Aronia czarna

Aronia czarna (Aronia melanocarpa (Michx.) Elliott) to krzew z rodziny różowatych (Rosaceae), którego surowcem są czarne, cierpkie owoce¹. Owoce zawierają dużo polifenoli, przede wszystkim procyjanidyn, antocyjanów i kwasów fenolowych, i przez tę mieszaninę są uważane za jeden z najsilniejszych naturalnych przeciwutleniaczy². W badaniach u ludzi aronię oceniano głównie pod kątem profilu lipidowego, ciśnienia tętniczego, glikemii, markerów stresu oksydacyjnego oraz wydolności u sportowców. Najnowsza metaanaliza 10 badań z randomizacją nie wykazała wpływu stosowania aronii na żaden z ocenianych parametrów sercowo-metabolicznych, a pewność dowodów oceniono jako bardzo niską³.

Synonimy i nazewnictwo aronii czarnej

• Nazwą łacińską gatunku jest Aronia melanocarpa (Michx.) Elliott, a surowcem w żywności są owoce¹.
• Po polsku używa się nazw aronia czarna, aronia czarnoowocowa albo po prostu aronia. Nazwy obcojęzyczne to black chokeberry i chokeberry (angielski), Schwarze Apfelbeere (niemiecki), aronia noir (francuski).
• Aronia mitschurinii to inny takson, badany w jednym z randomizowanych badań nad ciśnieniem tętniczym⁴. Wyników uzyskanych dla niego nie należy utożsamiać z danymi dla A. melanocarpa.

Działanie aronii czarnej

Polifenole aronii wchłaniają się w niewielkim stopniu, ale ich metabolity pojawiają się w osoczu i w moczu po regularnym spożywaniu. W badaniu u 66 zdrowych mężczyzn po 12 tygodniach stosowania wyciągu albo sproszkowanego owocu wzrosło stężenie metabolitów fenolowych w osoczu⁵. U byłych palaczy mniejsze stężenie cholesterolu po 12 tygodniach wiązało się z większym wydalaniem z moczem niezmienionego galaktozydu cyjanidyny i jego metylowanej pochodnej, galaktozydu peonidyny⁶. Biodostępność antocyjanów zależy od postaci. W badaniu z randomizacją u 121 osób z hipercholesterolemią antocyjany z naparu z aronii wchłaniały się lepiej niż ta sama ilość antocyjanów podana w jabłkach o czerwonym miąższu⁷.

Część metabolitów powstaje z udziałem bakterii jelitowych, a stosowanie aronii zmieniało skład mikrobioty. W badaniu u 102 osób z ciśnieniem wysokim prawidłowym po 12 tygodniach przyjmowania kapsułek z wyciągiem zwiększyła się liczba genów mikrobioty jelitowej i udział gatunków wytwarzających maślan⁸. Nie wiadomo, czy zmiany te mają znaczenie kliniczne.

Hamowanie trzustkowej alfa-amylazy przez antocyjany aronii opisano wyłącznie w modelach laboratoryjnych. Najsilniej działał 3-glukozyd cyjanidyny, który hamował enzym kompetycyjnie, a u myszy na diecie wysokocukrowej i wysokotłuszczowej wyciąg z antocyjanów poprawiał tolerancję skrobi⁹. Tych wyników nie da się przenieść na glikemię u ludzi.

Skuteczność kliniczna aronii czarnej

Dla żadnego wskazania nie ma dowodów wysokiej jakości na korzyść ze stosowania aronii. Już przegląd systematyczny 13 badań klinicznych opublikowanych do 2009 roku ocenił jakość większości z nich jako niską². Późniejsze badania są liczniejsze, ale nadal małe (od 10 do 143 uczestników), krótkie (od 1 do 24 tygodni) i prowadzone na różnych postaciach: soku, sproszkowanych owocach, batonach z miąższem i wyciągach o różnej zawartości polifenoli. Metaanalizy z tych samych kilku badań dochodzą przez to do sprzecznych wniosków.

Czy stosowanie aronii obniża stężenie cholesterolu?

