Nystatyna

Polienowy antybiotyk przeciwgrzybiczy (ATC A07AA02 dla postaci doustnych i G01AA01 dla postaci dopochwowej), działający wyłącznie miejscowo na grzyby, przede wszystkim drożdżaki z rodzaju Candida. Nie wchłania się z przewodu pokarmowego ani przez skórę i błony śluzowe, dlatego nie działa ogólnoustrojowo i zwalcza kandydozę tam, gdzie ma bezpośredni kontakt z zakażeniem – w jamie ustnej i przełyku, w jelitach oraz w pochwie i sromie. Dostępna wyłącznie na receptę, w preparatach jednoskładnikowych, w kilku postaciach dobieranych do lokalizacji zakażenia: tabletki dojelitowe (grzybica przewodu pokarmowego), granulat do sporządzania zawiesiny doustnej i stosowania w jamie ustnej (pleśniawki, grzybica przełyku) oraz tabletki dopochwowe (grzybica pochwy i sromu).

Działanie nystatyny

Nystatyna to antybiotyk z grupy polienów o działaniu przeciwgrzybiczym, wytwarzany przez bakterię Streptomyces noursei. Zależnie od stężenia i wrażliwości drobnoustroju działa grzybostatycznie (hamuje wzrost) lub grzybobójczo (zabija komórki grzyba). Nie jest antybiotykiem przeciwbakteryjnym i nie działa na dermatofity, dlatego stosuje się ją wyłącznie w zakażeniach drożdżakowych.

Cechą wyróżniającą nystatynę jest brak wchłaniania z miejsca podania. Nie przechodzi do krwi z przewodu pokarmowego ani z pochwy, nie przenika przez skórę i błony śluzowe, dlatego działa tylko w miejscu kontaktu z grzybem i nie nadaje się do leczenia grzybic układowych.

Farmakologia

Nystatyna wiąże się ze składnikami sterolowymi błony cytoplazmatycznej wrażliwych grzybów, głównie z ergosterolem. Powoduje to powstanie porów i kanalików w błonie, zaburzenie jej funkcji ochronnej, wydostanie się na zewnątrz składników komórki, przerwanie procesów metabolicznych i w efekcie obumarcie komórki grzyba¹.

Nystatyna jest aktywna wobec wielu szczepów drożdży i grzybów drożdżakopodobnych, działając szczególnie na drożdżaki z rodzaju Candida, w tym Candida albicans. Nie działa na dermatofity i nie wykazuje działania przeciwbakteryjnego, a jej minimalne stężenia hamujące wynoszą od 1,5 µg/ml do 6,5 µg/ml². Charakterystyka tabletek dopochwowych podaje szersze spektrum działania obejmujące liczne grzyby i drożdżaki, w tym Candida spp., Cryptococcus spp., Coccidioides spp., Histoplasma spp., Blastomyces spp. oraz Aspergillus spp.³.

Farmakokinetyka

Nystatyna podana doustnie nie wchłania się z przewodu pokarmowego, a enzymy trawienne nie wpływają na jej aktywność. Wydalanie następuje z kałem, prawie w całości w postaci niezmienionej, a działanie terapeutyczne występuje po 24–72 godzinach od podania¹.

Po podaniu dopochwowym nystatyna również praktycznie nie wchłania się z pochwy do krążenia ogólnoustrojowego³. U pacjentów z niewydolnością nerek może wyjątkowo pojawić się we krwi w niewielkich stężeniach².

Wskazania leków z nystatyną

Wszystkie postaci są dostępne wyłącznie na receptę, a wskazania różnicuje lokalizacja zakażenia i droga podania.

Tabletki dojelitowe stosuje się w leczeniu grzybic przewodu pokarmowego oraz profilaktycznie u pacjentów leczonych dużymi dawkami antybiotyków lub kortykosteroidów¹.

Granulat do sporządzania zawiesiny doustnej i stosowania w jamie ustnej stosuje się w leczeniu grzybic przewodu pokarmowego, w tym grzybicy jamy ustnej (na przykład pleśniawek błon śluzowych dziąseł, języka i czerwieni wargowej) oraz przełyku, a także profilaktycznie u pacjentów leczonych dużymi dawkami antybiotyków lub kortykosteroidów².

Tabletki dopochwowe stosuje się w grzybicy pochwy i sromu³.

Dawkowanie nystatyny

Postać i wskazanie	Dawka	Maksymalnie na dobę
Tabletki dojelitowe – profilaktyka (dorośli, podczas antybiotykoterapii)	500 000 j.m. co 12 lub 8 godzin (1 tabletka 2–3 razy na dobę)	1 500 000 j.m.
Tabletki dojelitowe – leczenie grzybic przewodu pokarmowego (dorośli)	500 000 j.m. co 6 godzin, w razie potrzeby do 1 000 000 j.m. co 6 godzin	6 000 000 j.m.
Zawiesina doustna – grzybica jamy ustnej (dorośli)	100 000 j.m. 4 razy na dobę, trzymając zawiesinę w ustach jak najdłużej przed połknięciem	400 000 j.m.
Zawiesina doustna – grzybica przewodu pokarmowego (dorośli)	500 000–1 000 000 j.m. co 6 godzin	4 000 000 j.m.
Zawiesina doustna – grzybica jamy ustnej (dzieci)	100 000 j.m. 4 razy na dobę	400 000 j.m.
Zawiesina doustna – grzybica przewodu pokarmowego (dzieci)	200 000–2 000 000 j.m. na dobę w 4 dawkach podzielonych	2 000 000 j.m.
Tabletki dopochwowe – grzybica pochwy i sromu (od 12 lat)	1–2 tabletki głęboko dopochwowo raz na dobę, zwykle przez 14 dni	200 000 j.m.

