Memantyna

Lek przeciw otępieniu z grupy antagonistów receptora NMDA, stosowany w chorobie Alzheimera o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego. Dostępny wyłącznie na receptę, w preparatach jednoskładnikowych, w postaci tabletek powlekanych 10 mg i 20 mg oraz roztworu doustnego, także w opakowaniach ułatwiających stopniowe zwiększanie dawki.

Działanie memantyny

Memantyna należy do leków przeciw otępieniu i działa inaczej niż inhibitory acetylocholinesterazy stosowane we wcześniejszych stadiach choroby Alzheimera. Hamuje ona receptory NMDA, przez które nadmierna aktywność glutaminianu (głównego pobudzającego neuroprzekaźnika w mózgu) uszkadza komórki nerwowe. W ten sposób memantyna ogranicza skutki patologicznie zwiększonych stężeń glutaminianu, nie blokując jednak całkowicie fizjologicznego przekaźnictwa nerwowego.

Lek przyjmuje się raz na dobę, ponieważ bardzo długo utrzymuje się w organizmie.

Farmakologia

Coraz więcej danych wskazuje, że zaburzenia przekaźnictwa glutaminergicznego, zwłaszcza w obrębie receptorów NMDA (kwasu N-metylo-D-asparaginowego), przyczyniają się zarówno do objawów, jak i do postępu otępienia neurodegeneracyjnego. Memantyna jest zależnym od potencjału, niekompetycyjnym antagonistą receptora NMDA o średnim powinowactwie i modyfikuje skutki patologicznie zwiększonych stężeń glutaminianu, które mogą prowadzić do zaburzenia czynności neuronów¹.

W badaniach klinicznych z memantyną w monoterapii u pacjentów z chorobą Alzheimera o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego wykazano korzystny efekt leczenia w porównaniu z placebo w zakresie funkcji poznawczych, ogólnej oceny klinicznej oraz codziennego funkcjonowania¹.

Farmakokinetyka

Bezwzględna biodostępność memantyny wynosi około 100%, a maksymalne stężenie (t_max) jest osiągane między 3. a 8. godziną po przyjęciu leku. Pokarm nie wpływa na wchłanianie memantyny¹.

Objętość dystrybucji wynosi około 10 l/kg, a memantyna wiąże się z białkami osocza jedynie w około 45%¹.

U człowieka około 80% memantyny występuje w krążeniu w postaci niezmienionej. W badaniach in vitro nie stwierdzono udziału układu enzymatycznego cytochromu P450 w jej metabolizmie, a powstające metabolity nie wykazują działania antagonistycznego wobec receptora NMDA¹.

Ponad 99% memantyny jest wydalane przez nerki, częściowo na drodze wydalania kanalikowego, a okres półtrwania (t_½) wynosi od 60 do 100 godzin. W nerkach zachodzi także wchłanianie zwrotne z udziałem białek transportujących kationy, dlatego przy alkalizacji moczu szybkość wydalania memantyny może ulec 7–9-krotnemu zwolnieniu¹.

Wskazania leków z memantyną

Memantyna jest wskazana w leczeniu dorosłych pacjentów z chorobą Alzheimera o umiarkowanym lub ciężkim nasileniu. Wskazanie to jest wspólne dla wszystkich postaci (tabletek powlekanych i roztworu doustnego), a wszystkie preparaty wydawane są wyłącznie na receptę¹.

Leczenie powinien rozpocząć i nadzorować lekarz mający doświadczenie w diagnostyce i terapii choroby Alzheimera, a rozpocząć je można tylko wtedy, gdy opiekun zapewni stały nadzór nad przyjmowaniem leku przez pacjenta¹.

Dawkowanie memantyny

Maksymalna dawka dobowa wynosi 20 mg. Aby zmniejszyć ryzyko działań niepożądanych, dawkę zwiększa się stopniowo o 5 mg co tydzień, w ciągu pierwszych trzech tygodni, aż do osiągnięcia dawki podtrzymującej¹.

