Omeprazol

Inhibitor pompy protonowej (IPP) z grupy podstawionych benzoimidazoli, hamujący wydzielanie kwasu solnego w żołądku. Dostępny bez recepty (kapsułki 20 mg do krótkotrwałego leczenia objawów refluksu u dorosłych) oraz na receptę (kapsułki i roztwór doustny 10–20 mg, proszek do infuzji 40 mg, w pełnym zakresie wskazań gastroenterologicznych). Występuje wyłącznie w preparatach jednoskładnikowych.

Działanie omeprazolu

Omeprazol jest inhibitorem pompy protonowej – hamuje enzym H⁺/K⁺-ATPazę w komórkach okładzinowych żołądka, czyli ostatni etap powstawania kwasu solnego. Dzięki temu zmniejsza wydzielanie kwasu niezależnie od tego, co je pobudza (posiłek, gastryna, nerw błędny), co odróżnia go od starszych leków blokujących pojedynczy receptor, na przykład antagonistów receptora histaminowego H₂.

Działa szybko i przy podawaniu raz na dobę zapewnia całodobową kontrolę objawów. Pełny efekt hamujący rozwija się po kilku dniach stosowania, dlatego lek nie służy do doraźnego przerywania pojedynczego napadu zgagi, lecz do leczenia utrzymującego się przez pewien czas.

Farmakologia

Omeprazol, będący racemiczną mieszaniną dwóch enancjomerów, zmniejsza wydzielanie kwasu solnego w żołądku w wyniku wysoce specyficznego mechanizmu działania. Jest słabą zasadą, która osiąga duże stężenie w kwaśnym środowisku kanalików wydzielniczych komórek okładzinowych, gdzie jest przekształcana do postaci czynnej i hamuje aktywność pompy protonowej – H⁺/K⁺-ATPazy. Wpływ na ostatni etap powstawania kwasu solnego jest zależny od dawki i zapewnia skuteczne hamowanie wydzielania podstawowego oraz stymulowanego¹.

Doustne podawanie omeprazolu raz na dobę zapewnia szybkie i skuteczne hamowanie wydzielania kwasu solnego, przy czym maksymalne działanie osiągane jest po 4 dniach podawania. Po tym czasie stosowania dawki 20 mg na dobę u pacjentów z chorobą wrzodową dwunastnicy dobowa kwaśność soku żołądkowego zmniejsza się średnio o około 80%, a wartość pH w żołądku utrzymuje się na poziomie ≥ 3 przez średnio 17 godzin na dobę. Podczas leczenia nie obserwowano tachyfilaksji¹.

Po podaniu dożylnym zalecana pierwsza dawka 40 mg powoduje natychmiastowe zmniejszenie kwaśności wewnątrzżołądkowej, ze średnim zmniejszeniem w okresie doby wynoszącym około 90%².

Farmakokinetyka

Wchłanianie omeprazolu jest szybkie. Postać kapsułek dojelitowych chroni substancję nietrwałą w środowisku kwaśnym, dlatego stężenie maksymalne (C_max) występuje po t_max wynoszącym około 1–2 godzin od podania. Biodostępność po jednorazowym podaniu doustnym wynosi około 40% i zwiększa się do około 60% przy podawaniu wielokrotnym raz na dobę. Jednoczesny posiłek nie wpływa na biodostępność kapsułek dojelitowych¹.

Postacie o innej konstrukcji mają odmienny profil wchłaniania. Helicid Rapid zawiera omeprazol o natychmiastowym uwalnianiu z wodorowęglanem sodu, który chroni substancję przed kwasem – t_max wynosi tu około 30 minut, a lek należy przyjmować na czczo, ponieważ pokarm zmniejsza jego wchłanianie o około 50%³. W roztworze doustnym buforowanym Lappoxo maksymalne stężenie występuje po około 20 minutach (mediana 0,33 godziny)⁴.

Objętość dystrybucji u osób zdrowych wynosi około 0,3 l/kg masy ciała, a omeprazol wiąże się z białkami osocza w około 97%¹.

