opieka.farm
Suplement ·Bez czarny
Portal tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych.Tylko dla farmaceutów i techników Załóż konto Zaloguj się
Reklama
Suplementy / Rośliny i wyciągi roślinne
Suplement·rośliny i wyciągi roślinne

Bez czarny

Redakcja portalu · publikacja 25.09.2026

Bez czarny (Sambucus nigra) – co mówią badania? Przeziębienie, grypa, syrop z owoców, monografia EMA kwiatu, bezpieczeństwo i oświadczenia EFSA. Przegląd EBM.

Zapisz

Bez czarny (Sambucus nigra L.) to krzew, z którego wykorzystuje się dwa surowce o odrębnym statusie: kwiat i owoc. Kwiat bzu ma unijną monografię roślinnego produktu leczniczego do tradycyjnego stosowania w łagodzeniu wczesnych objawów przeziębienia1. Suplementy diety z bzu to syropy, soki, kapsułki i pastylki z wyciągiem z owoców, bogatym w antocyjany i inne polifenole2. Owoców dotyczą prawie wszystkie badania kliniczne, głównie w przeziębieniu i grypie. Przegląd systematyczny ocenił pewność dowodów z badań porównujących bez z placebo jako niską albo bardzo niską3, a najnowsze badanie w grypie nie wykazało żadnej korzyści4.

Synonimy i nazewnictwo bzu czarnego

  • Nazwą łacińską gatunku jest Sambucus nigra L. W nazewnictwie farmaceutycznym kwiat to Sambuci flos, a owoc Sambuci fructus1,5.
  • Angielskie nazwy handlowe to elderberry (owoc, także black elderberry, European elderberry) i elder flower (kwiat)3.
  • W części badań stosowano bez amerykański, Sambucus nigra subsp. canadensis, podgatunek różniący się od europejskiego składem6,7.
  • Od bzu czarnego trzeba odróżnić inne gatunki tego rodzaju, między innymi bez hebd (Sambucus ebulus).
  • Sambucol to nazwa handlowa syropu z wyciągiem z owoców, ocenianego w dwóch starszych badaniach w grypie8,9.

Działanie bzu czarnego

Owoce bzu czarnego zawierają antocyjany, głównie glikozydy cyjanidyny10, a także inne polifenole, między innymi kwercetynę i rutynę11. W badaniach in vitro wyciągi z owoców działały przeciwutleniająco, przeciwwirusowo i antyproliferacyjnie2. Wyciąg Sambucol hamował w hodowlach komórkowych replikację kilku szczepów wirusa grypy A i B8. Proponowanym mechanizmem jest wiązanie przez antocyjany glikoprotein wirusa, które odpowiadają za wniknięcie do komórki, ale opisano to wyłącznie w modelach laboratoryjnych3.

Antocyjany z bzu słabo przechodzą do krwi w postaci niezmienionej. W próbkach z badania, w którym kobiety po menopauzie przyjmowały 500 mg antocyjanów na dobę, metabolity fenolowe osiągały w osoczu stężenie około 36 razy większe niż sprzężone antocyjany (1237 wobec 34 nM). Profil metabolitów nie zmieniał się przy stosowaniu przewlekłym12.

Część działań przypisywanych bzu dotyczy odporności. Wyciągi zmieniały stężenia cytokin w badaniach ex vivo, jednak w badaniach dłuższych efekt był słaby i słabł przy dalszym przyjmowaniu. Danych o klinicznych skutkach zapalnych u ludzi nie ma3.

Skuteczność kliniczna bzu czarnego

Czy stosowanie bzu czarnego zapobiega przeziębieniu?

Dowodów na to, że stosowanie wyciągu z owoców bzu zmniejsza ryzyko zachorowania na przeziębienie, nie ma. Jedyne badanie z randomizacją dotyczące zapobiegania objęło 312 pasażerów lotów międzykontynentalnych, którzy przyjmowali kapsułki z wyciągiem (600 mg na dobę przed podróżą i 900 mg na dobę w jej trakcie) albo placebo. Przeziębienie rozpoznano u 12 osób w grupie bzu i u 17 w grupie placebo, a różnica była nieistotna statystycznie11.

W tym samym badaniu autorzy podali, że u osób przyjmujących wyciąg z bzu przeziębienie trwało krócej (łącznie 57 wobec 117 dni choroby) i miało łagodniejsze objawy11. Porównanie obejmuje jednak tylko 29 osób, które zachorowały, czyli grupę wyłonioną już po randomizacji. Przegląd systematyczny ocenił pewność tego wyniku jako bardzo niską. Uznał też ryzyko błędu za wysokie, bo zgłoszony w rejestrze badań główny punkt końcowy różnił się od opublikowanego3.

