Czosnek pospolity

Czosnek pospolity (Allium sativum L.) to roślina, której surowcem jest cebula, w farmakopei opisana jako Allii sativi bulbus¹. Po rozgnieceniu ząbka enzym alliinaza przekształca alliinę w allicynę², uważaną za związek odpowiedzialny za większość działania farmakologicznego surowego czosnku³. Suplementy diety z czosnkiem są dostępne jako suszony proszek, olej czosnkowy, macerat olejowy i dojrzały wyciąg z czosnku, a skład każdej z tych postaci zależy od sposobu przetwarzania⁴. Suplementy czosnku przyjmuje się w celu obniżenia ciśnienia tętniczego i stężenia cholesterolu oraz w profilaktyce przeziębienia⁵. Dla dwóch wskazań Europejska Agencja Leków (EMA) opublikowała monografię tradycyjnego roślinnego produktu leczniczego: wspomaganie zapobiegania miażdżycy i łagodzenie objawów przeziębienia¹.

Synonimy i nazewnictwo czosnku pospolitego

• Nazwa łacińska gatunku to Allium sativum L., a surowca Allii sativi bulbus, zgodnie z monografią Farmakopei Europejskiej 1216¹.
• Po angielsku surowiec nazywa się garlic, po niemiecku Knoblauchzwiebel, a polska nazwa w monografii EMA to „czosnek”¹.
• Dojrzały wyciąg z czosnku (aged garlic extract, AGE) powstaje w procesie ekstrakcji, w którym tworzą się m.in. S-allilocysteina i S-allilomerkaptocysteina⁴.
• Czarny czosnek w badaniu biodostępności dostarczał 5% allicyny w porównaniu z surowym, rozdrobnionym czosnkiem³.
• Czosnek niedźwiedzi (Allium ursinum) to inny gatunek z tego samego rodzaju, z osobnym wpisem w unijnym katalogu nowej żywności⁶.

Działanie czosnku pospolitego

Allicyna powstaje z alliiny pod wpływem alliinazy po rozgnieceniu surowca². Z suplementów i potraw tworzy się zwykle dopiero po spożyciu, w przewodzie pokarmowym, gdzie warunki hamują aktywność tego enzymu³. Jest związkiem nietrwałym i w trakcie przetwarzania szybko przechodzi w inne związki siarkoorganiczne⁴. Proszek, olej i dojrzały wyciąg różnią się więc składem, a ich skuteczność i bezpieczeństwo zależą od sposobu przetwarzania. Przegląd opisujący te postacie napisali pracownicy firmy Wakunaga, producencie dojrzałego wyciągu z czosnku⁴.

Działanie przeciwpłytkowe opisano w badaniach in vitro⁷. U ludzi wyniki są słabe. W badaniu z randomizacją u 18 zdrowych ochotników 4,2 g surowego czosnku zjedzone jednorazowo, a u 5 z nich codziennie przez tydzień, nie upośledziło czynności płytek w żadnym z trzech testów przyłóżkowych⁷. Jednorazowa dawka oleju uzyskanego z 9,9 g czosnku zmniejszyła u 14 zdrowych osób agregację płytek wywołaną adrenaliną o 12%, bez wpływu na agregację po kolagenie i ADP⁸.

Skuteczność kliniczna czosnku pospolitego

W badaniach sercowo-naczyniowych punktami końcowymi są ciśnienie tętnicze, lipidy i glikemia, czyli punkty zastępcze. W nadciśnieniu żadne badanie włączone do przeglądu Cochrane nie mierzyło zawałów, udarów ani zgonów⁹. Badania różnią się postacią czosnku, dawką i czasem stosowania, dlatego metaanaliza 108 badań analizowała te czynniki w osobnych podgrupach¹⁰.

Czy stosowanie czosnku obniża ciśnienie tętnicze u chorych na nadciśnienie?

