparaty płynne do stosowania na skórę mają własną monografię ogólną. Są przeznaczone do podania na skórę, w celu dostarczenia substancji czynnych, aby wywołać działanie miejscowe lub ogólne, i mogą być roztworami, emulsjami lub zawiesinami o różnej lepkości⁴. Zwykle umieszcza się je w pojemnikach wielodawkowych⁴. Technologia sporządzania jest natomiast wspólna dla wszystkich roztworów, bo monografia narodowa opisuje ją raz, w części o preparatach płynnych⁵.

Rozpuszczalniki do roztworów recepturowych

Rozpuszczalnik jest w roztworze składnikiem o największej masie, więc jego jakość przenosi się wprost na jakość preparatu. Farmakopea rozstrzyga to nie ogólnym zaleceniem, a wskazaniem konkretnej monografii dla wody używanej jako składnik leków niejałowych⁵.

Który rodzaj wody wolno użyć?

Woda do receptury aptecznej to woda używana jako rozpuszczalnik w procesie przygotowywania leków recepturowych i leków aptecznych, a Farmakopea dopuszcza dwa jej rodzaje: wodę do bezpośredniego użycia oraz wodę w pojemnikach⁶. Woda do bezpośredniego użycia jest otrzymywana w aptece metodą destylacji, wymiany jonowej, odwróconej osmozy lub inną metodą, z wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, a do leków niejałowych spełnia wymagania monografii wody oczyszczonej w części dotyczącej wody produkcyjnej⁶.

Z wodą wytwarzaną w aptece idzie obowiązek kontroli, którego częstotliwość zależy od objętości. Przy produkcji do 25 L dziennie kontrolę wykonuje się nie rzadziej niż co 90 dni, od 25 L do 150 L dziennie nie rzadziej niż co 30 dni, a powyżej 150 L dziennie zgodnie z zasadami Dobrej Praktyki Wytwarzania⁶. Kontrolę jakości wody do bezpośredniego użycia należy również przeprowadzić po likwidacji każdej awarii urządzenia⁶. Ten drugi warunek bywa pomijany, bo awaria kończy się zwykle naprawą i powrotem do pracy, a nie badaniem wody.

Woda oczyszczona w pojemnikach używana do sporządzania leków spełnia dodatkowe wymagania: jest jałowa, przechowywana w pojemnikach o pojemności nie większej niż 1000 mL i nie dłużej niż 16 godzin po otwarciu pojemnika⁶. Etykieta ma zawierać uwagę, że produkt jest jałowy, że nie wolno go stosować do leków pozajelitowych i że po otwarciu pojemnika wodę należy zużyć w ciągu 16 godzin, a także miejsce na wpisanie daty i godziny otwarcia⁶. Data i godzina na butelce to najprostszy sposób udowodnienia, że limit nie został przekroczony.

Do końcowego przemywania sprzętu i utensyliów stosowana jest woda oczyszczona⁵. Woda wodociągowa wystarcza więc do mycia wstępnego, ale nie do ostatniego płukania moździerza czy butelki, w której powstanie roztwór.

Kiedy potrzebny jest współrozpuszczalnik?

Etanol i glicerol trafiają do roztworu z dwóch powodów: albo substancja czynna nie rozpuszcza się w wodzie w potrzebnym stężeniu, albo przepis wymaga podniesienia trwałości. Farmakopea dopuszcza współrozpuszczalnik wtedy, gdy jest przepisany, i tylko w tej kolejności, o której niżej¹¹. Przy przepisach etanolowych trzeba pamiętać, że stężenie deklarowane na recepcie i stężenie surowca to dwie różne wielkości, a przeliczenie robi kalkulator etanolu do receptury.

Jak Farmakopea każe sporządzać roztwory

Procedura jest krótka i ma ustaloną kolejność. Składnik stały odważa się, rozpuszcza w części rozpuszczalnika i po rozpuszczeniu uzupełnia się pozostałą ilością rozpuszczalnika do wymaganej masy lub objętości⁵. Rozpuszczanie w części rozpuszczalnika nie jest szczegółem technicznym, bo objętość roztworu nie jest sumą objętości składników, a uzupełnianie na końcu jest jedynym sposobem trafienia w zadaną masę.