Grupa / faza leczenia	Dawka (raz na dobę)	Maksymalnie na dobę
Dorośli, 1. tydzień (dzień 1–7)	5 mg (pół tabletki 10 mg)	5 mg
Dorośli, 2. tydzień (dzień 8–14)	10 mg	10 mg
Dorośli, 3. tydzień (dzień 15–21)	15 mg	15 mg
Dorośli, od 4. tygodnia (dawka podtrzymująca)	20 mg	20 mg
Osoby w podeszłym wieku (powyżej 65 lat)	20 mg (wg schematu titracji)	20 mg
Umiarkowane zaburzenie czynności nerek (klirens kreatyniny 30–49 ml/min)	10 mg, po 7 dniach dobrej tolerancji możliwe zwiększenie do 20 mg	20 mg
Ciężkie zaburzenie czynności nerek (klirens kreatyniny 5–29 ml/min)	10 mg	10 mg
Dzieci i młodzież	nie stosować (brak danych)	–

Memantynę przyjmuje się doustnie raz na dobę, o tej samej porze każdego dnia, z pokarmem lub bez niego¹.

U pacjentów z nieznacznie zaburzoną czynnością nerek (klirens kreatyniny 50–80 ml/min) modyfikacja dawki nie jest wymagana. U pacjentów z nieznacznym lub umiarkowanym zaburzeniem czynności wątroby (stopień A i B w skali Child-Pugh) nie ma potrzeby modyfikacji dawki, natomiast nie zaleca się podawania memantyny w ciężkim zaburzeniu czynności wątroby¹.

Istotne przeciwwskazania do stosowania memantyny

Charakterystyka produktu leczniczego wymienia jako przeciwwskazanie wyłącznie nadwrażliwość na substancję czynną lub którąkolwiek substancję pomocniczą, którą – jako przeciwwskazanie wspólne dla wszystkich leków – w tym haśle pomija się¹.

Środki ostrożności przy wydawaniu memantyny

Padaczka i drgawki

Zaleca się zachowanie ostrożności u pacjentów z padaczką, z drgawkami w wywiadzie lub z czynnikami predysponującymi do padaczki¹.

Choroby układu sercowo-naczyniowego

Z większości badań klinicznych wykluczono pacjentów ze świeżo przebytym zawałem mięśnia sercowego, z niewyrównaną zastoinową niewydolnością serca (NYHA III–IV) lub niekontrolowanym nadciśnieniem tętniczym, dlatego dane dotyczące stosowania memantyny w tych stanach są ograniczone, a pacjentów tych należy podczas leczenia poddać wnikliwej obserwacji¹.

Czynniki zwiększające pH moczu

Należy uważnie monitorować pacjentów, u których występują czynniki mogące zwiększać pH moczu, ponieważ alkalizacja moczu spowalnia wydalanie memantyny i może zwiększać jej stężenie w organizmie. Do czynników tych należą drastyczne zmiany diety (na przykład z mięsnej na wegetariańską), przyjmowanie dużych dawek leków alkalizujących treść żołądkową, nerkowa kwasica cewkowa oraz ciężkie zakażenia dróg moczowych wywołane przez bakterie z rodzaju Proteus¹.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Choroba Alzheimera o nasileniu umiarkowanym lub ciężkim sama w sobie zwykle upośledza zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Memantyna wywiera dodatkowo nieznaczny lub umiarkowany wpływ na te zdolności, dlatego pacjentów leczonych ambulatoryjnie należy poinformować o konieczności zachowania szczególnej ostrożności¹.

Interakcje memantyny

Inne antagonisty NMDA (amantadyna, ketamina, dekstrometorfan) + memantyna

Należy unikać jednoczesnego stosowania innych antagonistów receptora NMDA, ponieważ działają one na ten sam układ receptorowy co memantyna, co może zwiększać częstość i nasilenie działań niepożądanych, głównie ze strony ośrodkowego układu nerwowego. Skojarzenia memantyny z amantadyną nie należy stosować ze względu na ryzyko psychozy farmakotoksycznej, a takie samo ryzyko może dotyczyć ketaminy i dekstrometorfanu¹.

L-dopa, leki dopaminergiczne i antycholinergiczne + memantyna

Działanie L-dopy, agonistów receptorów dopaminergicznych oraz leków antycholinergicznych może być nasilone podczas jednoczesnego stosowania antagonisty NMDA, takiego jak memantyna¹.

Barbiturany i neuroleptyki + memantyna

Działanie barbituranów i neuroleptyków może ulec osłabieniu podczas jednoczesnego stosowania memantyny¹.

Dantrolen i baklofen + memantyna

Memantyna może modyfikować działanie stosowanych równocześnie leków zmniejszających napięcie mięśni szkieletowych, dantrolenu i baklofenu, dlatego konieczne może być dostosowanie ich dawki¹.