Metabolizm przebiega całkowicie przez układ cytochromu P450, głównie za pośrednictwem polimorficznego izoenzymu CYP2C19 (powstaje hydroksyomeprazol), a w mniejszym stopniu przez CYP3A4 (powstaje sulfon omeprazolu). U około 3% populacji kaukaskiej i 15–20% populacji azjatyckiej brak czynnego enzymu CYP2C19 – u tych osób słabo metabolizujących ekspozycja na omeprazol (AUC) jest 5–10-krotnie większa, jednak nie wymaga to zmiany dawkowania¹.

Okres półtrwania (t_½) w fazie eliminacji jest krótki i wynosi zwykle poniżej jednej godziny, mimo to działanie leku utrzymuje się przez całą dobę, ponieważ hamowanie pompy protonowej jest nieodwracalne. Omeprazol jest całkowicie eliminowany z osocza pomiędzy kolejnymi dawkami bez tendencji do kumulacji. Wydalanie zachodzi głównie z moczem – prawie 80% dawki w postaci metabolitów, pozostała część w kale, głównie z żółcią¹.

Wskazania leków z omeprazolem

Zakres wskazań zależy od kategorii dostępności i postaci. Preparaty bez recepty (Relumo, Helicid Rapid) są przeznaczone wyłącznie do leczenia objawów refluksu żołądkowo-przełykowego, na przykład zgagi i zarzucania kwaśnej treści żołądkowej, u osób dorosłych^5,3.

Preparaty na receptę obejmują pełny zakres wskazań gastroenterologicznych u dorosłych: leczenie owrzodzenia dwunastnicy i żołądka oraz zapobieganie ich nawrotom, terapię eradykacyjną Helicobacter pylori w skojarzeniu z antybiotykami, leczenie i profilaktykę owrzodzeń żołądka i dwunastnicy związanych ze stosowaniem NLPZ, leczenie refluksowego zapalenia przełyku i długotrwałe leczenie podtrzymujące po jego wygojeniu, leczenie objawowej choroby refluksowej przełyku oraz leczenie zespołu Zollingera-Ellisona¹.

Postać dożylna (Opral) jest wskazana jako alternatywa dla terapii doustnej u pacjentów, u których podawanie doustne jest niewskazane². Roztwór doustny (Lappoxo) umożliwia podawanie u dzieci już od 1. miesiąca życia w leczeniu refluksowego zapalenia przełyku oraz objawów choroby refluksowej⁴.

Wskazania pediatryczne większości preparatów doustnych obejmują dzieci powyżej 1. roku życia i o masie ciała ≥ 10 kg (refluksowe zapalenie przełyku, objawowe leczenie zgagi) oraz dzieci powyżej 4. roku życia (eradykacja H. pylori w owrzodzeniu dwunastnicy)⁶.

Dawkowanie omeprazolu

Grupa / wskazanie	Dawka (raz na dobę)	Maksymalnie na dobę
Dorośli – objawy refluksu (bez recepty)	20 mg przez 14 dni	20 mg
Dorośli – choroba wrzodowa, refluksowe zapalenie przełyku	20 mg, w postaciach ciężkich lub opornych 40 mg	zwykle 40 mg
Dorośli – leczenie podtrzymujące po refluksowym zapaleniu przełyku	10 mg, w razie potrzeby 20–40 mg	40 mg
Dorośli – zespół Zollingera-Ellisona	początkowo 60 mg, podtrzymująco 20–120 mg	dawki > 80 mg w 2 dawkach podzielonych
Dzieci ≥ 1 rok, 10–20 kg	10 mg, w razie potrzeby 20 mg	20 mg
Dzieci ≥ 2 lata, > 20 kg	20 mg, w razie potrzeby 40 mg	40 mg
Niemowlęta 1 miesiąc–1 rok (roztwór doustny)	1 mg/kg masy ciała	–
Zaburzenia czynności wątroby	10–20 mg	20 mg
Zaburzenia czynności nerek, podeszły wiek	bez zmiany dawkowania	–

Kapsułki przyjmuje się rano, połykając w całości i popijając połową szklanki wody, bez żucia i kruszenia. Pacjenci z zaburzeniami połykania mogą otworzyć kapsułkę i połknąć jej zawartość lub wymieszać ją z lekko kwaśnym płynem, na przykład sokiem owocowym, i wypić w ciągu 30 minut¹.