1. Odważyć składnik stały. Przy roztworach wieloskładnikowych odważa się pojedynczo poszczególne składniki stałe¹².
2. Rozpuścić w części rozpuszczalnika, a przy wielu składnikach rozpuszczać je po kolei¹¹.
3. Substancję trudno rozpuszczalną w wodzie rozpuścić najpierw we współrozpuszczalniku, jeżeli jest przepisany, albo w wodzie o podwyższonej temperaturze¹².
4. Uzupełnić pozostałą ilością rozpuszczalnika do wymaganej masy lub objętości⁵.
5. Jeżeli po sporządzeniu obecne są cząstki nierozpuszczone, przesączyć preparat przy użyciu odpowiedniego sączka, na przykład bibułowego¹².

Ile odważyć, czyli przeliczenie stężenia na naważkę

Farmakopea rozstrzyga o wyniku, nie o rachunku. Zawartość substancji czynnej powinna być nie mniejsza niż 90% i nie większa niż 110% deklarowanej zawartości, liczonej w jednostce dawkowania albo w jednostce masy lub objętości⁵. W uzasadnionym i koniecznym przypadku wolno użyć składniki w nadmiarze⁵. Sam rachunek naważki dla stężenia procentowego wykona kalkulator stężeń recepturowych dla roztworu i maści, a zamianę jednostek między procentami, mg/g i ppm przelicznik stężeń.

Zapis stężenia na recepcie bywa niejednoznaczny, a przy etanolu i nadtlenku wodoru procent masowy i objętościowy nie są tą samą wielkością. Zakres zawartości substancji czynnej, w którym preparat ma się zmieścić, wynosi od 90% do 110% wartości deklarowanej⁵, więc pomyłka w rodzaju procentu bywa pomyłką wyprowadzającą poza ten zakres. Przy niejasnym zapisie surowca albo nazwie zwyczajowej sprawdź go w wykazie synonimów recepturowych, zanim odważysz.

Jakie opakowanie dobrać?

Opakowanie dla preparatów płynnych stanowią butelki, szklane lub z tworzywa sztucznego, szczelnie zamykane nakrętką lub korkiem, a pojemność butelki musi być dobrana tak, aby możliwe było dobre wymieszanie preparatu przez wstrząsanie przed użyciem⁵. Butelka wypełniona pod korek spełnia warunek szczelności i łamie warunek mieszania, co przy roztworze wieloskładnikowym o zróżnicowanej gęstości ma znaczenie praktyczne.

Kontrola po sporządzeniu

Farmakopea wymaga po sporządzeniu roztworu dwóch badań: badania masy preparatu oraz badania zanieczyszczenia cząstkami widocznymi okiem nieuzbrojonym¹². Trzecim kryterium, wspólnym dla wszystkich preparatów niejałowych, jest zawartość substancji czynnej w zakresie od 90% do 110% wartości deklarowanej⁵.

Masa preparatu

Dopuszczalne odchylenie masy roztworu zwęża się wraz z ilością preparatu i wynosi ± 10% dla masy poniżej 10 g, ± 8% dla masy od 10 g do 20 g, ± 5% dla masy od 21 g do 50 g, ± 3% dla masy od 51 g do 200 g oraz ± 1% dla masy powyżej 200 g⁵. To jest tabela 1 monografii, przywoływana zarówno w części o preparatach płynnych, jak i w badaniach po sporządzeniu roztworu¹². Kierunek tej skali jest odwrotny do intuicji, bo im większy preparat, tym ciaśniejsza granica procentowa. Przejście progu 200 g zawęża też tolerancję w gramach, bo dla 200 g wynosi ona 6 g, a dla 201 g już 2 g.

Dla preparatu w pojemniku wielodawkowym masa lub objętość nie może być mniejsza niż 95% wartości deklarowanej, a w pojemniku jednodawkowym nie może różnić się od deklarowanej więcej niż o 10%⁵. Roztwory w pojemnikach jednodawkowych mają dodatkowo farmakopealne badanie jednolitości masy: opróżnia się 20 pojemników, waży zawartość każdego i liczy średnią masę, a od średniej masy tylko w 2 pojemnikach masa może różnić się o więcej niż 10%, przy czym w żadnym odchylenie nie może być większe niż 20%¹³.

