Bluszcz pospolity

Roślinny produkt leczniczy o działaniu wykrztuśnym, którego substancją czynną jest wyciąg z liści bluszczu pospolitego (Hederae helicis folium, z Hedera helix L.), sklasyfikowany w grupie leków stosowanych w kaszlu i przeziębieniu (leki wykrztuśne, kod ATC R05CA12). Dostępny wyłącznie bez recepty, w preparatach jednoskładnikowych, w postaciach doustnych: syrop, krople doustne, pastylki miękkie i tabletki. Stosowany objawowo w kaszlu produktywnym (tzw. mokrym), przebiegającym z odkrztuszaniem wydzieliny.

Działanie bluszczu pospolitego

Bluszcz pospolity to lek pochodzenia roślinnego o działaniu wykrztuśnym. Ułatwia odkrztuszanie zalegającej w drogach oddechowych gęstej wydzieliny i łagodzi kaszel mokry, czyli taki, któremu towarzyszy odkrztuszanie plwociny. Nie jest lekiem przeciwkaszlowym i nie blokuje odruchu kaszlu, dlatego nie stosuje się go w suchym, męczącym kaszlu.

Za działanie odpowiadają saponiny triterpenowe zawarte w liściach, przede wszystkim α-hederyna. Wyciąg rozrzedza wydzielinę oskrzelową i działa rozkurczowo na mięśnie gładkie oskrzeli, co ułatwia jej usuwanie.

Farmakologia

Mechanizm działania wyciągu z liści bluszczu nie został w pełni poznany, a część charakterystyk podaje wprost, że pozostaje nieznany^1,2. Grupa farmakoterapeutyczna to leki wykrztuśne (liść bluszczu pospolitego, Hederae helicis folium), kod ATC R05CA12.

W badaniach farmakologicznych i klinicznych wyciąg wykazuje działanie sekretolityczne. Badania in vitro metodami immunohistochemicznymi i biofizycznymi wykazały, że α-hederyna wpływa pośrednio na stymulację receptorów β2-adrenergicznych i hamuje ich internalizację w ludzkich pneumocytach typu II, w wyniku czego dochodzi do rozkurczu mięśniówki oskrzeli oraz zmniejszenia lepkości śluzu. Saponiny bluszczu wykazują działanie zbliżone do surfaktantu, uwadniają śluz nabłonka oddechowego i zwiększają ruch rzęsek^3,4.

Wyciąg z liści bluszczu działa wykrztuśnie i rozkurczająco na mięśnie gładkie oskrzeli, zmniejsza częstotliwość oraz bolesność ataków kaszlu, rozrzedza zalegającą wydzielinę i łagodzi odruch kaszlowy, nie blokując go⁵.

Skuteczność kliniczną oceniano między innymi dla tabletek. W randomizowanym, wieloośrodkowym badaniu z podwójnie ślepą próbą u 181 dorosłych pacjentów (18–75 lat) z ostrym kaszlem tygodniowe stosowanie wyciągu z liści bluszczu istotnie zmniejszyło intensywność kaszlu w skali VAS w porównaniu z placebo (p<0,0001). W badaniach porównawczych u pacjentów z przewlekłym zapaleniem oskrzeli oraz u dzieci z przewlekłą obturacyjną chorobą płuc wyciąg poprawiał parametry spirometryczne w stopniu porównywalnym z ambroksolem i acetylocysteiną⁶.

Farmakokinetyka

Właściwości farmakokinetyczne wyciągu z liści bluszczu nie zostały zbadane. Charakterystyki produktów leczniczych zgodnie podają brak danych na temat farmakokinetyki i biodostępności^4,1,5.

Wskazania leków z bluszczem pospolitym

Bluszcz pospolity jest roślinnym produktem leczniczym dostępnym bez recepty, stosowanym objawowo jako lek wykrztuśny w kaszlu produktywnym (mokrym), czyli przebiegającym z odkrztuszaniem wydzieliny. Wskazanie to jest wspólne dla syropów, pastylek i tabletek^1,4,2,6.

Prospan w postaci kropli doustnych ma nieco szersze wskazanie – stosuje się go pomocniczo w ostrych i przewlekłych stanach zapalnych dróg oddechowych przebiegających z kaszlem³.