Nie wykazano, żeby stosowanie aronii obniżało stężenie cholesterolu. Najnowsza metaanaliza 10 badań z randomizacją (666 dorosłych, interwencja trwająca co najmniej 2 tygodnie) nie wykazała wpływu na cholesterol całkowity, LDL, HDL ani triglicerydy, a analiza sekwencyjna uznała dowody za niewystarczające do wniosku³. Ryzyko błędu systematycznego było w części badań wysokie albo niejasne. W podgrupie osób z wyjściowym cholesterolem całkowitym poniżej 200 mg/dl stężenie cholesterolu całkowitego i LDL było mniejsze, ale wynik z podgrupy przy bardzo niskiej pewności dowodów nie wystarcza do zaleceń.

W metaanalizie 10 badań z randomizacją (666 dorosłych) pewność dowodów w systemie GRADE oceniono jako bardzo niską dla wszystkich parametrów sercowo-metabolicznych, a stosowanie aronii nie zmieniało żadnego z nich w porównaniu z grupą kontrolną³.

Wcześniejsze syntezy dawały wyniki niespójne. Metaanaliza 7 badań z randomizacją wykazała wzrost cholesterolu HDL o 1,48 mg/dl, czyli o wartość bez znaczenia klinicznego, a mniejsze stężenia cholesterolu całkowitego i LDL tylko w podgrupie interwencji krótszych niż 10 tygodni¹⁰. Przegląd systematyczny 17 badań u osób z czynnikami ryzyka sercowo-metabolicznego, w tym badań bez randomizacji, nie wykazał wpływu na triglicerydy, cholesterol całkowity ani HDL¹¹. Metaanaliza badań kontrolowanych, według której stosowanie aronii obniża cholesterol całkowity i ciśnienie skurczowe, nie podaje w streszczeniu liczby włączonych badań, a jedna z jej autorek jest afiliowana przy firmie komercyjnej Artemis International¹².

Pojedyncze badania z randomizacją również się różnią. U 49 byłych palaczy 12 tygodni przyjmowania 500 mg wyciągu na dobę zmniejszyło cholesterol całkowity o 8% i LDL o 11% w porównaniu z placebo, bez zmian ciśnienia i markerów zapalenia⁶. U 102 osób z ciśnieniem wysokim prawidłowym 12 tygodni stosowania wyciągu nie zmieniło lipidów⁸, tak samo jak 4 tygodnie picia 100 ml soku na dobę w badaniu z trzema ramionami u osób z ryzykiem sercowo-naczyniowym¹³. W badaniu u 121 osób z hipercholesterolemią picie naparu z aronii poprawiło profil lipidowy w porównaniu z jabłkami o białym miąższu, czyli wobec produktu kontrolnego, a nie placebo¹⁴.

Czy stosowanie aronii obniża ciśnienie tętnicze?

Nie wykazano, żeby stosowanie aronii obniżało ciśnienie tętnicze. W metaanalizie 10 badań z randomizacją ciśnienie się nie zmieniało, a mniejsze ciśnienie skurczowe przy preparatach dostarczających ponad 50 mg antocyjanów na dobę pochodziło z analizy podgrup³. Wcześniejsza metaanaliza 7 badań wykazała wręcz wzrost ciśnienia rozkurczowego o 2,55 mmHg i brak wpływu na ciśnienie skurczowe¹⁰.

Największe spadki ciśnienia opisano w małych badaniach bez replikacji. U 44 chorych po zawale serca leczonych statyną dodanie wyciągu z aronii (3 razy 85 mg na dobę przez 6 tygodni, preparat bez recepty) zmniejszyło ciśnienie skurczowe średnio o 11 mmHg, a rozkurczowe o 7,2 mmHg w porównaniu z placebo¹⁵. W badaniu u 25 chorych z zespołem metabolicznym ciśnienie skurczowe spadło ze 143 do 132 mmHg, ale porównywano je tylko z wartościami wyjściowymi¹⁶. Otwarte badanie u 143 chorych z zespołem metabolicznym również nie miało grupy kontrolnej, a jeden z autorów był afiliowany przy firmie farmaceutycznej¹⁷. U 44 starszych osób z zespołem metabolicznym 8 tygodni przyjmowania 10 g wyciągu na dobę zmniejszyło ciśnienie rozkurczowe o 10 mmHg w porównaniu z grupą, która nie dostawała niczego, więc bez kontroli placebo¹⁸.

