Witamina A (retinol)

Witamina rozpuszczalna w tłuszczach (retinol), zaliczana do preparatów witaminy A (kod ATC A11CA01), niezbędna w procesie widzenia oraz do wzrostu, różnicowania i utrzymania prawidłowej czynności nabłonka. W lekach występuje w postaci estru – palmitynianu retynolu – w preparatach jednoskładnikowych. Dostępna i na receptę, i bez recepty, w postaciach o zupełnie różnym przeznaczeniu. Maści stosowane na skórę (Aksoderm, Aksoderm Forte, Dermosavit, Maść ochronna z witaminą A, Maść z witaminą A LGO) działają wyłącznie miejscowo i wydawane są bez recepty. Postacie doustne małych dawek (Vitaminum A Hasco 2500 j.m.) służą profilaktyce niedoboru i są dostępne bez recepty, natomiast postacie doustne dużych dawek (Vitaminum A Hasco 12000 j.m. i 45 000 j.m./ml, Vitaminum A Medana 50000 j.m./ml) stosowane leczniczo w niedoborze witaminy A wydawane są na receptę.

Działanie witaminy A

Witamina A (retinol) jest witaminą rozpuszczalną w tłuszczach, której na działanie biologiczne składa się działanie samego retynolu oraz jego pochodnych – retynalu i kwasu retynowego. Aldehydowa postać witaminy (retynal) współtworzy rodopsynę, barwnik komórek wzrokowych siatkówki, i warunkuje prawidłowe widzenie, a kwas retynowy jest niezbędny do wzrostu i różnicowania komórek nabłonka.

Ta sama substancja czynna działa w dwóch zupełnie odmiennych zakresach zależnie od drogi podania. Maść nałożona na skórę działa wyłącznie miejscowo, w miejscu podania, ponieważ wchłania się do organizmu w znikomym stopniu, i wspomaga regenerację naskórka oraz chroni skórę przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi. Postacie doustne (kapsułki, krople, płyn) działają ogólnoustrojowo, uzupełniając niedobór witaminy w całym organizmie, a ich stosowanie wymaga uważnego pilnowania dawki ze względu na ryzyko przedawkowania i kumulacji w wątrobie.

Farmakologia

Retynol jest niezbędnym składnikiem warunkującym prawidłowy stan naskórka i błon śluzowych oraz umożliwiającym różnicowanie i prawidłową czynność tkanki nabłonkowej. Z aldehydu retynolu (11-cis-retynalu) i białka opsyny powstaje rodopsyna, barwnik komórek wzrokowych odgrywający zasadniczą rolę w procesie widzenia i prawidłowym funkcjonowaniu siatkówki. Retynol jest ponadto niezbędny dla prawidłowego funkcjonowania tkanki kostnej i mineralizacji kości oraz nabłonka filtracyjnego kłębuszków nerkowych, a jego niedobór wywołuje zaburzenia rozrodu i zwiększa wrażliwość na zakażenia^1,2.

Zastosowana miejscowo na skórę witamina A działa keratolitycznie, usuwając zgrubienia, złuszczenia i pęknięcia naskórka, a jednocześnie wspomaga procesy regeneracyjne naskórka i skóry właściwej, dzięki czemu korzystnie wpływa na jej elastyczność i jędrność^3,4. Zmniejsza rogowacenie naskórka i łagodzi stany zapalne skóry oraz chroni ją przed oddziaływaniem zimna i wiatru, a dodatek lanoliny do podłoża maściowego ułatwia przenikanie witaminy A do skóry⁵.

Farmakokinetyka

Po podaniu doustnym witamina A wchłania się z przewodu pokarmowego w około 80%, a pozostałe 20% ulega wydaleniu z kałem. Estry retynolu są w komórkach śluzówki jelita wiązane przez chylomikrony i przez układ limfatyczny przedostają się do krwi, po czym są wychwytywane w wątrobie – około 90% witaminy A jest magazynowane właśnie w wątrobie i stopniowo uwalniane do tkanek¹. Wchłanianie jest zmniejszone u pacjentów z zespołem złego wchłaniania tłuszczów, uszkodzeniem wątroby lub trzustki oraz przy diecie ubogobiałkowej⁶.

Witamina A jest częściowo metabolizowana w wątrobie, a jej metabolity (retynal, kwas retynowy oraz glukuronidy) są wydalane z moczem i z kałem. Okres półtrwania (t_0,5) wynosi około 9 godzin. Wydalanie zachodzi z moczem i kałem, przy czym około 20% dawki dobowej jest wydalane z kałem w ciągu 1 do 2 dni po podaniu². Retynol słabo przenika przez barierę łożyskową, natomiast przechodzi do mleka kobiet karmiących piersią⁷.