Dawkowanie bluszczu pospolitego

Preparat (postać)	Grupa	Dawka jednorazowa	Częstość na dobę
Hedelix (syrop)	dorośli, młodzież i osoby w podeszłym wieku	5 ml	3 razy
Hedelix (syrop)	dzieci 6–11 lat	2,5 ml	4 razy
Hedelix (syrop)	dzieci 2–5 lat	2,5 ml	3 razy
Prospan (syrop)	dorośli i młodzież powyżej 12 lat	5 ml	3 razy
Prospan (syrop)	dzieci 6–11 lat	5 ml	2 razy
Prospan (syrop)	dzieci 2–5 lat	2,5 ml	2 razy
Prospan (krople doustne)	dorośli i dzieci powyżej 6 lat	20 kropli	3 razy
Prospan (pastylki miękkie)	dorośli i młodzież powyżej 12 lat	1 pastylka (ssać)	4 razy (maks. 4 pastylki)
Prospan (pastylki miękkie)	dzieci 6–12 lat	1 pastylka (ssać)	2 razy
Hederasal (syrop)	dorośli i młodzież od 12 lat	5 ml	3–4 razy
Hederasal (syrop)	dzieci 6–11 lat	5 ml	2 razy
Hederasal (syrop)	dzieci 2–5 lat	2,5 ml	2–3 razy
Hederasal MAX (tabletki)	dorośli i młodzież powyżej 12 lat	1 tabletka	2 razy (maks. 2 tabletki)

Syropy przyjmuje się w postaci nierozcieńczonej, popijając wodą, a krople Prospan – przed posiłkiem, przy czym dzieciom zaleca się podanie ich z cukrem lub miodem. Pastylki Prospan należy ssać do rozpuszczenia po posiłku, nie w pozycji leżącej, a tabletki Hederasal MAX można przyjmować niezależnie od posiłków^3,2,6.

Jeśli objawy utrzymują się dłużej niż tydzień pomimo stosowania leku, należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Leczenie kroplami Prospan powinno trwać minimum 7 dni, a po ustąpieniu objawów zaleca się jego kontynuację jeszcze przez 2–3 dni^3,1.

Istotne przeciwwskazania do stosowania bluszczu pospolitego

Wiek poniżej 2 lat

Syropy z wyciągiem z liści bluszczu (Hedelix, Prospan, Hederasal) są przeciwwskazane u dzieci w wieku poniżej 2 lat ze względu na ryzyko nasilenia objawów ze strony układu oddechowego podczas stosowania leków o działaniu sekretolitycznym^1,4,5.

Wiek poniżej 6 lat

Krople doustne oraz pastylki miękkie Prospan nie są przeznaczone dla dzieci w wieku poniżej 6 lat i w tej grupie nie należy ich stosować^3,2.

Nietolerancja alkoholu

Krople doustne Prospan zawierają 47% (m/v) etanolu, dlatego nie należy ich podawać osobom, u których nie zaleca się przyjmowania nawet najmniejszej ilości alkoholu³.

Środki ostrożności przy wydawaniu bluszczu pospolitego

Utrzymujący się kaszel oraz objawy alarmowe

Wydając lek, warto poinformować pacjenta, że w razie wystąpienia duszności, gorączki albo ropnej lub krwawej plwociny należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem, a kaszel utrzymujący się dłużej niż tydzień wymaga konsultacji lekarskiej lub farmaceutycznej^6,1.

Kaszel u małych dzieci

Uporczywy lub nawracający kaszel u dzieci w wieku od 2 do 4 lat wymaga rozpoznania lekarskiego przed rozpoczęciem leczenia^4,5.

Nieżyt i choroba wrzodowa żołądka

Zaleca się zachowanie ostrożności u pacjentów z nieżytem błony śluzowej żołądka lub chorobą wrzodową żołądka^6,1.

Zaburzenia syntezy bursztynianu argininy

Syropu Hedelix nie należy stosować u osób z zaburzeniami syntezy bursztynianu argininy, czyli chorobą metaboliczną cyklu mocznikowego, ponieważ opisano pojedynczy przypadek nawrotu objawów związanego czasowo ze stosowaniem tego typu produktu leczniczego¹.

Zawartość sorbitolu i nietolerancja fruktozy

Syropy oraz pastylki zawierają sorbitol (a pastylki Prospan także maltitol), dlatego nie należy ich stosować u pacjentów z rzadko występującą dziedziczną nietolerancją fruktozy. Jednorazowa dawka 5 ml syropu zawiera od 1,75 g sorbitolu w preparacie Hedelix do 4,935 g w preparacie Hederasal^1,4,2,5.