Leki wydalane przez nerkowy układ transportu kationów + memantyna

Substancje czynne wydalane przez ten sam nerkowy układ transportu kationów co amantadyna – cymetydyna, ranitydyna, prokainamid, chinidyna, chinina oraz nikotyna – mogą oddziaływać z memantyną, co może prowadzić do zwiększenia ich stężenia w osoczu¹.

Hydrochlorotiazyd + memantyna

Podczas jednoczesnego stosowania memantyny z hydrochlorotiazydem lub produktami złożonymi zawierającymi hydrochlorotiazyd może dojść do zmniejszenia stężenia hydrochlorotiazydu w surowicy¹.

Doustne leki przeciwzakrzepowe (warfaryna) + memantyna

Po wprowadzeniu leku do obrotu odnotowano pojedyncze przypadki zwiększenia wartości wskaźnika INR u pacjentów leczonych równocześnie warfaryną. Mimo że nie ustalono związku przyczynowego, u pacjentów przyjmujących jednocześnie doustne leki przeciwzakrzepowe wskazane jest ścisłe monitorowanie czasu protrombinowego lub wartości INR¹.

Fenytoina + memantyna

Opublikowano jeden opis przypadku dotyczący ryzyka związanego z równoczesnym stosowaniem memantyny i fenytoiny¹.

Działania niepożądane memantyny

W badaniach klinicznych ogólna częstość działań niepożądanych u pacjentów leczonych memantyną nie różniła się znacząco od częstości w grupie placebo, a działania te miały zwykle nasilenie łagodne do umiarkowanego¹.

Zawroty głowy i zaburzenia równowagi

Zawroty głowy oraz zaburzenia równowagi są działaniem częstym (), a nieprawidłowy chód – niezbyt częstym ()¹.

Ból głowy

Bóle głowy są działaniem częstym ()¹.

Senność i zaburzenia psychiczne

Senność jest działaniem częstym (), a splątanie i omamy występują niezbyt często (), przy czym omamy obserwowano głównie u pacjentów z ciężkim nasileniem choroby Alzheimera. Reakcje psychotyczne mają nieznaną częstość ()¹.

⚠ Napady padaczkowe

Napady padaczkowe są działaniem bardzo rzadkim ()¹.

Nadciśnienie tętnicze i zaburzenia naczyniowe

Nadciśnienie tętnicze jest działaniem częstym (), a zakrzepica żylna i zatorowość występują niezbyt często ()¹.

⚠ Niewydolność serca

Niewydolność serca jest działaniem niezbyt częstym ()¹.

Duszność

Duszność jest działaniem częstym ()¹.

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Zaparcia są działaniem częstym (), wymioty – niezbyt częstym (), a zapalenie trzustki, zgłaszane w pojedynczych przypadkach po wprowadzeniu leku do obrotu, ma nieznaną częstość ()¹.

⚠ Zaburzenia wątroby

Zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych jest działaniem częstym (), a zapalenie wątroby ma nieznaną częstość ()¹.

Nadwrażliwość na lek

Nadwrażliwość na lek jest działaniem częstym ()¹.

Zakażenia grzybicze

Zakażenia grzybicze są działaniem niezbyt częstym ()¹.

Zmęczenie

Zmęczenie jest działaniem niezbyt częstym ()¹.

⚠ Depresja i myśli samobójcze

Choroba Alzheimera wiąże się z depresją, myślami samobójczymi i samobójstwami. Działania takie zgłaszano po wprowadzeniu leku do obrotu u pacjentów leczonych memantyną¹.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a memantyna

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych dane dotyczące stosowania memantyny u kobiet w ciąży są bardzo ograniczone lub ich brak, a badania na zwierzętach wskazują na potencjalne ryzyko zahamowania wewnątrzmacicznego wzrostu płodu przy poziomach ekspozycji zbliżonych do występujących u ludzi. Ryzyko dla ludzi nie jest znane, dlatego memantyny nie wolno stosować w okresie ciąży, jeśli nie jest to bezwzględnie konieczne¹.

Karmienie piersią a memantyna

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych nie wiadomo, czy memantyna przenika do mleka matki, jednak jest to możliwe ze względu na jej lipofilne właściwości, dlatego kobiety przyjmujące memantynę nie powinny karmić piersią¹.

Produkty handlowe z memantyną

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Ebixa	tabletki powlekane 10 mg	Rp
Ebixa	tabletki powlekane 20 mg	Rp
Ebixa	roztwór doustny 5 mg/dawkę	Rp