Metaanalizy wskazują na obniżenie ciśnienia o kilka mmHg, większe u osób z nadciśnieniem. W metaanalizie 20 badań z randomizacją (970 uczestników) ciśnienie skurczowe było niższe niż po placebo średnio o 5,1 mmHg, a rozkurczowe o 2,5 mmHg⁵.

W podgrupie badań u chorych z ciśnieniem wyjściowym co najmniej 140/90 mmHg stosowanie czosnku obniżało ciśnienie skurczowe średnio o 8,7 mmHg (10 badań), a rozkurczowe o 6,1 mmHg (6 badań) bardziej niż placebo⁵.

Wcześniejsza metaanaliza tego samego zespołu włączyła 11 z 25 odnalezionych badań i u chorych na nadciśnienie podała spadek ciśnienia skurczowego o 8,4 mmHg (4 badania) i rozkurczowego o 7,3 mmHg (3 badania). Im wyższe było ciśnienie na początku, tym większy był jego spadek¹¹. Podobny wynik dała metaanaliza 7 badań z placebo u chorych na nadciśnienie, z obniżeniem ciśnienia skurczowego o 6,71 mmHg i rozkurczowego o 4,79 mmHg. Jej autorzy uznali jednak, że przed zalecaniem czosnku w nadciśnieniu potrzebne są lepiej zaprojektowane badania z długą obserwacją¹².

W metaanalizie 108 badań z randomizacją (7137 dorosłych o różnym stanie zdrowia) różnica była mniejsza: 3,71 mmHg dla ciśnienia skurczowego i 1,97 mmHg dla rozkurczowego¹⁰. Dla samego dojrzałego wyciągu z czosnku metaanaliza 19 badań podała obniżenie ciśnienia skurczowego o 2,49 mmHg, a zmiany ciśnienia rozkurczowego nie wykazano¹³.

Czy stosowanie czosnku zmniejsza ryzyko zawału, udaru i zgonu u chorych na nadciśnienie?

Tego nie wiadomo. Przegląd Cochrane znalazł 2 badania z randomizacją i żadne nie mierzyło zdarzeń klinicznych. W jedynym badaniu nadającym się do analizy, z 47 chorymi, ciśnienie skurczowe w pozycji leżącej spadło o 12 mmHg bardziej niż po placebo, a dane o działaniach niepożądanych były niewystarczające⁹.

Czy stosowanie czosnku obniża stężenie cholesterolu?

Metaanalizy podają niewielkie obniżenie cholesterolu, ale w badaniach najlepszej jakości efektu nie wykazano. Metaanaliza 39 badań z randomizacją podaje, że u osób z cholesterolem całkowitym powyżej 200 mg/dl stosowanie czosnku dłużej niż 2 miesiące obniżało cholesterol całkowity o 17 mg/dl, a LDL o 9 mg/dl. Stężenie HDL wzrosło nieznacznie, a stężenie triglicerydów nie zmieniło się istotnie¹⁴. W metaanalizie 108 badań cholesterol całkowity spadł średnio o 10,21 mg/dl, LDL o 5,90 mg/dl, a triglicerydy o 5,82 mg/dl¹⁰.

Metaanaliza 13 badań z podwójnie ślepą próbą podała obniżenie cholesterolu całkowitego o 15,7 mg/dl. W 6 badaniach najwyższej jakości, z kontrolą diety, różnica wynosiła już tylko 4,3 mg/dl i nie była istotna statystycznie. Autorzy uznali wartość czosnku w leczeniu hipercholesterolemii za wątpliwą¹⁵. W badaniu z randomizacją finansowanym przez amerykańskie Narodowe Instytuty Zdrowia (NIH) 192 dorosłych z LDL od 130 do 190 mg/dl przez 6 miesięcy przyjmowało surowy czosnek, sproszkowany suplement, dojrzały wyciąg albo placebo, w dawce odpowiadającej jednemu ząbkowi około 4 g przez 6 dni w tygodniu. Żadna z trzech postaci czosnku nie zmieniła istotnie stężenia LDL, HDL ani triglicerydów¹⁶.

Czy stosowanie czosnku zapobiega przeziębieniu?