Cząstki nierozpuszczone i krople doustne

Badanie zanieczyszczenia cząstkami widocznymi okiem nieuzbrojonym wykonuje się dla każdego sporządzonego roztworu¹². Obecność cząstek nie przekreśla preparatu, bo Farmakopea przewiduje dla tej sytuacji przesączenie przez odpowiedni sączek¹². Osad, który wraca po przesączeniu, jest natomiast sygnałem, że stężenie przekracza rozpuszczalność albo że składniki reagują ze sobą, co warto sprawdzić w analizatorze niezgodności recepturowych.

Roztwór wydawany do dozowania kroplami ma osobne wymagania. Przy oznaczaniu wielkości i jednolitości dawki szybkość odmierzania kropli nie powinna przekraczać 2 kropli na sekundę, waży się 10 dawek, a masa pojedynczej dawki nie różni się więcej niż o 10% od średniej masy¹³. Gdy na etykiecie podana jest masa albo objętość, całkowita masa lub objętość 10 dawek nie różni się więcej niż o 15% od wartości deklarowanej¹³. Przy wydawaniu pomaga kalkulator dawki w mikstury na łyżeczkę i kroplę.

Farmakopealne przepisy roztworów

Farmakopea Polska ma monografie narodowe kilku roztworów wykonywanych w aptece. Każda podaje skład w częściach, procedurę i warunki przechowywania, więc przy tych preparatach nie ma potrzeby sięgania po przepisy z podręczników.

Płyn Lugola

Roztwór wodny jodu, o synonimach Solutio Iodi Lugoli i płyn Lugola, jest solubilizowanym roztworem jodu z zawartością jodu od 0,9% do 1,1% oraz jodku potasu od 1,9% do 2,1%, w postaci czerwonobrunatnej, przezroczystej cieczy o zapachu jodu¹⁴. Skład i sposób wykonania są następujące¹⁴:

• Kalii iodidum (0186) – 2,0 cz.
• Iodum (0031) – 1,0 cz.
• Aqua purificata (0008) – 97,0 cz.

Jodek potasu rozpuszcza się w 4 częściach wody, w tym roztworze rozpuszcza jod, uzupełnia wodą i miesza¹⁴. Kolejność jest tu warunkiem wykonalności, bo jod praktycznie nie rozpuszcza się w wodzie i przechodzi do roztworu dopiero w stężonym roztworze jodku potasu. Preparat przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, chroniąc od światła¹⁴.

Jodyna

Spirytusowy roztwór jodu, czyli jodyna, jest stabilizowanym etanolowym roztworem jodu z zawartością jodu od 2,7% do 3,3%, jodku potasu od 0,9% do 1,1% i etanolu nie mniej niż 86,0% (V/V)¹⁵. Skład jest odwrotny do płynu Lugola pod względem proporcji jodu do jodku potasu¹⁵:

• Ethanolum (96 per centum) (1317) – 90,0 cz.
• Aqua purificata (0008) – 6,0 cz.
• Iodum (0031) – 3,0 cz.
• Kalii iodidum (0186) – 1,0 cz.

Jodek potasu rozpuszcza się w wodzie, w tym roztworze rozpuszcza jod, a etanol 96% dodaje stopniowo przy mieszaniu¹⁵. Woda jest więc w tym przepisie rozpuszczalnikiem pierwszym, mimo że stanowi mniej niż jedną dziesiątą masy preparatu. Farmakopea limituje w jodynie jodowodór do nie więcej niż 0,2%, a preparat przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, chroniąc od światła¹⁶.

Spirytus salicylowy

Spirytus salicylowy, o synonimie Solutio Acidi salicylici spirituosa, jest etanolowo-wodnym roztworem kwasu salicylowego z zawartością kwasu salicylowego od 1,9% do 2,1% i etanolu od 66,0% do 74,0% (V/V)¹⁷. Skład jest trzyskładnikowy¹⁷:

• Ethanolum (96 per centum) (1317) – 68,0 cz.
• Aqua purificata (0008) – 30,0 cz.
• Acidum salicylicum (0366) – 2,0 cz.

Kwas salicylowy rozpuszcza się w etanolu 96% i dopiero potem dodaje wodę¹⁷. Odwrócenie tej kolejności daje zawiesinę, bo kwas salicylowy jest w wodzie trudno rozpuszczalny, i jest to podręcznikowy przykład sytuacji, dla której monografia narodowa przewiduje rozpuszczanie we współrozpuszczalniku¹². Gotowy spirytus salicylowy jest w rejestrze surowców dostępny jako preparat, w dwóch pozycjach⁷.