W badaniach kontrolowanych placebo efekty były niewielkie. U 38 osób z nieleczonym łagodnym nadciśnieniem 8 tygodni picia 300 ml soku i przyjmowania 3 g sproszkowanych owoców na dobę zmniejszyło dzienne ciśnienie rozkurczowe w pomiarze całodobowym o 1,64 mmHg, bez zmian lipidów i glikemii⁴. Badanie było pojedynczo zaślepione, bez okresu wypłukiwania między fazami.

Czy stosowanie aronii poprawia funkcję naczyń?

Dwa badania z randomizacją wskazują na niewielką poprawę parametrów czynności tętnic, bez zmian ciśnienia. U 66 zdrowych mężczyzn po 12 tygodniach rozszerzalność tętnicy ramiennej zależna od przepływu (FMD, flow-mediated dilation) była większa niż w grupie placebo o 1,2 punktu procentowego po wyciągu i o 0,9 punktu po sproszkowanym owocu⁵. Efekt obu preparatów był podobny, choć wyciąg dostarczał 116 mg polifenoli, a proszek 12 mg. U 102 osób z ciśnieniem wysokim prawidłowym stosowanie wyciągu przez 12 tygodni zmniejszyło sztywność tętnic mierzoną prędkością fali tętna i wskaźnikiem wzmocnienia, a FMD, ciśnienie i lipidy się nie zmieniły⁸. Są to punkty końcowe zastępcze, a nie zdarzenia sercowo-naczyniowe.

Czy stosowanie aronii obniża glikemię i masę ciała?

Nie wykazano, żeby stosowanie aronii obniżało glikemię albo masę ciała. Metaanaliza 7 badań nie wykazała wpływu na glikemię na czczo, masę ciała, wskaźnik masy ciała ani obwód talii¹⁹. W metaanalizie 10 badań glikemia na czczo w podgrupie osób do 50. roku życia była wręcz wyższa³. Przeciwny wniosek, glikemię niższą średnio o 0,44 mmol/l, dała analiza ilościowa zaledwie 4 badań w przeglądzie, który włączał też badania bez randomizacji¹¹.

U chorych na cukrzycę typu 2 badanie z randomizacją nie potwierdziło wcześniejszych obserwacji. W potrójnie zaślepionym badaniu krzyżowym spożywanie przez 8 tygodni batonów z miąższem aronii (34 g na baton, w wersji fermentowanej i niefermentowanej) nie zmieniło hemoglobiny glikowanej, glikemii, insulinemii ani wyników doustnego testu obciążenia glukozą. Z 36 osób po randomizacji badanie ukończyły 23²⁰. W tym samym badaniu nie zmieniło się ciśnienie ani stężenie białka C-reaktywnego, a różnice w cholesterolu wynikały ze wzrostu po batonach kontrolnych z rodzynkami²¹. Często przywoływany spadek glikemii na czczo z 13,3 do 9,1 mmol/l i hemoglobiny glikowanej z 9,4 do 7,5% po 3 miesiącach picia 200 ml soku dotyczył 21 chorych w badaniu bez randomizacji i zaślepienia²².

Zjedzenie jednorazowo 150 g puree z aronii z białym pieczywem zmniejszało wyrzut insuliny, ale nie poprawiało glikemii poposiłkowej u zdrowych kobiet²³.

Czy stosowanie aronii zmniejsza stan zapalny i stres oksydacyjny?

Stosowanie aronii zmieniało pojedyncze markery zapalenia i stresu oksydacyjnego, bez znanego przełożenia na choroby. Przegląd systematyczny 18 badań z randomizacją opisał mniejsze stężenia białka C-reaktywnego, czynnika martwicy nowotworów alfa i interleukiny 6 oraz większą aktywność enzymów antyoksydacyjnych, ale bez metaanalizy²⁴. Przegląd 57 prac, który łączył badania u ludzi i na zwierzętach, stwierdził, że wielkość zmian zależała od wielu czynników²⁵. Metaanaliza i pojedyncze badania tego nie potwierdzają. W metaanalizie 7 badań stosowanie aronii nie zmieniało białka C-reaktywnego, czynnika martwicy nowotworów ani interleukiny 1¹⁰, a u byłych palaczy 12 tygodni przyjmowania wyciągu nie obniżyło markerów zapalenia ani stresu oksydacyjnego⁶.