W eradykacji H. pylori omeprazol 20 mg podaje się dwa razy na dobę w skojarzeniu z dwoma antybiotykami (najczęściej klarytromycyna z amoksycyliną lub metronidazolem) przez jeden tydzień¹. Preparatów bez recepty nie należy stosować dłużej niż 14 dni bez konsultacji z lekarzem – po całkowitym ustąpieniu objawów leczenie należy zakończyć⁵.

Istotne przeciwwskazania do stosowania omeprazolu

Jednoczesne stosowanie nelfinawiru

Omeprazolu, podobnie jak innych inhibitorów pompy protonowej, nie należy podawać jednocześnie z nelfinawirem, ponieważ znacznie zmniejsza jego stężenie w osoczu i osłabia działanie przeciwwirusowe¹.

Środki ostrożności przy wydawaniu omeprazolu

Wykluczenie choroby nowotworowej

W przypadku występowania objawów alarmowych, takich jak istotne niezamierzone zmniejszenie masy ciała, nawracające wymioty, utrudnienie połykania, wymioty krwiste lub smoliste stolce, a także przy podejrzeniu owrzodzenia żołądka, należy wykluczyć chorobę nowotworową, ponieważ leczenie omeprazolem może łagodzić objawy i opóźnić rozpoznanie¹.

Kierowanie do lekarza przy samoleczeniu

Pacjenta stosującego preparat bez recepty należy skierować do lekarza, jeśli przebył chorobę wrzodową żołądka lub operację przewodu pokarmowego, leczy objawowo niestrawność lub zgagę od co najmniej 4 tygodni, ma żółtaczkę lub ciężką chorobę wątroby, albo ma ponad 55 lat i nowe lub zmienione w ostatnim czasie objawy. Omeprazolu nie należy przyjmować zapobiegawczo³.

Ciężka hipomagnezemia

U pacjentów leczonych inhibitorami pompy protonowej przez co najmniej trzy miesiące, a w większości przypadków przez rok, zgłaszano przypadki ciężkiej hipomagnezemii, objawiającej się między innymi zmęczeniem, tężyczką, majaczeniem, zawrotami głowy i arytmią komorową. U osób leczonych długotrwale lub przyjmujących jednocześnie digoksynę albo leki moczopędne warto rozważyć pomiar stężenia magnezu przed leczeniem i okresowo w jego trakcie¹.

Ciężkie reakcje skórne

W związku z leczeniem omeprazolem zgłaszano zagrażające życiu ciężkie skórne działania niepożądane, w tym zespół Stevensa-Johnsona, toksyczną rozpływną martwicę naskórka, reakcję polekową z eozynofilią i objawami ogólnymi (zespół DRESS) oraz ostrą uogólnioną osutkę krostkową. W razie pojawienia się wysypki z pęcherzami lub zmianami na błonach śluzowych lek należy odstawić¹.

Ryzyko złamań kości przy długotrwałym stosowaniu

Inhibitory pompy protonowej, zwłaszcza stosowane w dużych dawkach i przez okres dłuższy niż rok, mogą nieznacznie zwiększać ryzyko złamań kości biodrowej, nadgarstka i kręgosłupa, szczególnie u osób w podeszłym wieku. Pacjenci z ryzykiem osteoporozy powinni przyjmować odpowiednią dawkę witaminy D i wapnia⁷.

Wchłanianie witaminy B12

Omeprazol, podobnie jak wszystkie leki hamujące wydzielanie kwasu solnego, może zmniejszać wchłanianie witaminy B12 na skutek zmniejszenia kwaśności żołądka, co należy brać pod uwagę u pacjentów ze zmniejszonymi zapasami tej witaminy podczas długotrwałego leczenia¹.

Zwiększone ryzyko zakażeń przewodu pokarmowego

Zmniejszona kwaśność soku żołądkowego może nieznacznie zwiększać ryzyko zakażeń przewodu pokarmowego bakteriami z rodzaju Salmonella i Campylobacter, a u pacjentów hospitalizowanych również Clostridium difficile¹.

