opieka.farm
Suplement ·Aminokwasy rozgałęzione
Portal tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych.Tylko dla farmaceutów i techników Załóż konto Zaloguj się
Reklama
Suplementy / Aminokwasy i pochodne
Suplement·aminokwasy i pochodne

Aminokwasy rozgałęzione

Redakcja portalu · publikacja 11.09.2026 · aktualizacja 24.09.2026

Aminokwasy rozgałęzione (BCAA) w badaniach: masa mięśni, bolesność po treningu, encefalopatia wątrobowa, oświadczenia EFSA, dawkowanie. Przegląd EBM.

Zapisz

Aminokwasy rozgałęzione to trzy aminokwasy egzogenne o rozgałęzionym łańcuchu węglowym: leucyna, izoleucyna i walina. Nazwa opisuje budowę chemiczną, nie funkcję – organizm nie potrafi ich syntetyzować, więc muszą pochodzić z pożywienia. W białku wzorcowym Światowej Organizacji Zdrowia stanowią razem 128 mg na każdy gram białka, czyli około 13% jego masy1. Jako suplement są sprzedawane w postaci wolnych aminokwasów, najczęściej w proporcji 2:1:1.

Baza dowodów rozpada się na dwie części, które nie mają ze sobą wiele wspólnego. W hepatologii aminokwasy rozgałęzione są interwencją o udokumentowanym działaniu na objawy encefalopatii wątrobowej. W sporcie, gdzie sprzedaje się ich najwięcej, korzyści okazały się znikome, a wszystkie zgłoszone oświadczenia zdrowotne dotyczące mięśni i regeneracji zostały w Unii Europejskiej rozpatrzone odmownie.

Synonimy i nazewnictwo aminokwasów rozgałęzionych

  • BCAA – skrót od angielskiego branched-chain amino acids, powszechny na opakowaniach i w piśmiennictwie.
  • Aminokwasy o łańcuchach rozgałęzionych – wariant nazwy używany w tekstach farmaceutycznych.
  • L-leucyna (leucine, Leu) – aminokwas o najsilniejszym działaniu sygnałowym z całej trójki.
  • L-izoleucyna (isoleucine, Ile) i L-walina (valine, Val) – dwa pozostałe składniki mieszaniny.
  • BCAA 2:1:1, 4:1:1, 8:1:1 – oznaczenia handlowe proporcji leucyny do izoleucyny i waliny.

Trzeba odróżniać trzy pojęcia, które w reklamie bywają używane zamiennie. Aminokwasy rozgałęzione to trzy związki. Aminokwasy egzogenne (EAA, essential amino acids) to dziewięć związków, wśród nich cała trójka rozgałęziona. Białko serwatkowe to pełne źródło wszystkich dziewięciu. Wyniki badań nad jednym z tych preparatów nie przenoszą się na pozostałe, a różnica ta rozstrzyga większość sporów o skuteczność.

Działanie aminokwasów rozgałęzionych

Aminokwasy rozgałęzione są metabolizowane inaczej niż pozostałe aminokwasy egzogenne. Nie podlegają pierwszemu przejściu przez wątrobę w takim stopniu jak reszta, tylko trafiają do mięśni szkieletowych, gdzie zachodzi ich transaminacja przez aminotransferazę aminokwasów rozgałęzionych, a następnie nieodwracalna dekarboksylacja przez kompleks dehydrogenazy alfa-ketokwasów rozgałęzionych. Ten drugi enzym jest etapem ograniczającym cały szlak, a jego wrodzony defekt powoduje chorobę syropu klonowego2.

Leucyna działa jak sygnał, nie jak budulec. Aktywuje kinazę mTORC1, która uruchamia translację białek mięśniowych. Po podaniu 5,6 g aminokwasów rozgałęzionych bezpośrednio po treningu oporowym u dziesięciu młodych mężczyzn stopień fosforylacji białek tego szlaku (S6K1 i PRAS40) był wyższy niż po placebo, a synteza białek miofibrylarnych wzrosła o 22%3.

Tu jednak zaczyna się problem, którego sygnał molekularny nie rozwiązuje. Do zbudowania nowego białka mięśniowego potrzeba wszystkich dwudziestu aminokwasów, a suplement dostarcza trzech. Pozostałe sześć aminokwasów egzogennych może w tej sytuacji pochodzić wyłącznie z rozpadu własnego białka mięśniowego, co teoretycznie ogranicza możliwy przyrost syntezy do różnicy między rozpadem a syntezą, czyli około 30%. Realnie mniej, bo obligatoryjnego utleniania aminokwasów nie da się całkowicie zahamować. W jedynych dwóch odnalezionych badaniach z dożylnym podaniem samych aminokwasów rozgałęzionych obrót białkowy zmalał w obie strony, a stan kataboliczny utrzymał się4.