Czy stosowanie aronii poprawia wydolność i regenerację u sportowców?

Nie wykazano poprawy wyników sportowych. Przegląd systematyczny 10 badań u wioślarzy, piłkarzy, piłkarzy ręcznych, triathlonistów i biegaczy stwierdził, że stosowanie aronii może poprawiać równowagę oksydacyjno-redukcyjną, ale dane o stanie zapalnym, gospodarce żelazem i wydolności nie pozwalają na wnioski²⁶.

Badania, na których opiera się ten przegląd, są małe i mierzą głównie markery krwi. U wioślarzy po miesiącu picia 150 ml soku na dobę stężenie produktów peroksydacji lipidów po wysiłku było mniejsze niż w grupie placebo²⁷. U 20 młodych piłkarzy 7 tygodni picia 200 ml soku nie zmieniło wyniku testu wytrzymałościowego ani żadnego parametru krwi²⁸. U 22 piłkarzy po 90 dniach przyjmowania 6 g liofilizatu zmieniały się stężenia interleukiny 6, interleukiny 10 i całkowita pojemność antyoksydacyjna surowicy po wysiłku, ale streszczenie nie podaje wyniku testu wysiłkowego²⁹. U 18 biegaczy amatorów picie soku z czerwonych owoców z dodatkiem aronii nie zmniejszyło uszkodzenia mięśni po 6 dniach intensywnego treningu, a badanie prowadzono we współpracy z producentem soków³⁰. U 70 zdrowych dorosłych, którzy nie trenowali, 8 tygodni przyjmowania 300 mg wyciągu zwiększyło dostępność zredukowanego glutationu po 30 minutach biegu na bieżni³¹.

Czy stosowanie aronii poprawia funkcje poznawcze?

Dane pochodzą z trzech badań jednego ośrodka i wskazują na zmiany w pojedynczych testach spośród wielu wykonanych. U 101 zdrowych osób w średnim wieku z nadwagą 24 tygodnie przyjmowania 90 mg wyciągu na dobę poprawiło szybkość psychomotoryczną, a dawka 150 mg jej nie zmieniła. Nie zmieniły się uwaga, elastyczność poznawcza ani nastrój³². U 35 młodych dorosłych tydzień przyjmowania wyciągu (180 mg antocyjanów na dobę) skrócił czas ruchu w teście czasu reakcji o 4,8%, bez zmian pamięci i funkcji wykonawczych³³. U 30 starszych osób z nadwagą albo otyłością po 6 tygodniach (40 mg antocyjanów na dobę) liczba błędów w teście przestrzennej pamięci roboczej była o 20% mniejsza niż po placebo, a pamięć, szybkość psychomotoryczna i przepływ krwi w mózgu we wcześniej określonych obszarach się nie zmieniły³⁴. Przy tak wielu mierzonych wynikach pojedyncze istotne różnice mogą być przypadkowe, a w każdym badaniu poprawił się inny test.

Czy picie soku z aronii zapobiega zakażeniom układu moczowego?

Dowodem jest jedno badanie pilotażowe o niejednoznacznym wyniku. W badaniu krzyżowym w 6 domach opieki 236 mieszkańców dostawało przez 3 miesiące sok z aronii i przez 3 miesiące napój placebo, w zależności od grupy w odwrotnej kolejności. W pierwszym okresie picia soku częstość leczonych zakażeń układu moczowego ani zużycie antybiotyków się nie zmniejszyły. Spadek częstości zakażeń o 55% w jednej grupie i o 38% w drugiej obserwowano dopiero w następnym okresie³⁵. Mieszkańcy pili średnio 89 i 156 ml soku na dobę. Taki wynik nie uzasadnia stosowania aronii w profilaktyce zakażeń układu moczowego.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla aronii czarnej

Aronia czarna nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. Dla Aronia melanocarpa oceniono dwa wnioski o oświadczenia funkcjonalne na podstawie art. 13(1) rozporządzenia (WE) 1924/2006 i oba mają w rejestrze status odmowny. Pierwszy dotyczył utrzymania wytrzymałości ścian naczyń krwionośnych, drugi działania przeciwutleniającego, czyli ochrony DNA, białek i lipidów przed uszkodzeniem oksydacyjnym. Oba ocenił Panel EFSA w opiniach z 2011 roku, a odmowę i numery tych opinii podaje rejestr Unii Europejskiej³⁶. Hasło „przeciwutleniacz” przy preparacie z aronii nie ma więc pokrycia w dopuszczonym oświadczeniu zdrowotnym.