Woda wapienna

Woda wapienna, o synonimach Solutio Calcii hydroxydi i Aqua Calcariae, jest wodnym roztworem wodorotlenku wapnia o zawartości od 0,15% do 0,17%, w postaci bezbarwnego, przezroczystego roztworu o odczynie zasadowym¹⁸. Powstaje z tlenku wapnia i wody oczyszczonej: tlenek wapnia miesza się z 2 częściami wody do jednolitej papki, spłukuje do naczynia ze 100 częściami wody, zamyka i pozostawia do odstania, po czym ciecz znad osadu dekantuje się i odrzuca, a osad zalewa ponownie 100 częściami wody¹⁸. Wodę wapienną należy przechowywać nad osadem i sączyć bezpośrednio przed użyciem¹⁸.

Powód tego nietypowego przechowywania podaje sama monografia w badaniu tożsamości: w kontakcie z powietrzem preparat absorbuje dwutlenek węgla, mętnieje i tworzy stopniowo błonę węglanu wapnia¹⁸. Osad na dnie utrzymuje nasycenie roztworu, a błonka na powierzchni jest normalnym zachowaniem preparatu, nie oznaką zepsucia. W rejestrze surowców woda wapienna jest dostępna jako gotowy preparat w pięciu pozycjach⁷.

Płyn Burowa, roztwór antyseptyczny i płyn na odciski

Roztwór zasadowego octanu glinu, znany jako płyn Burowa, jest nasyconym roztworem wodnym zasadowego octanu glinu o zawartości glinu nie mniejszej niż 1,25%¹⁹. Powstaje z siarczanu glinu, węglanu wapnia i kwasu octowego lodowatego, a po połączeniu składników mieszaninę pozostawia się na 72 godziny w otwartym naczyniu, mieszając od czasu do czasu, potem dekantuje i przesącza¹⁹. Trzy doby oczekiwania sprawiają, że to przepis magistralny raczej z nazwy niż z praktyki dyżurowej.

Etanolowy roztwór antyseptyczny do stosowania na skórę jest etanolowo-wodnym roztworem z dodatkiem glicerolu i nadtlenku wodoru o zawartości etanolu od 75,0% do 85,0% (V/V), sporządzanym z 16,7 mL glicerolu 85%, 41,7 mL nadtlenku wodoru 3%, 833,3 mL etanolu 96% i wody oczyszczonej do 1000,0 mL²⁰. Glicerol rozpuszcza się w etanolu, dodaje nadtlenek wodoru, uzupełnia wodą i miesza²⁰. Preparat przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku²¹.

Płyn na odciski, czyli roztwór kwasu mlekowego i kwasu salicylowego w kolodium, ma w monografii jawne ostrzeżenie: preparat jest bardzo łatwopalny, a przy ucieraniu lub uderzeniu istnieje niebezpieczeństwo wybuchu²². Dlatego składniki, czyli 10,0 cz. kwasu mlekowego, 20,0 cz. kwasu salicylowego i 70,0 cz. kolodium, miesza się dokładnie, unikając silnego wstrząsania lub ucierania²². Preparat przechowuje się w dobrze zamkniętym pojemniku, chroniąc od światła²³.

Opakowanie, przechowywanie i termin ważności

Roztwory dzielą się przy wyznaczaniu okresu przydatności na dwie grupy, a granica nie przebiega między postaciami leku, tylko między obecnością i brakiem wody. Maksymalne okresy dotyczą preparatów przechowywanych w dobrze zamkniętych pojemnikach, w temperaturze nie wyższej niż 25 °C i bez dostępu światła⁵.

Okres przydatności można wydłużyć, jeżeli istnieje dodatkowa informacja naukowa na temat trwałości odnosząca się do danego preparatu, czyli o tym samym zakresie zawartości substancji czynnej, tej samej wartości pH, rodzaju substancji pomocniczych, zawartości wody i użytym leku gotowym⁵. Warunek zgodności jest tu wąski, więc dane z literatury dla podobnego, ale nie tego samego składu nie wystarczają. Do wyznaczania terminu dla konkretnej recepty służy kalkulator trwałości leku recepturowego.