Drugi opisywany mechanizm dotyczy ośrodkowego układu nerwowego. Aminokwasy rozgałęzione konkurują z tryptofanem o ten sam transporter dużych aminokwasów obojętnych na barierze krew-mózg. Ograniczenie napływu tryptofanu ma zmniejszać syntezę serotoniny i opóźniać zmęczenie ośrodkowe. Ta sama konkurencja o transport jest podstawą interakcji z lewodopą5.

W chorobach wątroby działanie jest jeszcze inne i wynika z zaburzonych proporcji aminokwasów. W marskości stężenie aminokwasów rozgałęzionych spada, a aromatycznych (fenyloalanina, tyrozyna, tryptofan) rośnie. Podanie aminokwasów rozgałęzionych przywraca ten stosunek, ogranicza napływ prekursorów fałszywych neuroprzekaźników do mózgu i wspomaga wychwyt amoniaku w mięśniach6.

Skuteczność kliniczna aminokwasów rozgałęzionych

Czy stosowanie aminokwasów rozgałęzionych zwiększa masę i siłę mięśni?

Przyrostu masy ani siły mięśni po samych aminokwasach rozgałęzionych nie wykazano. Przegląd systematyczny 24 badań u sportowców i osób regularnie trenujących stwierdził, że mimo pobudzenia sygnałów anabolicznych korzyści dla wydolności i składu ciała były znikome7. Ten sam przegląd wskazał ograniczenie, które unieważnia większość publikowanych porównań: w większości badań nie podano całkowitej podaży białka w ciągu doby, a bez tej informacji nie da się orzec, czy suplement dokładał cokolwiek do już pokrytego zapotrzebowania.

Sieciowa metaanaliza 35 badań z randomizacją z udziałem 991 sportowców porównała bezpośrednio kilkanaście suplementów stosowanych razem z treningiem siłowym. Największą poprawę siły dało białko (standaryzowana różnica średnich 0,64, pewność dowodów bardzo niska), skoczność poprawiały beta-alanina i kreatyna, a sprint kreatyna. Żaden badany suplement, w tym aminokwasy rozgałęzione, nie zwiększył istotnie beztłuszczowej masy ciała8.

Osobie, która pyta o aminokwasy rozgałęzione „na masę”, warto zadać jedno pytanie: ile białka je dziennie. Przy podaży pokrywającej zapotrzebowanie suplement dokłada trzy aminokwasy, których w diecie już nie brakuje. Przy podaży zbyt niskiej rozwiązaniem jest białko, a nie jego fragment.

Czy stosowanie aminokwasów rozgałęzionych zmniejsza bolesność mięśni po wysiłku?

To jedyne wskazanie w sporcie z powtarzalnym sygnałem, choć jego znaczenie jest ograniczone. Przegląd parasolowy 53 metaanaliz z formalną oceną pewności dowodów wykazał zmniejszenie opóźnionej bolesności mięśniowej po aminokwasach rozgałęzionych, przy umiarkowanej pewności dowodów9. W tym samym opracowaniu aminokwasów rozgałęzionych nie ma wśród interwencji zmniejszających stężenie kinazy kreatynowej ani dehydrogenazy mleczanowej, czyli efekt dotyczy odczucia bolesności, nie markerów uszkodzenia mięśnia.

Metaanaliza dziewięciu badań z randomizacją opisała, w jakich warunkach ten efekt w ogóle obserwowano: u osób trenujących, przy dawkach do 255 mg na kilogram masy ciała na dobę, przy łagodnym do umiarkowanego uszkodzeniu mięśni i przy podawaniu rozłożonym na dni przed wysiłkiem i po nim, a nie doraźnie po nim. Autorzy wprost zaznaczają, czego z ich danych wywnioskować nie można: skuteczności u osób nietrenujących, przy podaniu wyłącznie po wysiłku i przy dawkach wyższych10.

Wcześniejsza metaanaliza podała dużą wielkość efektu (0,73), ale bolesność oceniano w niej łącznie u 61 uczestników, a 37 efektów cząstkowych pochodziło z ośmiu badań, czyli wielokrotnie od tych samych osób w różnych punktach czasowych11. Duży efekt przy tak małej liczbie osób jest sygnałem kruchości wyniku, nie siły dowodu, zwłaszcza gdy punkt końcowy jest subiektywny.