Po podaniu na skórę wchłanianie witaminy A jest minimalne, a dostępne dane farmakokinetyczne dotyczą praktycznie wyłącznie podania doustnego lub pozajelitowego. Brak danych dotyczących kinetyki witaminy A po samym miejscowym i krótkotrwałym zastosowaniu maści na powłoki ciała⁸. Charakterystyki maści zgodnie zaznaczają, że nie przeprowadzono dla nich badań farmakokinetycznych, ponieważ działają one wyłącznie miejscowo w miejscu podania^3,5.

Wskazania leków z witaminą A

Wskazania zależą od postaci i kategorii dostępności. Maści wydawane bez recepty stosuje się wyłącznie miejscowo na skórę, natomiast postacie doustne obejmują profilaktykę niedoboru (małe dawki bez recepty) i jego leczenie (duże dawki na receptę).

Maści są wskazane do stosowania na skórę w celu ochrony przed działaniem niekorzystnych warunków atmosferycznych (zimnem, wiatrem), w tym po przebytych niewielkich odmrożeniach i oparzeniach, oraz w ubytkach naskórka, nadmiernej suchości i nadmiernym rogowaceniu naskórka^3,5. Działają osłaniająco i wspomagają regenerację naskórka oraz łagodzą stany zapalne skóry^8,9.

Kapsułki małej dawki wydawane bez recepty wskazane są w zapobieganiu niedoborom witaminy A⁷. Postacie doustne dużych dawek wydawane na receptę stosuje się w profilaktyce i leczeniu niedoboru witaminy A prowadzącego do niedowidzenia zmierzchowego, zapalenia i owrzodzenia rogówki oraz kseroftalmii, a także w stanach zwiększonego zapotrzebowania (biegunka, choroby przewodu pokarmowego, zaburzenia wchłaniania, odra, ciężki niedobór białek) i wspomagająco w chorobach skóry z nadmiernym rogowaceniem naskórka (łuszczyca, trądzik, rybia łuska)^2,6. Kapsułki 12000 j.m. stosuje się w leczeniu niedoborów witaminy A oraz wspomagająco w leczeniu chorób skóry, takich jak trądzik i rybia łuska¹.

Dawkowanie witaminy A

Schemat dawkowania jest odrębny dla każdej postaci. Maść nakłada się miejscowo na skórę, a postacie doustne dawkuje się w przeliczeniu na jednostki międzynarodowe, z pilnowaniem dawki dobowej ze względu na ryzyko przedawkowania.

Postać i wskazanie	Dawka	Uwagi
Maść, skóra	cienka warstwa 1 do 3 razy na dobę	w stanach ostrych częściej, na chorobowo zmienione miejsca3,8
Kapsułki 2500 j.m., zapobieganie niedoborom	zwykle 1 lub 2 kapsułki na dobę	o ile lekarz nie zaleci inaczej7
Kapsułki 12000 j.m., leczenie niedoboru	zwykle 1 lub 2 kapsułki na dobę	o ile lekarz nie zaleci inaczej1
Krople, profilaktyka (dorośli)	2 do 3 kropli na dobę (3214 do 4821 j.m.)	dzieci mniejsze dawki wg wieku6
Krople, kseroftalmia (dorośli)	25 000 do 50 000 j.m. na dobę (16 do 31 kropli)	dawki lecznicze ustala lekarz6
Płyn doustny, profilaktyka (dorośli)	1 do 2 kropli na dobę	podawać w łyżce płynu, nie wprost do ust dziecka2
Płyn doustny, kseroftalmia (dorośli)	25 000 do 50 000 j.m. na dobę (15 do 30 kropli)	dawki lecznicze ustala lekarz2

Postać doustną w płynie należy odmierzać kroplami, trzymając butelkę pod kątem 45 stopni, i podawać w łyżce, nigdy bezpośrednio z opakowania do ust dziecka, ze względu na ryzyko przedawkowania². Lecznicze dawkowanie w niedoborze witaminy A ustala lekarz zależnie od stopnia niedoboru, a w kseroftalmii i odrze u dzieci stosuje się jednorazowe dawki uderzeniowe⁶.

Istotne przeciwwskazania do stosowania witaminy A

Bezwzględne przeciwwskazania dotyczą wyłącznie postaci doustnych. Maści poza nadwrażliwością nie mają istotnych przeciwwskazań, ponieważ działają miejscowo i praktycznie się nie wchłaniają.