Owoce Aronia melanocarpa nie są nową żywnością w rozumieniu rozporządzenia (UE) 2015/2283, więc mogą być sprzedawane w żywności i suplementach bez osobnej autoryzacji¹. Wpis katalogu obejmuje owoce, a nie inne części rośliny.

Aronia nie ma monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków i nie figuruje w zestawieniu substancji roślinnych EMA, które obejmuje także monografie w przygotowaniu. Nie ma więc statusu tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego w rozumieniu dyrektywy 2001/83/WE³⁷.

Bezpieczeństwo stosowania aronii czarnej

W badaniach trwających do 24 tygodni nie opisano poważnych działań niepożądanych, a wyciąg w dawce 180 mg antocyjanów na dobę był dobrze tolerowany³³. Próby były jednak małe, więc rzadkie działania niepożądane mogły pozostać niewykryte.

Tolerancja soku bywa słaba. W badaniu z randomizacją u 40 kobiet, które przez 6 tygodni piły 200 ml soku z aronii albo napój placebo, dolegliwości zgłaszała połowa uczestniczek pijących sok, a placebo źle tolerowała jedna osoba³⁸. Stężenie polifenoli w osoczu wzrosło tylko u kobiet, które sok tolerowały. W analizie wtórnej tego badania po okresie picia soku zwiększyło się stężenie podfrakcji lipoprotein LDL i VLDL w osoczu, a po 6 tygodniach przerwy wróciło do wartości wyjściowych³⁹.

U 16 triathlonistów, którzy przez 45 dni pili 200 ml soku cytrusowego z 5-procentowym dodatkiem soku z aronii, stężenie hepcydyny nie różniło się od okresu placebo, co autorzy odczytali jako brak wpływu na wchłanianie żelaza⁴⁰. Wchłaniania żelaza w tym badaniu nie mierzono bezpośrednio.

Nie ma danych o bezpieczeństwie stosowania preparatów z aronii w ciąży i podczas karmienia piersią. Jako surowiec roślinny aronia nie ma ustalonych wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia.

Dawkowanie aronii czarnej

Nie ma ustalonej dawki aronii. W badaniach klinicznych używano różnych postaci, więc dawki nie są między sobą porównywalne.

W badaniach dawki wyciągów wyrażano w miligramach wyciągu, w miligramach antocyjanów albo w miligramach polifenoli, co utrudnia porównanie. W jednym z nich 116 mg polifenoli z wyciągu odpowiadało 75 g świeżych owoców⁵.

Postacie aronii czarnej

Aronia jest dostępna jako sok tłoczony z owoców, suszone owoce, sproszkowany liofilizat, napar z suszu, kapsułki i tabletki z wyciągiem oraz produkty fermentowane. Wyciągi różnią się standaryzacją. Preparat bez recepty stosowany w badaniu u chorych po zawale deklarował około 25% antocyjanów, 50% polimerycznych procyjanidyn i 9% kwasów fenolowych¹⁵, a w innych badaniach dawkę wyciągu podawano jako ilość antocyjanów albo polifenoli.

Postać nie przekładała się prosto na efekt. U zdrowych mężczyzn stosowanie sproszkowanego owocu dostarczającego 12 mg polifenoli poprawiało czynność śródbłonka podobnie jak stosowanie wyciągu dostarczającego 116 mg⁵. Fermentację proponuje się jako sposób poprawy biodostępności polifenoli, ale przegląd systematyczny produktów fermentowanych znalazł u ludzi tylko wstępne dane, między innymi o wzroście stężenia hormonu jelitowego GIP⁴¹. W badaniu u chorych na cukrzycę typu 2 po miąższu fermentowanym glikemia nie była lepsza niż po niefermentowanym²⁰.