Czy stosowanie aminokwasów rozgałęzionych opóźnia zmęczenie podczas wysiłku wytrzymałościowego?

Dowodów na to nie ma. W przeglądzie badań u sportowców wyniki w sportach wytrzymałościowych określono jako niespójne7. Pojedyncze badania z randomizacją bywają zgodne z hipotezą zmęczenia ośrodkowego: u szesnastu długodystansowych biegaczy 20 g aminokwasów rozgałęzionych podane godzinę przed testem na bieżni wydłużyło czas do wyczerpania o niecałe cztery minuty i obniżyło stężenie serotoniny w osoczu12. Punktem końcowym był tam jednak czas do dobrowolnego przerwania wysiłku, zależny od motywacji badanego, a stężenie serotoniny mierzono w osoczu, nie w ośrodkowym układzie nerwowym. Takie badanie ilustruje hipotezę, nie rozstrzyga jej.

Czy stosowanie aminokwasów rozgałęzionych jest skuteczne w encefalopatii wątrobowej?

Tak, i jest to jedyne wskazanie aminokwasów rozgałęzionych oparte na dowodach wysokiej jakości. Przegląd Cochrane objął 16 badań z randomizacją i 827 chorych z encefalopatią wątrobową, w większości jawną, przy czym w 15 badaniach wszyscy mieli marskość. Punktem końcowym był odsetek chorych, u których objawy encefalopatii nie ustąpiły ani się nie zmniejszyły. Odsetek ten był po aminokwasach rozgałęzionych mniejszy o około jedną czwartą, a analiza sekwencyjna wykazała, że wynik jest już rozstrzygnięty i dalszych badań nad tym punktem końcowym nie potrzeba13.

Aminokwasy rozgałęzione zmniejszały odsetek chorych bez ustąpienia lub złagodzenia objawów encefalopatii wątrobowej o około 27% (ryzyko względne 0,73, 16 badań, 827 uczestników, dowody wysokiej jakości), a w analizie ograniczonej do badań o niskim ryzyku błędu o 29%. Wpływu na śmiertelność nie wykazano, a wymaganej wielkości informacji dla tego punktu końcowego nie osiągnięto.

Trzy zastrzeżenia zmieniają praktyczny wydźwięk tego wyniku. Po pierwsze, efekt dotyczy objawów, nie przeżycia – dla śmiertelności ogólnej dane dopuszczały zarówno zmniejszenie ryzyka o kilkanaście procent, jak i brak korzyści. Po drugie, w bezpośrednim porównaniu z laktulozą lub neomycyną różnicy nie wykazano, więc aminokwasy rozgałęzione nie są udowodnioną alternatywą dla leczenia standardowego, tylko interwencją o podobnym działaniu na objawy. Po trzecie, siedem z szesnastu badań miało niskie ryzyko błędu, a dziewięć wysokie, głównie z powodu braku zaślepienia lub finansowania komercyjnego.

Co wiadomo o stosowaniu aminokwasów rozgałęzionych w marskości wątroby poza encefalopatią?

Dane wskazują na poprawę wskaźników rokowniczych bez potwierdzonego wpływu na przeżycie. Metaanaliza 20 badań z randomizacją u chorych z marskością wykazała wzrost masy mięśniowej, wzrost stężenia albuminy, wzrost wskaźnika masy ciała i rzadsze występowanie poważnych powikłań marskości, natomiast istotnego wpływu na śmiertelność nie stwierdzono14. Wynik dla albuminy obarczony jest bardzo wysoką heterogenicznością, a wszystkie te punkty końcowe są surogatami.

Największa synteza dla chorób wątroby objęła 54 badania, w tym 34 z randomizacją, łącznie 2308 osób otrzymujących aminokwasy rozgałęzione i 2876 kontroli. Przy suplementacji trwającej co najmniej pół roku przeżycie wolne od zdarzeń poprawiło się o około 39% (ryzyko względne 0,61), a dla przeżycia całkowitego wynik był na granicy istotności15. Autorzy zaznaczają jednak, że ryzyko błędu było wysokie lub poważne w niemal wszystkich włączonych badaniach, a przekonujących korzyści dla czynności wątroby, stanu odżywienia i jakości życia nie znaleziono. Sugestia korzyści w raku wątrobowokomórkowym leczonym sorafenibem opiera się wyłącznie na dwóch badaniach retrospektywnych.