Czy stosowanie bzu czarnego skraca grypę?

Dane sugerują skrócenie grypy o kilka dni, ale opierają się na małych, starszych badaniach, a najnowsze badanie tego nie potwierdziło. W przeglądzie systematycznym dwa badania z syropem Sambucol (łącznie 87 osób) dały czas do poprawy krótszy średnio o około 2,7 dnia. Wyniki obu badań znacznie się różniły, a pewność dowodów oceniono jako bardzo niską3.

  • W badaniu z randomizacją z Norwegii 60 dorosłych z objawami grypy trwającymi do 48 godzin przyjmowało 15 ml syropu 4 razy na dobę przez 5 dni albo placebo. Objawy ustępowały średnio o 4 dni wcześniej, a leki doraźne stosowano rzadziej9.
  • Starsze badanie przeprowadzono w kibucu podczas epidemii grypy B w 1993 r. Poprawę w ciągu 2 dni obserwowano u 93,3% osób przyjmujących wyciąg, a w grupie kontrolnej u 91,7% dopiero w ciągu 6 dni8. Przegląd systematyczny zwrócił uwagę na nieopisany sposób randomizacji i niekompletne dane3.
  • Trzecie badanie z placebo, z pastylkami z wyciągiem, objęło 64 osoby. Nie podało ogólnego czasu trwania ani nasilenia choroby, więc nie weszło do łącznej analizy3.

Najnowsze badanie w grypie nie wykazało korzyści, choć zaplanowano je z mocą statystyczną ponad 0,90 do wykrycia skrócenia choroby o 2 dni. Było to badanie z randomizacją i podwójnie ślepą próbą, zainicjowane przez badaczy, na 87 pacjentach w wieku od 5 lat z grypą potwierdzoną badaniem PCR. Chorzy przyjmowali wyciąg z owoców bzu albo placebo przez 5 dni. Objawy ustępowały do łagodnych po 5,3 dnia w grupie bzu i po 4,9 dnia w grupie placebo, a całkowicie po 8,6 wobec 8,7 dnia. Analiza post hoc sugerowała, że u osób nieprzyjmujących oseltamiwiru wynik w grupie bzu był o 2 dni gorszy niż w grupie placebo4.

Wcześniejsza metaanaliza objęła 180 uczestników i jej autorzy podali duży średni efekt w łagodzeniu objawów infekcji górnych dróg oddechowych, bez rozdzielenia nasilenia i czasu ich trwania13. Abstrakt nie podaje jednak liczby badań ani wartości efektu. Późniejszy przegląd systematyczny oceniał te same badania narzędziami Cochrane i uznał jakość tamtej metaanalizy za zawyżoną3. Wyszukiwanie w obu przeglądach zakończono przed opublikowaniem badania z 2020 r., które dało wynik ujemny3,4.

Czy stosowanie preparatu z bzem i jeżówką jest w grypie równie skuteczne jak oseltamiwir?

Wyniku badania preparatu złożonego nie da się przypisać bzu. Przegląd systematyczny opisał badanie z randomizacją, w którym napój z jeżówką purpurową i dodatkiem bzu porównywano z oseltamiwirem u 473 chorych na grypę. Po 5 dniach odsetek wyzdrowień nie różnił się między grupami (dowody umiarkowanej pewności). Po jednym dniu wyzdrowiało nieco mniej osób przyjmujących preparat ziołowy niż przyjmujących oseltamiwir (dowody niskiej pewności)3. Udziału samego bzu w efekcie w tym badaniu nie oceniano. Produkt opisano jako napój na bazie jeżówki, a jeden ze współautorów badania jest pracownikiem jego producenta14.

Czy stosowanie bzu czarnego wpływa na czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego?

Nie wykazano wpływu stosowania wyciągu z bzu na czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego. W badaniu z randomizacją 52 zdrowe kobiety po menopauzie przyjmowały przez 12 tygodni 500 mg antocyjanów z bzu na dobę albo placebo. Nie zmieniły się markery zapalne, reaktywność płytek, lipidy ani glukoza10. Słaby efekt hipolipemizujący obserwowano tylko w jednym starszym badaniu klinicznym2.

Czy picie soku z bzu poprawia metabolizm glukozy?