Leczenie tabletkami dojelitowymi może trwać do 3 tygodni, a podawanie należy kontynuować jeszcze przez 48 godzin po ustąpieniu objawów klinicznych¹. Tabletek nie zaleca się małym dzieciom – u dzieci nystatynę stosuje się w postaci zawiesiny¹. Tabletek dopochwowych nie należy stosować u pacjentek poniżej 12 lat, a u pacjentek w podeszłym wieku oraz z zaburzeniami czynności wątroby i nerek nie ma konieczności zmiany dawkowania³.

Istotne przeciwwskazania do stosowania nystatyny

Nystatyna nie ma klinicznie istotnych przeciwwskazań poza nadwrażliwością na substancję czynną lub którąkolwiek substancję pomocniczą, co wynika z braku wchłaniania z miejsca podania i braku działania ogólnoustrojowego^1,3.

Środki ostrożności przy wydawaniu nystatyny

Brak działania w grzybicach układowych

Doustnych postaci nystatyny nie należy stosować w leczeniu grzybic układowych, ponieważ lek nie wchłania się z przewodu pokarmowego i działa wyłącznie miejscowo^1,2.

Niewydolność nerek

U pacjentów z niewydolnością nerek nystatyna może wyjątkowo pojawić się we krwi w niewielkich stężeniach^1,2.

Droga podania tabletek dopochwowych

Tabletki dopochwowe są przeznaczone wyłącznie do podania dopochwowego i nie należy ich przyjmować doustnie³.

Substancje pomocnicze granulatu

Granulat zawiera kwas benzoesowy (E 210), który u pacjentów wrażliwych może wywołać reakcje alergiczne, oraz parahydroksybenzoesany metylu i propylu (E 218, E 216) mogące powodować reakcje alergiczne, w tym reakcje typu późnego. Zawiera również sacharozę, dlatego nie powinni go przyjmować pacjenci z nietolerancją fruktozy, zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy lub niedoborem sacharazy-izomaltazy².

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Nystatyna nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn^1,3. Charakterystyka granulatu zaznacza, że wpływ nystatyny na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn nie jest znany².

Interakcje nystatyny

Dla nystatyny nie stwierdzono interakcji z innymi lekami, co jest zgodne z brakiem jej wchłaniania z miejsca podania^1,2,3.

Działania niepożądane nystatyny

Nystatyna jest zwykle dobrze tolerowana, nawet podczas przedłużonego podawania, a profil działań niepożądanych zależy od postaci i drogi podania¹.

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Po podaniu doustnym nudności, wymioty i biegunka występują rzadko (). Odnotowują je zgodnie charakterystyki tabletek dojelitowych oraz granulatu do sporządzania zawiesiny^1,2.

⚠ Reakcje alergiczne

Reakcje alergiczne, na przykład wysypka i pokrzywka, występują po podaniu doustnym rzadko (), a zespół Stevensa-Johnsona opisywano bardzo rzadko (). Podają je charakterystyki tabletek dojelitowych i granulatu^1,2.

Miejscowe podrażnienie po podaniu dopochwowym

Po podaniu dopochwowym niekiedy mogą wystąpić miejscowe objawy podrażnienia skóry i błon śluzowych. Charakterystyka tabletek dopochwowych nie przypisuje im określonej częstości³.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a nystatyna

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych wchłanianie nystatyny z przewodu pokarmowego jest praktycznie nieznaczące, ale nie wiadomo, czy lek może wpływać szkodliwie na płód, dlatego w okresie ciąży postaci doustne powinny być podawane tylko wtedy, gdy korzyść dla matki przeważa nad potencjalnym ryzykiem dla płodu^1,2. Po podaniu dopochwowym nystatyna praktycznie nie wchłania się do krążenia ogólnoustrojowego, ale brakuje wystarczających danych o stosowaniu u kobiet w ciąży, dlatego tabletek dopochwowych nie należy stosować w okresie ciąży, jeśli nie jest to bezwzględnie konieczne³.

Karmienie piersią a nystatyna

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych nie wiadomo, czy nystatyna przenika do mleka kobiecego, dlatego przy stosowaniu postaci doustnych u kobiet karmiących piersią należy zachować ostrożność^1,2. Nie przeprowadzono odpowiednich badań nad wpływem nystatyny na dzieci karmione piersią, dlatego pomimo że lek praktycznie nie wchłania się z pochwy, przy stosowaniu tabletek dopochwowych u pacjentek karmiących piersią również należy zachować ostrożność³.

Produkty handlowe z nystatyną

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Nystatyna Teva	granulat do sporządzania zawiesiny doustnej i stosowania w jamie ustnej 2 400 000 j.m./5 g	Rp
Nystatyna Teva	tabletki dojelitowe 500 000 j.m.	Rp
Nystatyna VP	tabletki dopochwowe 100 000 j.m.	Rp