Osobno oceniano sarkopenię towarzyszącą marskości. W metaanalizie 12 badań poprawił się wskaźnik masy mięśni szkieletowych i obwód mięśni ramienia, ale siła uścisku dłoni nie16. Przyrost masy mięśnia bez przyrostu jego siły nie przekłada się wprost na sprawność chorego, a jakość włączonych badań autorzy określili jako ograniczoną.

Czy stosowanie aminokwasów rozgałęzionych pomaga w sarkopenii u osób starszych?

Korzyść przypisywana w tym wskazaniu aminokwasom rozgałęzionym pochodzi z badań nad preparatami złożonymi. W przeglądzie systematycznym 12 badań z randomizacją obejmujących 1337 osób starszych aminokwasy rozgałęzione łącznie z witaminą D poprawiały masę mięśniową kończyn, siłę uścisku dłoni, prędkość chodu i wyniki testów sprawnościowych w sześciu z dziewięciu badań. Podawane same, w dwóch badaniach, nie poprawiły stanu mięśni17.

Przegląd parasolowy przygotowany na potrzeby wytycznych belgijskiego towarzystwa geriatrycznego wskazał jako najlepiej udokumentowaną leucynę, czyli pojedynczy aminokwas, a nie mieszaninę trzech, przy czym poziom dowodów dla większości zaleceń określono jako niski do umiarkowanego18. Przeniesienie wniosku dotyczącego leucyny z witaminą D na preparat samych aminokwasów rozgałęzionych jest błędem atrybucji, a nie uproszczeniem.

Co wiadomo o stosowaniu aminokwasów rozgałęzionych w okresie okołooperacyjnym w onkologii?

Metaanaliza 20 prac, w tym 13 badań z randomizacją, obejmująca łącznie 2019 uczestników, wykazała rzadsze zakażenia pooperacyjne (mniej o 38%, ryzyko względne 0,62), rzadsze wodobrzusze (mniej o 45%, ryzyko względne 0,55), wzrost masy ciała o 3,24 kg i skrócenie hospitalizacji o około dwa dni. Śmiertelność, częstość nawrotów, niewydolność wątroby, jakość życia i stężenie amoniaku pozostały bez zmian6. Jakość metodologiczna badań z randomizacją była jednak niska, a 77% z nich dotyczyło raka wątroby, czyli populacji z niedożywieniem i zaburzonym stosunkiem aminokwasów rozgałęzionych do aromatycznych. Wyniku nie wolno przenosić na inne nowotwory ani na osoby zdrowe.

Czy stosowanie aminokwasów rozgałęzionych zwiększa ryzyko cukrzycy typu 2?

Obawa wynika z badań obserwacyjnych i nie została potwierdzona jako związek przyczynowy. W badaniu prospektywnym 11 896 młodych dorosłych z czterech fińskich kohort, z 392 zachorowaniami w ciągu 8–15 lat obserwacji, aminokwasy rozgałęzione i aromatyczne należały do najsilniejszych biomarkerów przyszłej cukrzycy, także po uwzględnieniu wskaźnika masy ciała i glikemii na czczo19. Jest to jednak zależność między stężeniem we krwi a zachorowaniem, a nie między spożyciem suplementu a zachorowaniem.

Analizy genetyczne dały wyniki rozbieżne. Randomizacja mendlowska oparta na wariancie genu PPM1K, kodującego aktywator enzymu rozkładającego aminokwasy rozgałęzione, wskazała na przyczynową rolę zaburzonego katabolizmu tych aminokwasów20. Późniejsza analiza dwukierunkowa, na szerszym zestawie instrumentów genetycznych, tego nie potwierdziła: związku w kierunku od aminokwasów do cukrzycy nie wykazano dla żadnego z trzech, natomiast kierunek odwrotny, od cukrzycy do podwyższonych stężeń, okazał się istotny dla wszystkich trzech. Autorzy wnioskują, że aminokwasy rozgałęzione są biomarkerem cukrzycy, a nie jej mediatorem21.

Praktyczny wniosek dla osoby z insulinoopornością jest taki, że podwyższone stężenie aminokwasów rozgałęzionych w badaniu metabolomicznym jest najpewniej następstwem zaburzenia, nie jego przyczyną. Nie oznacza to, że suplementacja jest metabolicznie obojętna – badań interwencyjnych z twardymi punktami końcowymi po prostu nie ma.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla aminokwasów rozgałęzionych

Aminokwasy rozgałęzione nie mają w Unii Europejskiej ani jednego dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. W rejestrze oświadczeń figuruje dla nich 15 wpisów i wszystkie mają status nieudzielenia zezwolenia. Wszystkie odnoszą się do jednej opinii Europejskiego Urzędu do spraw Bezpieczeństwa Żywności (EFSA, European Food Safety Authority) z 2010 roku22.