Hiperwitaminoza A

Postacie doustne są przeciwwskazane w przedawkowaniu witaminy A (hiperwitaminozie A), ponieważ witamina kumuluje się w wątrobie i dalsze jej podawanie nasila zatrucie^1,6,2.

Ciężkie nadciśnienie tętnicze, jaskra i miastenia

Kapsułek i kropli doustnych nie należy stosować u pacjentów z ciężkim nadciśnieniem tętniczym, jaskrą oraz miastenią (Myasthenia gravis)^1,7,6.

Ciąża (kapsułki 12000 j.m.)

Kapsułek 12000 j.m. nie wolno stosować w okresie ciąży, ponieważ przyjmowanie zwiększonej ilości witaminy A może być niebezpieczne dla płodu¹.

Alergia na orzeszki ziemne (kapsułki miękkie)

Kapsułki miękkie Vitaminum A Hasco zawierają olej arachidowy (z orzeszków ziemnych), dlatego są przeciwwskazane u osób uczulonych na orzeszki ziemne lub soję^1,7.

Środki ostrożności przy wydawaniu witaminy A

Ryzyko przedawkowania przy łączeniu preparatów

Podczas wydawania postaci doustnych trzeba pytać o inne przyjmowane preparaty zawierające witaminę A, ponieważ ich jednoczesne stosowanie łatwo prowadzi do przedawkowania i hiperwitaminozy A^1,2.

Choroby wątroby

U osób ze schorzeniami wątroby (marskość, wirusowe zapalenie wątroby) witaminę A doustną należy stosować w odpowiednio zmniejszonych dawkach, ustalonych przez lekarza^1,6. Dużych dawek nie należy stosować także w ciężkim nadciśnieniu tętniczym, chorobach nerek, chorobie alkoholowej, jaskrze i miastenii².

Antykoncepcja u kobiet w wieku rozrodczym

Kobiety w wieku rozrodczym przyjmujące kapsułki 12000 j.m. powinny stosować skuteczną antykoncepcję ze względu na teratogenne działanie dużych dawek witaminy A¹.

Zaburzenia wchłaniania i niska podaż białka

Wchłanianie witaminy A jest zmniejszone przy zaburzeniach wchłaniania tłuszczów oraz przy diecie ubogobiałkowej, co należy uwzględnić przy ocenie skuteczności leczenia⁷.

Stosowanie maści wyłącznie na skórę

Maści nie należy nakładać na otwarte rany ani na błony śluzowe, a oczy trzeba chronić przed kontaktem z produktem. Ze względu na zawartość lanoliny lub alkoholu cetylowego maść może wywołać miejscową reakcję skórną, na przykład kontaktowe zapalenie skóry^3,8,9.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Witamina A w żadnej postaci nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn^2,3.

Interakcje witaminy A

Interakcje dotyczą postaci ogólnoustrojowych. Maści stosowanych miejscowo nie dotyczą znane interakcje wynikające z krótkotrwałego zastosowania na skórę, ponieważ wchłaniają się w znikomym stopniu⁸.

Neomycyna, kolestyramina, kolestypol, parafina ciekła i orlistat + witamina A

Doustna neomycyna, kolestyramina, kolestypol, ciekła parafina (olej mineralny) oraz orlistat ograniczają wchłanianie witaminy A z przewodu pokarmowego, przez co może być konieczne zwiększenie jej dawki^2,1.

Retynoidy i beksaroten + witamina A

Jednoczesne stosowanie witaminy A z syntetycznymi analogami witaminy A (acytretyną, izotretynoiną, tretynoiną, etretynatem) oraz beksarotenem, a także z karotenami, może prowadzić do objawów hiperwitaminozy A i zwiększenia toksyczności^6,2.

Tetracyklina + witamina A

Duże dawki witaminy A, powyżej 50 000 j.m., w połączeniu z tetracykliną mogą być przyczyną nadciśnienia śródczaszkowego².

Pochodne warfaryny + witamina A

Witamina A podawana w dawkach wielokrotnie wyższych niż zalecane nasila działanie leków przeciwzakrzepowych będących pochodnymi warfaryny^1,6.

Doustne środki antykoncepcyjne + witamina A

Doustne środki antykoncepcyjne mogą zwiększać stężenie witaminy A w osoczu^7,2.

Alkohol + witamina A

Jednoczesne stosowanie witaminy A z alkoholem może prowadzić do nasilenia działania hepatotoksycznego².