Dane pochodzą z jednego małego badania z tygodniową interwencją i dotyczą wyłącznie wskaźników zastępczych. W badaniu naprzemiennym u 18 dorosłych z nadwagą tydzień picia soku z bzu 2 razy na dobę zmienił skład mikrobioty jelitowej, obniżył glikemię po posiłku testowym i zwiększył utlenianie tłuszczów w porównaniu z placebo15. Nie wiadomo, czy przekłada się to na masę ciała albo ryzyko cukrzycy.

Czy stosowanie bzu czarnego poprawia funkcje poznawcze?

Wiarygodnych danych nie ma. Pilotażowe badanie z randomizacją objęło 24 pacjentów z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi, którzy przez 6 miesięcy pili sok z bzu amerykańskiego (5 ml 3 razy na dobę) albo placebo. Wykazało, że takie badanie da się przeprowadzić, a w funkcjach poznawczych obserwowano jedynie trend w jednym zadaniu wzrokowo-przestrzennym7. To inny podgatunek niż bez europejski.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla bzu czarnego

Bez czarny nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. Oświadczenia dla substancji roślinnych pozostają zawieszone (on hold) od 2010 r. W rejestrze UE figuruje jedno ocenione oświadczenie dla tego surowca, dotyczące antocyjanów z soku z owoców bzu i ochrony DNA, białek oraz lipidów przed uszkodzeniem oksydacyjnym, i ma ono status odmowny16. Hasła „na odporność” i „przeciwutleniacz” przy suplemencie z bzu nie mają więc pokrycia w dopuszczonym oświadczeniu zdrowotnym.

Od oświadczeń żywnościowych trzeba odróżnić status leczniczy. Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków przyjął monografię kwiatu bzu (rewizja 1 z 2018 r.). Kwiat ma w niej wskazanie do tradycyjnego stosowania w łagodzeniu wczesnych objawów przeziębienia, uznane wyłącznie na podstawie długotrwałego stosowania, bez ugruntowanego zastosowania medycznego1. W przeglądzie okresowym z 2024 r. HMPC nie znalazł nowych danych istotnych dla monografii ani nowych sygnałów bezpieczeństwa w bazach EudraVigilance i VigiBase i uznał, że rewizja monografii nie jest potrzebna17.

Dla owocu bzu HMPC nie przyjął monografii i wydał w 2014 r. stanowisko publiczne. Powodem był brak pełnych informacji o tradycyjnym stosowaniu z określonym dawkowaniem i mocą preparatu, wymaganych od produktu stosowanego leczniczo co najmniej 30 lat, w tym 15 lat w Unii5. Owoc nie ma zatem statusu tradycyjnego produktu leczniczego roślinnego. W katalogu nowej żywności UE bez czarny nie ma wpisu18.

Bezpieczeństwo stosowania bzu czarnego

W badaniach klinicznych przetworzone preparaty z owoców były dobrze tolerowane. W trzech badaniach w grypie nie zgłoszono działań niepożądanych, ale sposób ich zbierania był w tych badaniach niejednolity, więc pewność tego wniosku jest bardzo niska3. W 12-tygodniowym badaniu z 500 mg antocyjanów na dobę parametry czynności wątroby i nerek pozostały w normie10. Monografia kwiatu nie wymienia znanych działań niepożądanych, a jedynym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość1.

Surowe i niedojrzałe owoce bzu zawierają toksyczne glikozydy cyjanogenne, a bezpieczne do spożycia są owoce przetworzone11. Z glikozydów cyjanogennych po hydrolizie enzymatycznej uwalnia się cyjanowodór6. W analizie części bzu czarnego owoce zawierały ich najmniej, a liście i kwiaty więcej19. W bzie amerykańskim najwyższy potencjał cyjanogenny miały łodygi i zielone owoce6. Zatrucie sokiem z bzu opisano w Stanach Zjednoczonych20.

  • Bezpieczeństwa stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią nie ustalono, a monografia kwiatu nie zaleca stosowania w tym okresie1.
  • Monografia kwiatu nie zaleca stosowania u dzieci poniżej 12 lat z powodu braku danych1. W badaniu z 2020 r. wyciąg z owoców podawano dzieciom od 5 lat w zmniejszonej dawce, bez korzyści klinicznej4.
  • Monografia kwiatu zaleca kontakt z lekarzem, gdy objawy trwają ponad tydzień, a także przy duszności, gorączce lub ropnej plwocinie1.
  • W okresie COVID-19 pojawiła się obawa, że stosowanie bzu nadmiernie pobudzi odporność. Przegląd systematyczny nie znalazł ani jednego badania łączącego stosowanie bzu z klinicznymi skutkami zapalnymi3.

Interakcje bzu czarnego

Monografia kwiatu bzu nie wymienia interakcji z lekami1.