Odmowa objęła dokładnie te zastosowania, którymi te suplementy są sprzedawane:

  • wzrost lub utrzymanie masy mięśniowej – siedem odrębnych wpisów, obejmujących deklaracje w rodzaju „BCAA zwiększają syntezę białek, kluczową część procesu budowania mięśni” i „dla wzrostu, rozwoju i utrzymania mięśni oraz siły”
  • szybszy powrót do sprawności po zmęczeniu mięśni – cztery wpisy, w tym „BCAA wspomagają regenerację po wysiłku”
  • poprawa funkcji poznawczych po wysiłku – jeden wpis
  • zmniejszenie odczuwanego wysiłku podczas ćwiczeń – jeden wpis, z deklaracją „BCAA sprawiają, że treningi wydają się łatwiejsze”
  • ograniczenie spadku mocy mięśni po wysiłku na dużej wysokości – jeden wpis
  • prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego – jeden wpis, jedyny odrzucony z innej przyczyny niż pozostałe

Osobnym wnioskiem, w trybie art. 13(5), objęto połączenie L-treoniny, L-waliny, L-leucyny, L-izoleucyny i L-lizyny z pikolinianem chromu, z deklaracją ograniczenia wzrostu glikemii po posiłku bogatym w węglowodany. Ten wniosek również rozpatrzono odmownie23.

Odmowa oświadczenia nie jest tym samym co brak zgłoszenia wniosku. Tu wnioski zgłoszono, rozpatrzono i odrzucono – to mocniejsza informacja niż stwierdzenie, że oświadczeń nie ma. Praktycznie znaczy to, że żadnej korzyści mięśniowej ani regeneracyjnej nie wolno umieścić na opakowaniu suplementu aminokwasów rozgałęzionych, a hasła reklamowe operujące taką treścią są niezgodne z rozporządzeniem.

Bezpieczeństwo stosowania aminokwasów rozgałęzionych

Aminokwasy rozgałęzione w dawkach stosowanych w suplementacji sportowej są dobrze tolerowane. W metaanalizie 54 badań u chorych z chorobami wątroby żadne badanie nie zgłosiło poważnych działań niepożądanych przypisanych aminokwasom rozgałęzionym15. W przeglądzie Cochrane najczęściej zgłaszanym problemem były nudności i wymioty, przy czym wielkość tego ryzyka zależy od modelu statystycznego: w analizie efektów stałych ryzyko było wyraźnie zwiększone, a w analizie efektów losowych różnicy nie wykazano13. Rozbieżność ta jest sama w sobie informacją o niepewności oszacowania.

Górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL) dla aminokwasów rozgałęzionych nie ustalono – ani w polskich normach żywienia, ani na liście maksymalnych dawek w suplementach diety Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym, która obejmuje wyłącznie witaminy i składniki mineralne1. Brak pułapu nie jest potwierdzeniem bezpieczeństwa dowolnej dawki, tylko brakiem oceny.

W badaniu z randomizacją u chorych na stwardnienie zanikowe boczne, którym podawano 24 g aminokwasów rozgałęzionych na dobę, odnotowano nadmiarową śmiertelność w grupie leczonej: 24 zgony wobec 13 w grupie placebo. Komitet monitorujący dane nakazał przerwanie badania po włączeniu 126 chorych, a skuteczności nie wykazano24. Sygnał dotyczy tej konkretnej choroby i tej dawki, ale rozstrzyga, że aminokwas z pożywienia podany w dawce farmakologicznej nie jest z definicji obojętny.

Bezwzględnym przeciwwskazaniem jest choroba syropu klonowego, wrodzony defekt kompleksu dehydrogenazy alfa-ketokwasów rozgałęzionych. Leczenie tej choroby polega właśnie na ograniczeniu podaży aminokwasów rozgałęzionych w diecie, a ich nadmiar prowadzi do dekompensacji metabolicznej i nieodwracalnych powikłań neurologicznych. Poza postacią klasyczną, ujawniającą się u noworodka, opisano kilka wariantów o późniejszym początku i łagodniejszym przebiegu2.