Zawartość alkoholu w kroplach

Krople doustne Prospan zawierają 47% (m/v) alkoholu, co może być szkodliwe u osób uzależnionych od alkoholu. Zawartość etanolu należy uwzględnić u pacjentów z grupy wysokiego ryzyka, w tym z uszkodzeniem wątroby, padaczką lub przewlekłymi stanami zapalnymi dróg oddechowych³.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Krople doustne Prospan ze względu na zawartość alkoholu mogą wpływać na zdolność prowadzenia pojazdów – bezpośrednio po ich przyjęciu alkohol może być wykrywany przez przyrządy do pomiaru alkoholu w wydychanym powietrzu, dlatego nie należy prowadzić pojazdów przez co najmniej pół godziny po zażyciu³. Dla pozostałych postaci nie przeprowadzono badań wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów lub nie stwierdzono niekorzystnego wpływu^4,6.

Interakcje bluszczu pospolitego

Charakterystyki produktów leczniczych nie odnotowują interakcji wyciągu z liści bluszczu z innymi lekami, a krople i syrop Prospan można podawać łącznie z innymi preparatami stosowanymi w trakcie terapii, na przykład z antybiotykami^3,4.

Opioidowe leki przeciwkaszlowe + bluszcz pospolity

Jednoczesne stosowanie wyciągu z liści bluszczu z opioidowymi lekami przeciwkaszlowymi, takimi jak kodeina lub dekstrometorfan, nie jest zalecane bez konsultacji z lekarzem – hamowanie odruchu kaszlu może utrudniać usuwanie rozrzedzonej wydzieliny^5,1.

Działania niepożądane bluszczu pospolitego

⚠ Reakcje alergiczne

Reakcje nadwrażliwości, takie jak wysypka, pokrzywka, duszność czy obrzęk Quinckego, są najczęściej zgłaszanym typem działań niepożądanych, choć występują rzadko. W kroplach, syropie i pastylkach Prospan mają one częstość bardzo rzadką ()^3,4,2. W preparatach Hedelix oraz Hederasal przypisano im nieznaną częstość ()^1,5. Charakterystyka tabletek Hederasal MAX wśród reakcji alergicznych o nieznanej częstości () wymienia dodatkowo reakcję anafilaktyczną, która jest stanem zagrażającym życiu i wymaga natychmiastowej pomocy⁶.

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Nudności, wymioty i biegunka mogą wystąpić przy stosowaniu wyciągu z liści bluszczu. W syropie i pastylkach Prospan są to działania niezbyt częste (), przy czym w syropie może im towarzyszyć lekki efekt przeczyszczający związany z zawartością sorbitolu^4,2. W preparatach Hedelix oraz Hederasal (syrop i tabletki Hederasal MAX) zaburzenia żołądkowo-jelitowe mają nieznaną częstość ()^1,5,6.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a bluszcz pospolity

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych bezpieczeństwa stosowania wyciągu z liści bluszczu w okresie ciąży nie ustalono z powodu braku kontrolowanych badań, dlatego większości preparatów nie zaleca się w tym okresie^1,2,6.

Krople doustne Prospan są w okresie ciąży przeciwwskazane³. Syrop Prospan dopuszcza natomiast stosowanie w ciąży wyłącznie wtedy, gdy w opinii lekarza korzyść dla matki przewyższa potencjalne zagrożenie dla płodu⁴.

Karmienie piersią a bluszcz pospolity

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych bezpieczeństwa stosowania wyciągu z liści bluszczu w okresie karmienia piersią nie ustalono, a brak jest badań dotyczących przenikania substancji czynnej do mleka matki, dlatego większości preparatów nie zaleca się w tym okresie^5,2,1.

Krople doustne Prospan są w okresie karmienia piersią przeciwwskazane³. Syrop Prospan można stosować w okresie laktacji jedynie wówczas, gdy w opinii lekarza korzyść dla matki przewyższa potencjalne zagrożenie⁴.

Produkty handlowe z bluszczem pospolitym

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Hedelix	syrop 40 mg/5 ml	OTC
Hederasal	syrop 26,6 mg/5 ml	OTC
Hederasal MAX	tabletki 52,5 mg	OTC
Prospan	krople doustne, roztwór 20 mg/ml	OTC
Prospan	pastylki miękkie 26 mg	OTC
Prospan	syrop 35 mg/5 ml	OTC