Pazopanib + bez czarny

Opisano jeden przypadek uszkodzenia wątroby 3. stopnia u kobiety z mięsakiem tkanek miękkich, która od lat przyjmowała suplement z bzu, a po 4 tygodniach otrzymywania pazopanibu miała pięciokrotnie podwyższone enzymy wątrobowe. Zmiany ustąpiły po odstawieniu wszystkich preparatów, a pazopanib wznowiony bez bzu nie wywołał nawrotu. Autorzy stawiają hipotezę interakcji przez izoenzym CYP3A4, bo w małych badaniach wyciągi z bzu słabo go hamowały21. To pojedynczy opis przypadku, więc związku przyczynowego nie potwierdzono.

Dawkowanie bzu czarnego

Dla owoców bzu HMPC nie ustalił dawkowania leczniczego, bo brakowało danych o tradycyjnym dawkowaniu i mocy preparatów5. Dawki z badań dotyczą konkretnych, różnie standaryzowanych produktów.

DawkaPostać i czasPopulacja i wynik
15 ml 4 razy na dobęsyrop z wyciągiem z owoców (Sambucol), 5 dni60 dorosłych z grypą, objawy ustępowały średnio o 4 dni wcześniej9
15 ml 4 razy na dobę (5–12 lat: 2 razy na dobę)wyciąg z owoców, 5 dni87 osób z grypą potwierdzoną PCR, brak różnicy wobec placebo4
600 mg na dobę, potem 900 mg na dobękapsułki z wyciągiem z owoców (15% antocyjanów), około 15 dni312 podróżnych, brak wpływu na liczbę przeziębień11
500 mg antocyjanów na dobękapsułki z wyciągiem z owoców, 12 tygodni52 kobiety po menopauzie, bez zmian w czynnikach ryzyka, parametry wątroby i nerek w normie10
2–5 g w 150 ml wrzątku 3 razy na dobęnapar z kwiatu (produkt leczniczy tradycyjny), od 12 latwczesne objawy przeziębienia, wskazanie tradycyjne1
2–5 ml albo 10–25 ml 3 razy na dobęwyciąg płynny albo nalewka z kwiatu, od 12 latwczesne objawy przeziębienia, wskazanie tradycyjne1

Postacie bzu czarnego

Bez czarny jest dostępny jako syropy, soki, kapsułki i pastylki z wyciągiem z owoców, a także w produktach złożonych, na przykład z jeżówką3. Preparaty różnią się standaryzacją: badany syrop Sambucol zawiera też miód i wyciąg z malin, a kapsułki z badania u podróżnych zawierały wyciąg filtrowany membranowo z 15% antocyjanów11. W przeglądzie systematycznym produkty złożone z bzem oceniano osobno, bo efektu nie da się w nich przypisać jednemu składnikowi3.

Kwiat bzu jest dostępny jako zioło do naparu oraz w postaci wyciągu płynnego i nalewki. Jako tradycyjny produkt leczniczy roślinny ma dawkowanie określone w monografii1.