Ostrożności wymagają też dwie sytuacje. Choroby nerek i wątroby z zaburzonym wydalaniem azotu – każdy dodatkowy ładunek aminokwasów zwiększa produkcję mocznika i amoniaku, a stosowanie aminokwasów rozgałęzionych w marskości powinno odbywać się pod nadzorem lekarza prowadzącego, nie jako samoleczenie. Ciąża i karmienie piersią – badań oceniających suplementację w tych okresach nie ma, a normy przewidują tam zwiększone zapotrzebowanie na białko, nie na wyodrębnione aminokwasy.

Interakcje aminokwasów rozgałęzionych

Lewodopa + aminokwasy rozgałęzione

Aminokwasy rozgałęzione mogą zmniejszać wchłanianie lewodopy. Transporterem lewodopy w jelicie cienkim jest wymiennik aminokwasów obojętnych i dwuzasadowych b(0,+)AT-rBAT, a w badaniach na modelach komórkowych i zwierzęcych L-leucyna konkurowała z lewodopą o transport przez błonę szczytową enterocytu5. Ta sama konkurencja zachodzi na barierze krew-mózg i z tego powodu w chorobie Parkinsona unika się przyjmowania lewodopy razem z posiłkiem białkowym. Wielkości efektu przy suplemencie aminokwasów rozgałęzionych nie zmierzono w badaniu klinicznym, więc zalecenie opiera się na mechanizmie: odstęp między lewodopą a suplementem, analogiczny do odstępu od posiłku białkowego.

Białko pokarmowe + aminokwasy rozgałęzione

Nie jest to interakcja farmakokinetyczna, tylko zależność decydująca o tym, czy suplement ma jakikolwiek sens. Aminokwasy rozgałęzione nigdy nie działają w oderwaniu od podaży białka: przy diecie pokrywającej zapotrzebowanie dostarczają trzech aminokwasów, których w organizmie nie brakuje, a przy niedoborze białka nie mogą zastąpić pozostałych sześciu aminokwasów egzogennych potrzebnych do syntezy4. Brak raportowania całkowitej podaży białka jest zresztą głównym zarzutem wobec badań nad tymi suplementami w sporcie7.

Dawkowanie aminokwasów rozgałęzionych

DawkaWskazanieUwagi
do 255 mg/kg m.c./d, rozłożone na dni przed wysiłkiem i po nimOgraniczenie opóźnionej bolesności mięśniowej u osób trenującychefekt tylko przy łagodnym do umiarkowanego uszkodzeniu mięśni, przy podaniu wyłącznie po wysiłku nie wykazany10
5,6 g jednorazowo po treningu oporowymDawka badana dla syntezy białek mięśniowychwzrost syntezy o 22% wobec placebo, bez porównania z pełnym białkiem, próba 10 osób3
20 g jednorazowo, godzinę przed wysiłkiemDawka badana dla zmęczenia ośrodkowegopojedyncze małe badanie, punkt końcowy zależny od motywacji12
co najmniej 6 miesięcy stosowaniaMarskość wątroby, przeżycie wolne od zdarzeńwyłącznie pod nadzorem lekarza, badania obarczone wysokim ryzykiem błędu15
24 g/dDawka, przy której odnotowano nadmiarową śmiertelność w stwardnieniu zanikowym bocznymbadanie przerwane przez komitet monitorujący24

Typowe preparaty rynkowe dostarczają od 5 do 10 g aminokwasów rozgałęzionych w porcji, najczęściej w proporcji leucyny do izoleucyny i waliny 2:1:1. Proporcje 4:1:1 i 8:1:1 są uzasadniane większą zawartością leucyny jako aminokwasu sygnałowego, ale badań porównujących skuteczność różnych proporcji przy tej samej dawce całkowitej nie ma.

Polskie normy żywienia nie ustalają dla leucyny, izoleucyny ani waliny osobnych wartości referencyjnych spożycia. Zapotrzebowanie na te aminokwasy jest w nich ujęte przez zapotrzebowanie na białko i przez wzorzec aminokwasowy:

  • zalecane spożycie białka u osób dorosłych 0,83 g/kg masy ciała na dobę, średnie zapotrzebowanie 0,66 g/kg masy ciała na dobę, bez zmiany z wiekiem u obu płci
  • w ciąży dodatek do normy: 1 g na dobę w I trymestrze, 9 g w II i 28 g w III, podczas laktacji 19 g na dobę do 6. miesiąca po porodzie i 13 g później
  • zawartość w białku wzorcowym Światowej Organizacji Zdrowia: leucyna 59 mg, walina 39 mg i izoleucyna 30 mg na 1 g białka
  • górnego tolerowanego poziomu spożycia dla aminokwasów rozgałęzionych nie ustalono, nie ma też krajowego pułapu ich dawki w suplemencie diety1

W praktyce oznacza to, że osoba o masie ciała 70 kg pokrywa zalecane spożycie białka przy około 58 g białka na dobę, co dostarcza jej mniej więcej 7,4 g aminokwasów rozgałęzionych, czyli tyle, ile zawiera przeciętna porcja suplementu. Sportowiec spożywający 1,6 g białka na kilogram masy ciała otrzymuje ich z diety kilkanaście gramów.