Ostre cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek

U pacjentów przyjmujących omeprazol obserwowano ostre cewkowo-śródmiąższowe zapalenie nerek, które może wystąpić w dowolnym momencie leczenia i prowadzić do niewydolności nerek. Przy podejrzeniu tego powikłania lek należy odstawić i niezwłocznie wdrożyć odpowiednie leczenie¹.

Wpływ na wyniki badań laboratoryjnych

Omeprazol zwiększa stężenie chromograniny A, co może zakłócać badania wykrywające guzy neuroendokrynne. Aby tego uniknąć, leczenie należy przerwać na co najmniej 5 dni przed pomiarem stężenia tego markera¹.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Omeprazol nie ma wpływu lub wywiera nieistotny wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Możliwe jest jednak wystąpienie zawrotów głowy oraz zaburzeń widzenia i w razie ich pojawienia się pacjent nie powinien prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn¹.

Interakcje omeprazolu

Atazanawir + omeprazol

Nie zaleca się jednoczesnego podawania atazanawiru z inhibitorami pompy protonowej, ponieważ omeprazol zmniejsza jego stężenie w osoczu i osłabia działanie przeciwwirusowe – w badaniach ekspozycja na atazanawir zmniejszała się nawet o 75%, a zwiększenie jego dawki nie kompensowało tego wpływu¹.

Klopidogrel + omeprazol

Ze względów ostrożności nie zaleca się jednoczesnego stosowania omeprazolu i klopidogrelu, ponieważ omeprazol zmniejsza stężenie czynnego metabolitu klopidogrelu średnio o 46% i osłabia hamowanie agregacji płytek, choć dane o klinicznych następstwach tej interakcji są niespójne¹.

Digoksyna + omeprazol

Omeprazol zwiększa biodostępność digoksyny o około 10%, dlatego u osób w podeszłym wieku przyjmujących duże dawki omeprazolu należy dokładnie kontrolować działanie terapeutyczne digoksyny¹.

Leki o wchłanianiu zależnym od pH (pozakonazol, erlotynib, ketokonazol, itrakonazol) + omeprazol

Zmniejszona kwaśność żołądka istotnie ogranicza wchłanianie tych leków i może osłabiać ich skuteczność, dlatego jednoczesnego stosowania pozakonazolu i erlotynibu z omeprazolem należy unikać¹.

Substraty CYP2C19 (warfaryna, cylostazol, diazepam, fenytoina) + omeprazol

Jako umiarkowany inhibitor CYP2C19 omeprazol może zmniejszać metabolizm leków metabolizowanych tą drogą i zwiększać ich ekspozycję. Podczas pierwszych dwóch tygodni leczenia zaleca się kontrolę stężenia fenytoiny, a u pacjentów przyjmujących antagonistów witaminy K wskazane jest monitorowanie¹.

Takrolimus + omeprazol

Podczas jednoczesnego stosowania z omeprazolem opisywano zwiększenie stężenia takrolimusu w surowicy, dlatego zaleca się dokładną kontrolę jego stężenia oraz czynności nerek i dostosowanie dawki w razie potrzeby¹.

Metotreksat + omeprazol

Podczas jednoczesnego stosowania z inhibitorami pompy protonowej u niektórych pacjentów stwierdzano zwiększenie stężenia metotreksatu, dlatego przy stosowaniu dużych jego dawek może być konieczne czasowe odstawienie omeprazolu¹.

Inhibitory CYP2C19 lub CYP3A4 (klarytromycyna, worykonazol) + omeprazol

Leki hamujące CYP2C19 lub CYP3A4 mogą zwiększać stężenie omeprazolu w surowicy – jednoczesne leczenie worykonazolem ponad dwukrotnie zwiększa ekspozycję na omeprazol, jednak ze względu na dobrą tolerancję dużych dawek dostosowanie dawkowania zwykle nie jest konieczne¹.

Induktory CYP2C19 lub CYP3A4 (ryfampicyna, ziele dziurawca) + omeprazol

Leki indukujące CYP2C19 lub CYP3A4 mogą zmniejszać stężenie omeprazolu w surowicy poprzez przyspieszenie jego metabolizmu, co może osłabiać jego działanie¹.