Siedem dni dla roztworu wodnego bez środka konserwującego to najkrótszy okres w całej tabeli i najczęstsza rozbieżność między terminem wpisanym na etykiecie a wymaganiem Farmakopei⁵. Przechowywanie w temperaturze od 2 °C do 8 °C podwaja ten okres do 14 dni, ale wymaga zapisania warunku na etykiecie, bo bez niego pacjent zostawi butelkę w temperaturze pokojowej⁵.

Status wymagań i dokumentacja sporządzania

Definicje, rodzaje i badania roztworów pochodzą z monografii ogólnych postaci leku, czyli z części obowiązującej od wydania z 2023 roku. Technologia sporządzania jest w monografii narodowej Leki sporządzane w aptece, która do niedawna miała charakter informacyjny²⁴. Znowelizowana monografia ma charakter obowiązujący, a przy tej okazji dostała zapisy usprawniające prowadzenie dokumentacji sporządzania leków w aptece i ich kontroli¹. Data, od której obowiązują wymagania narodowe Suplementu 2025, to 1 czerwca 2026².

Monografia Praeparationes liquidae peroraliae nie znalazła się wśród monografii ogólnych postaci leku znowelizowanych Suplementem 2025²⁵, więc wymagania dla roztworów doustnych opisane wyżej są aktualne w wersji z 2023 roku. Monografia narodowa dopuszcza przy tym inne sposoby sporządzania, jeżeli zapewnią właściwą jakość preparatu⁵, a to znaczy, że odstępstwo od opisanej kolejności trzeba uzasadnić jakością, nie wygodą.

Wnioski dla praktyki aptecznej

Co warto wdrożyć do praktyki

• Rozpuszczać składnik stały w części rozpuszczalnika i uzupełniać do masy na końcu, bo tylko ta kolejność pozwala trafić w zadaną masę preparatu.
• Dobierać dopuszczalne odchylenie masy do ilości preparatu, od ± 10% poniżej 10 g do ± 1% powyżej 200 g, zamiast stosować jedną granicę do wszystkich recept.
• Zapisywać na butelce wody oczyszczonej w pojemnikach datę i godzinę otwarcia, skoro limit wynosi 16 godzin.
• Odnotowywać wykonaną kontrolę po sporządzeniu, bo monografia o charakterze obowiązującym ma osobne zapisy o dokumentacji.
• Sprawdzać w monografiach narodowych, czy przepisany roztwór nie ma już farmakopealnego składu i procedury, zanim sięgniesz po przepis z podręcznika.

Czego unikać

• Rozpuszczania kwasu salicylowego albo innej substancji trudno rozpuszczalnej w wodzie przed dodaniem współrozpuszczalnika, jeżeli przepis go przewiduje.
• Przypisywania roztworowi wodnemu bez środka konserwującego okresu dłuższego niż 7 dni, a przy przechowywaniu w lodówce dłuższego niż 14 dni.
• Napełniania butelki pod korek, bo pojemność ma umożliwiać wymieszanie preparatu przez wstrząsanie.
• Traktowania wody wodociągowej jako wystarczającej do końcowego przemywania sprzętu, do którego Farmakopea wskazuje wodę oczyszczoną.
• Pomijania kontroli jakości wody po naprawie urządzenia, która jest wymagana niezależnie od terminu kontroli okresowej.

Na co zwrócić szczególną uwagę w aptece

• Recepty na roztwory powyżej 200 g, przy których granica 1% masy oznacza kilka gramów tolerancji na całym preparacie.
• Roztwory wielodawkowe dozowane kroplami, dla których obowiązują osobne kryteria wielkości i jednolitości dawki.
• Osad, który wraca po przesączeniu, bo wskazuje na przekroczoną rozpuszczalność albo niezgodność między składnikami, a nie na zanieczyszczenie.
• Płyn na odciski i inne przepisy z kolodium, przy których Farmakopea ostrzega o łatwopalności i ryzyku wybuchu przy ucieraniu.
• Wodę wapienną, którą trzeba przechowywać nad osadem i sączyć bezpośrednio przed użyciem, więc nie da się jej przygotować na zapas w gotowej butelce.

Postacie płynne, w których substancja czynna nie jest rozpuszczona, a rozproszona, mają własną technologię i własne kryteria kontroli, opisane w Farmakopei osobno. Technologię postaci doodbytniczej z dwiema dopuszczonymi metodami przedstawiamy w opracowaniu o czopkach, a pozostałe postacie leku recepturowego zbiera dział receptura.