Postacie aminokwasów rozgałęzionych

Aminokwasy rozgałęzione są dostępne jako proszek do rozpuszczania, kapsułki, tabletki i gotowe napoje. Postać nie wpływa na skuteczność, wpływa natomiast na wygodę przyjęcia większej dawki: przy 10 g dziennie forma kapsułkowa oznacza kilkanaście sztuk, więc w praktyce dominuje proszek. Wolne aminokwasy są gorzkie, dlatego preparaty proszkowe zawierają substancje smakowe i słodzące, a preparaty smakowe „instant” dodatkowo emulgatory poprawiające rozpuszczalność.

Osobną kategorią są preparaty rozgałęzionych aminokwasów z witaminą D, badane u osób starszych z sarkopenią – to inny produkt niż czyste aminokwasy rozgałęzione i wyniki jednego nie przenoszą się na drugi17. W hepatologii aminokwasy rozgałęzione stosowano zarówno doustnie, jak i dożylnie – z 16 badań przeglądu Cochrane osiem oceniało preparaty doustne, a siedem dożylne, przy czym te drugie są procedurą szpitalną, nie suplementacją13.

Alternatywą jest zwykłe pożywienie. Aminokwasy rozgałęzione występują w produktach białkowych w ilościach porównywalnych z porcją suplementu: 100 g suszonego solonego dorsza atlantyckiego dostarcza 5,1 g leucyny, 3,2 g waliny i 2,9 g izoleucyny, a 100 g sera parmezan odpowiednio 3,7 g, 2,6 g i 2,0 g1. Różnica polega na tym, że produkt spożywczy dostarcza razem z nimi pozostałe aminokwasy egzogenne, bez których synteza białka mięśniowego i tak nie zajdzie.