Źródła

  1. Europejska Agencja Leków, Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych. European Union herbal monograph on Sambucus nigra L., flos. Revision 1. EMA/HMPC/611512/2016. 2018. [typ: monografia unijna HMPC, tradycyjne stosowanie] https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/sambuci-flos ↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩
  2. Vlachojannis JE i wsp. A systematic review on the sambuci fructus effect and efficacy profiles. Phytother Res. 2010. [typ: przegląd systematyczny] PMID: 19548290 ↩↩↩
  3. Wieland LS i wsp. Elderberry for prevention and treatment of viral respiratory illnesses: a systematic review. BMC Complement Med Ther. 2021. [typ: przegląd systematyczny] PMID: 33827515 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩
  4. Macknin M i wsp. Elderberry Extract Outpatient Influenza Treatment for Emergency Room Patients Ages 5 and Above: a Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Trial. J Gen Intern Med. 2020. [typ: RCT] PMID: 32929634 ↩↩↩↩↩
  5. Europejska Agencja Leków, Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych. Public statement on Sambucus nigra L., fructus. EMA/HMPC/32465/2013. 2014. [typ: stanowisko publiczne HMPC] https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/sambuci-fructus ↩↩↩
  6. Appenteng MK i wsp. Cyanogenic Glycoside Analysis in American Elderberry. Molecules. 2021. [typ: analiza laboratoryjna] PMID: 33806603 ↩↩↩
  7. Curtis AF i wsp. Feasibility and Preliminary Efficacy of American Elderberry Juice for Improving Cognition and Inflammation in Patients with Mild Cognitive Impairment. Int J Mol Sci. 2024. [typ: RCT] PMID: 38673938 ↩↩
  8. Zakay-Rones Z i wsp. Inhibition of several strains of influenza virus in vitro and reduction of symptoms by an elderberry extract (Sambucus nigra L.) during an outbreak of influenza B Panama. J Altern Complement Med. 1995. [typ: RCT] PMID: 9395631 ↩↩↩
  9. Zakay-Rones Z i wsp. Randomized study of the efficacy and safety of oral elderberry extract in the treatment of influenza A and B virus infections. J Int Med Res. 2004. [typ: RCT] PMID: 15080016 ↩↩↩
  10. Curtis PJ i wsp. Cardiovascular disease risk biomarkers and liver and kidney function are not altered in postmenopausal women after ingesting an elderberry extract rich in anthocyanins for 12 weeks. J Nutr. 2009. [typ: RCT] PMID: 19793846 ↩↩↩↩
  11. Tiralongo E i wsp. Elderberry Supplementation Reduces Cold Duration and Symptoms in Air-Travellers: A Randomized, Double-Blind Placebo-Controlled Clinical Trial. Nutrients. 2016. [typ: RCT] PMID: 27023596 ↩↩↩↩↩↩
  12. de Ferrars RM i wsp. Phenolic metabolites of anthocyanins following a dietary intervention study in post-menopausal women. Mol Nutr Food Res. 2013. [typ: analiza farmakokinetyczna] PMID: 24170677 ↩
  13. Hawkins J i wsp. Black elderberry (Sambucus nigra) supplementation effectively treats upper respiratory symptoms: A meta-analysis of randomized, controlled clinical trials. Complement Ther Med. 2018. [typ: metaanaliza] PMID: 30670267 ↩
  14. Rauš K i wsp. Effect of an Echinacea-Based Hot Drink Versus Oseltamivir in Influenza Treatment: A Randomized, Double-Blind, Double-Dummy, Multicenter, Noninferiority Clinical Trial. Curr Ther Res Clin Exp. 2015. [typ: RCT] PMID: 26265958 ↩
  15. Teets C i wsp. A One-Week Elderberry Juice Intervention Augments the Fecal Microbiota and Suggests Improvement in Glucose Tolerance and Fat Oxidation in a Randomized Controlled Trial. Nutrients. 2024. [typ: RCT naprzemienne] PMID: 39458549 ↩
  16. Oświadczenie zdrowotne EFSA: bez czarny (Sambucus nigra) nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego, oświadczenia dla substancji botanicznych pozostają zawieszone (on hold) od 2010 r., a oświadczenie art. 13(1) dla antocyjanów z soku z owoców bzu (POL-HC-6610, ochrona DNA, białek i lipidów przed uszkodzeniem oksydacyjnym) ma status odmowny, opinia EFSA Journal 2010;8(2):1489, rozp. (WE) 1924/2006 (odczyt 25.09.2026). EU Register of nutrition and health claims. https://ec.europa.eu/food/food-feed-portal/screen/health-claims/eu-register ↩
  17. Europejska Agencja Leków, Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych. Addendum to Assessment report on Sambucus nigra L., flos. EMA/HMPC/438159/2024. 2024. [typ: przegląd okresowy monografii HMPC] https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/sambuci-flos ↩
  18. Komisja Europejska. EU Novel Food Catalogue – brak wpisu dla Sambucus nigra L., wyszukanie negatywne z kontrolą pozytywną (Aronia melanocarpa), stan na 25.09.2026, rozp. (UE) 2015/2283. European Commission. https://ec.europa.eu/food/food-feed-portal/screen/novel-food-catalogue/search ↩
  19. Senica M i wsp. The higher the better? Differences in phenolics and cyanogenic glycosides in Sambucus nigra leaves, flowers and berries from different altitudes. J Sci Food Agric. 2016. [typ: analiza laboratoryjna] PMID: 27734518 ↩
  20. Poisoning from elderberry juice–California. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 1984. [typ: raport przypadków] PMID: 6422238 ↩
  21. Agarwal N i wsp. Elderberry interaction with pazopanib in a patient with soft‑tissue sarcoma: A case report and literature review. Mol Clin Oncol. 2024. [typ: opis przypadku] PMID: 38596626 ↩

Treść specjalistyczna

Tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych. Zaloguj się kontem zawodowym, żeby czytać dalej.

Autor
Redakcja portalu
Opracowanie zespołu
Publikacja: 25.09.2026 Ostatnia aktualizacja: 25.09.2026