Działania niepożądane witaminy A

Witamina A stosowana zgodnie ze wskazaniami i w zalecanych dawkach jest zwykle dobrze tolerowana i nie wiąże się z ryzykiem szczególnych działań niepożądanych. W postaciach doustnych działania niepożądane są przede wszystkim objawem przedawkowania, a w maściach mają charakter miejscowy.

Miejscowe reakcje skórne i alergiczne (maści)

Po zastosowaniu maści mogą wystąpić reakcje alergiczne oraz miejscowe reakcje skórne, takie jak kontaktowe zapalenie skóry, wiązane głównie z zawartością lanoliny lub alkoholu cetylowego w podłożu^3,5,4. Przy długotrwałym stosowaniu lub nakładaniu na duże powierzchnie uszkodzonej skóry mogą pojawić się objawy podrażnienia skóry⁹.

⚠ Hiperwitaminoza A (postacie doustne)

Przyjmowanie witaminy A w dawkach większych niż zalecane prowadzi do hiperwitaminozy A. Objawiają się wówczas zawroty i bóle głowy, drażliwość, jadłowstręt, wymioty, bóle brzucha, suchość i złuszczanie skóry, zajady, wypadanie włosów, niedokrwistość, zwiększone stężenie wapnia we krwi, obrzęki tkanki podskórnej oraz bóle kostno-stawowe². Charakterystycznym objawem jest podwyższenie ciśnienia wewnątrzczaszkowego (u dzieci zaburzenia widzenia i obrzęk tarcz nerwów wzrokowych), a przy bardzo dużym i długotrwałym przedawkowaniu dochodzą zmiany hematologiczne, objawy uszkodzenia wątroby oraz zmiany kostne^1,6. Objawy ostrego zatrucia mogą wystąpić u dzieci po przekroczeniu dawki 75 000 do 350 000 j.m., a u dorosłych po dawce 1 000 000 j.m.⁷.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a witamina A

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych duże dawki witaminy A działają teratogennie i mogą uszkadzać płód, dlatego w okresie ciąży należy bezwzględnie unikać nadmiernych dawek. Szczególnie w pierwszym trymestrze przyjmowanie witaminy A może spowodować poważne wady rozwojowe płodu, obejmujące zaburzenia rozwojowe twarzoczaszki, ucha wewnętrznego, układu sercowo-naczyniowego i nerwowego oraz mikroftalmię⁶.

Ograniczenia dawki różnią się między preparatami. Kapsułek 12000 j.m. nie wolno stosować w ciąży¹. W przypadku płynu doustnego nie należy przekraczać dawki 6000 j.m. na dobę², a w przypadku kropli łączna dawka u kobiet w ciąży lub planujących ciążę nie może być wyższa niż 4000 j.m. na dobę i należy unikać pokarmów bogatych w witaminę A⁶. Kapsułki 2500 j.m. kobiety ciężarne mogą przyjmować jedynie po konsultacji z lekarzem i w ustalonej przez niego dawce, ponieważ przekroczenie 5000 j.m. na dobę może być niebezpieczne dla płodu⁷. Dla maści nie ustalono bezpieczeństwa stosowania w ciąży i można je stosować jedynie wtedy, gdy w opinii lekarza korzyść dla matki przeważa nad zagrożeniem dla płodu^8,9.

Karmienie piersią a witamina A

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych witamina A przenika do mleka kobiecego, co przy dużych dawkach może prowadzić do jej przedawkowania u dziecka, dlatego nie zaleca się przyjmowania dużych dawek w okresie laktacji^6,1. W przypadku płynu doustnego nie należy przekraczać dawki 6000 j.m. na dobę w okresie karmienia piersią². Przy stosowaniu zalecanych dawek przez matki karmiące nie odnotowano ujemnego wpływu witaminy A na dzieci⁶.

Produkty handlowe z witaminą A

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Aksoderm	maść 400 j.m./g	OTC
Aksoderm Forte	maść 1000 IU/g	OTC
Dermosavit	maść 500 j.m./g	OTC
Maść ochronna z witaminą A	maść 800 j.m./g	OTC
Maść z witaminą A LGO	maść 400 IU/g	OTC
Vitaminum A Hasco	kapsułki miękkie 2500 j.m.	OTC
Vitaminum A Hasco	kapsułki miękkie 12000 j.m.	Rp
Vitaminum A Hasco	krople doustne, roztwór 45 000 j.m./ml	Rp
Vitaminum A Medana	płyn doustny 50000 j.m./ml	Rp