Działania niepożądane omeprazolu

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Objawy ze strony przewodu pokarmowego – ból brzucha, zaparcie, biegunka, wzdęcie oraz nudności i wymioty – należą do najczęstszych działań niepożądanych i występują często (), podobnie jak łagodne polipy dna żołądka. Rzadko () obserwuje się suchość błony śluzowej jamy ustnej, jej zapalenie i kandydozę przewodu pokarmowego, a mikroskopowe zapalenie jelita grubego ma nieznaną częstość ()¹.

Ból głowy i zaburzenia układu nerwowego

Ból głowy jest działaniem częstym (), zawroty głowy, parestezje i senność występują niezbyt często (), a zaburzenia smaku – rzadko ()¹.

Zaburzenia psychiczne

Bezsenność występuje niezbyt często (), pobudzenie, splątanie i depresja – rzadko (), a agresja i omamy – bardzo rzadko ()¹.

⚠ Ciężkie reakcje skórne

Zapalenie skóry, świąd, wysypka i pokrzywka występują niezbyt często (). Rzadko () obserwuje się nadwrażliwość na światło, łysienie oraz ciężkie reakcje – ostrą uogólnioną osutkę krostkową i zespół DRESS, a bardzo rzadko () rumień wielopostaciowy, zespół Stevensa-Johnsona i toksyczną rozpływną martwicę naskórka. Podostra postać skórna tocznia rumieniowatego ma nieznaną częstość ()¹.

⚠ Reakcje anafilaktyczne i nadwrażliwość

Reakcje nadwrażliwości, w tym gorączka, obrzęk naczynioruchowy oraz reakcja anafilaktyczna i wstrząs, występują rzadko ()¹.

⚠ Zaburzenia krwi

Leukopenia i trombocytopenia występują rzadko (), a agranulocytoza i pancytopenia – bardzo rzadko ()¹.

Zaburzenia elektrolitowe

Hiponatremia występuje rzadko (), natomiast hipomagnezemia ma nieznaną częstość () – w postaci ciężkiej może prowadzić do hipokalcemii, a bywa też związana z hipokaliemią¹.

⚠ Zaburzenia czynności wątroby

Zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych występuje niezbyt często (), zapalenie wątroby z żółtaczką lub bez niej – rzadko (), a niewydolność wątroby oraz encefalopatia u pacjentów z wcześniej istniejącą chorobą wątroby – bardzo rzadko ()¹.

⚠ Zapalenie nerek

Zapalenie cewkowo-śródmiąższowe nerek, mogące postępować do niewydolności nerek, występuje rzadko ()¹.

Złamania kości

Złamania kości biodrowej, nadgarstka lub kręgosłupa występują niezbyt często () i pojawiają się w tabelach działań niepożądanych preparatów przeznaczonych do dłuższego stosowania, takich jak Losec, Ultop, Opral, Progastim, Lappoxo i Prazol^1,7,2,8,4,6. Charakterystyki preparatów bez recepty (Relumo, Helicid Rapid), przeznaczonych do krótkotrwałego, 14-dniowego stosowania, nie wymieniają tego działania^5,3.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a omeprazol

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych omeprazol może być stosowany podczas ciąży. Wyniki trzech prospektywnych badań epidemiologicznych obejmujących ponad 1000 przypadków ekspozycji nie wskazują na niekorzystny wpływ omeprazolu na ciążę ani na stan zdrowia płodu i noworodka¹.

Karmienie piersią a omeprazol

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych omeprazol przenika do mleka matki, jednak jego wpływ na dziecko przy stosowaniu dawek terapeutycznych jest mało prawdopodobny¹.

Produkty handlowe z omeprazolem

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Helicid Rapid	kapsułki twarde 20 mg	OTC
Lappoxo	roztwór doustny 10 mg/15 ml	Rp
Losec	kapsułki dojelitowe, twarde 20 mg	Rp
Opral	proszek do sporządzania roztworu do infuzji 40 mg	Rp
Prazol	kapsułki 20 mg	Rp
Progastim	kapsułki dojelitowe 20 mg	Rp
Relumo	kapsułki dojelitowe, twarde 20 mg	OTC
Ultop	kapsułki dojelitowe, twarde 10 mg	Rp