Źródła

  1. Rychlik E, Stoś K, Woźniak A, Mojska H (red.). Normy żywienia dla populacji Polski. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2024. ISBN 978-83-65870-78-0. [typ: normy żywienia] ↩↩↩↩
  2. Blackburn PR i wsp. Maple syrup urine disease: mechanisms and management. Appl Clin Genet. 2017. [typ: przegląd narracyjny] PMID: 28919799 ↩↩
  3. Jackman SR i wsp. Branched-Chain Amino Acid Ingestion Stimulates Muscle Myofibrillar Protein Synthesis following Resistance Exercise in Humans. Front Physiol. 2017. [typ: RCT] PMID: 28638350 ↩↩
  4. Wolfe RR. Branched-chain amino acids and muscle protein synthesis in humans: myth or reality? J Int Soc Sports Nutr. 2017. [typ: przegląd narracyjny] PMID: 28852372 ↩↩
  5. Camargo SMR i wsp. The molecular mechanism of intestinal levodopa absorption and its possible implications for the treatment of Parkinson’s disease. J Pharmacol Exp Ther. 2014. [typ: badanie in vitro i na zwierzętach] PMID: 25073474 ↩↩
  6. Cogo E i wsp. Are Supplemental Branched-Chain Amino Acids Beneficial During the Oncological Peri-Operative Period: A Systematic Review and Meta-Analysis. Integr Cancer Ther. 2021. [typ: metaanaliza] PMID: 33648360 ↩↩
  7. Martinho DV i wsp. Oral Branched-Chain Amino Acids Supplementation in Athletes: A Systematic Review. Nutrients. 2022. [typ: przegląd systematyczny] PMID: 36235655 ↩↩↩
  8. Deng B i wsp. Effects of different dietary supplements combined with conditioning training on muscle strength, jump performance, sprint speed, and muscle mass in athletes: a systematic review and network meta-analysis. Front Nutr. 2025. [typ: sieciowa metaanaliza] PMID: 40717998 ↩
  9. Talebi S i wsp. Nutritional interventions for exercise-induced muscle damage: an umbrella review of systematic reviews and meta-analyses of randomized trials. Nutr Rev. 2024. [typ: przegląd parasolowy] PMID: 37460208 ↩
  10. Weber MG i wsp. The use of BCAA to decrease delayed-onset muscle soreness after a single bout of exercise: a systematic review and meta-analysis. Amino Acids. 2021. [typ: metaanaliza] PMID: 34669012 ↩↩
  11. Fedewa MV i wsp. Effect of branched-Chain Amino Acid Supplementation on Muscle Soreness following Exercise: A Meta-Analysis. Int J Vitam Nutr Res. 2019. [typ: metaanaliza] PMID: 30938579 ↩
  12. AbuMoh’d MF i wsp. Effects of Oral Branched-Chain Amino Acids (BCAAs) Intake on Muscular and Central Fatigue During an Incremental Exercise. J Hum Kinet. 2020. [typ: RCT] PMID: 32269649 ↩↩
  13. Gluud LL i wsp. Branched-chain amino acids for people with hepatic encephalopathy. Cochrane Database Syst Rev. 2017. [typ: metaanaliza Cochrane] PMID: 28518283 ↩↩↩
  14. Konstantis G i wsp. Efficacy of branched chain amino acids supplementation in liver cirrhosis: A systematic review and meta-analysis. Clin Nutr. 2022. [typ: metaanaliza] PMID: 35500317 ↩
  15. van Dijk AM i wsp. Systematic review with meta-analysis: Branched-chain amino acid supplementation in liver disease. Eur J Clin Invest. 2023. [typ: metaanaliza] PMID: 36394355 ↩↩↩
  16. Ismaiel A i wsp. Effects of Branched-Chain Amino Acids on Parameters Evaluating Sarcopenia in Liver Cirrhosis: Systematic Review and Meta-Analysis. Front Nutr. 2022. [typ: metaanaliza] PMID: 35155535 ↩
  17. Cochet C i wsp. The Role of Nutrition in the Treatment of Sarcopenia in Old Patients: From Restoration of Mitochondrial Activity to Improvement of Muscle Performance, a Systematic Review. Nutrients. 2023. [typ: przegląd systematyczny] PMID: 37686735 ↩↩
  18. Gielen E i wsp. Nutritional interventions to improve muscle mass, muscle strength, and physical performance in older people: an umbrella review of systematic reviews and meta-analyses. Nutr Rev. 2021. [typ: przegląd parasolowy] PMID: 32483625 ↩
  19. Ahola-Olli AV i wsp. Circulating metabolites and the risk of type 2 diabetes: a prospective study of 11,896 young adults from four Finnish cohorts. Diabetologia. 2019. [typ: badanie kohortowe prospektywne] PMID: 31584131 ↩
  20. Lotta LA i wsp. Genetic Predisposition to an Impaired Metabolism of the Branched-Chain Amino Acids and Risk of Type 2 Diabetes: A Mendelian Randomisation Analysis. PLoS Med. 2016. [typ: randomizacja mendlowska] PMID: 27898682 ↩
  21. Mosley JD i wsp. Branched-chain amino acids and type 2 diabetes: a bidirectional Mendelian randomization analysis. Obesity (Silver Spring). 2024. [typ: randomizacja mendlowska] PMID: 38269471 ↩
  22. Oświadczenia zdrowotne EFSA: aminokwasy rozgałęzione (*branched-chain amino acids*, leucyna, izoleucyna, walina) nie mają dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. Piętnaście wpisów art. 13(1) rozp. (WE) 1924/2006 (POL-HC-6802 do POL-HC-6816) ma status nieudzielenia zezwolenia, wszystkie na podstawie opinii EFSA Journal 2010;8(10):1790. EU Register of nutrition and health claims. https://ec.europa.eu/food/food-feed-portal/screen/health-claims/eu-register ↩
  23. Oświadczenie zdrowotne EFSA: połączenie L-treoniny, L-waliny, L-leucyny, L-izoleucyny i L-lizyny z pikolinianem chromu, deklaracja dotycząca ograniczenia wzrostu glikemii poposiłkowej, wniosek art. 13(5) rozp. (WE) 1924/2006 (POL-HC-8463, pytanie Q-2013-00756), status nieudzielenia zezwolenia. EU Register of nutrition and health claims. https://ec.europa.eu/food/food-feed-portal/screen/health-claims/eu-register ↩
  24. The Italian ALS Study Group. Branched-chain amino acids and amyotrophic lateral sclerosis: a treatment failure? Neurology. 1993. [typ: RCT] PMID: 8255440 ↩↩

Treść specjalistyczna

Tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych. Zaloguj się kontem zawodowym, żeby czytać dalej.

Autor
Redakcja portalu
Opracowanie zespołu
Publikacja: 11.09.2026 Ostatnia aktualizacja: 24.09.2026