Dowody opierają się na jednym badaniu. Przegląd Cochrane włączył jedno badanie z randomizacją, w którym 146 osób przez 12 tygodni przyjmowało raz na dobę suplement zawierający 180 mg allicyny albo placebo. W grupie czosnku zgłoszono 24 przeziębienia, w grupie placebo 65, a łączna liczba dni choroby wynosiła 111 wobec 366. Czas powrotu do zdrowia był podobny, 4,63 wobec 5,63 dnia. Epizody przeziębienia zgłaszali sami uczestnicy, a autorzy przeglądu uznali dowody za niewystarczające¹⁷. Wskazanie „łagodzenie objawów przeziębienia” w monografii EMA opiera się wyłącznie na długotrwałym tradycyjnym stosowaniu, a nie na badaniach skuteczności¹.

Czy stosowanie czosnku obniża glikemię?

Dane sugerują niewielkie obniżenie glikemii na czczo. W metaanalizie 108 badań glikemia na czczo była niższa średnio o 2,77 mg/dl, a insulinooporność mierzona wskaźnikiem HOMA-IR nieco mniejsza¹⁰. Inna metaanaliza badań z randomizacją podała obniżenie glikemii na czczo o 7,01 mg/dl, bez wpływu na triglicerydy¹⁸.

Czy stosowanie czosnku pomaga zmniejszyć masę ciała?

Zmniejszenia masy ciała nie wykazano. W metaanalizie 13 badań z randomizacją obwód talii był mniejszy o 1,10 cm, ale masa ciała i BMI nie zmieniły się istotnie¹⁹. Wpływu na masę ciała i BMI nie wykazała też metaanaliza 108 badań¹⁰.

Czy stosowanie czosnku wydłuża dystans chodu w miażdżycy tętnic kończyn dolnych?

Skuteczności nie wykazano. Przegląd Cochrane znalazł jedno badanie z 78 chorymi i 12-tygodniową obserwacją. Dystans chodu bez bólu wzrósł ze 161 do 207 m po czosnku i ze 172 do 203 m po placebo, a różnica między grupami nie była istotna. Zapach czosnku zgłaszało 28% osób przyjmujących czosnek i 12% przyjmujących placebo²⁰.

Czy stosowanie czosnku w ciąży zapobiega stanowi przedrzucawkowemu?

Dowodów jest za mało. Przegląd Cochrane znalazł jedno badanie ze 100 kobietami, o niepewnej jakości. Dane dopuszczały zmniejszenie ryzyka nadciśnienia ciążowego o połowę, ale nie wykluczały braku efektu (ryzyko względne 0,50), a różnicy w częstości stanu przedrzucawkowego nie wykazano. Kobiety przyjmujące czosnek ponad ośmiokrotnie częściej zgłaszały nieprzyjemny zapach²¹.

Czy stosowanie czosnku zmniejsza ryzyko raka żołądka?

Zmniejszenia zachorowalności na raka żołądka nie wykazano, a obniżenie umieralności opiera się na jednym badaniu z jednego regionu Chin. W badaniu z randomizacją w chińskim regionie wysokiego ryzyka 3365 osób przyjmowało przez 7,3 roku wyciąg i olej czosnkowy albo placebo, w układzie czynnikowym z leczeniem zakażenia Helicobacter pylori i suplementacją witamin. Po 22 latach obserwacji zmniejszenia zachorowalności nie wykazano, a umieralność z powodu raka żołądka była niższa o około jedną trzecią (współczynnik hazardu 0,66). Autorzy podali ten wynik jako istotny statystycznie, choć przedział ufności sięgał wartości 1,00. Efekt czosnku pojawił się dopiero w późnym okresie obserwacji²². Po 14,7 roku obserwacji tego samego badania zmniejszenie zachorowalności i umieralności nie było istotne statystycznie²³.

W metaanalizie 22 badań warzyw cebulowych i 10 badań suplementów czosnku ani duże spożycie tych warzyw, ani przyjmowanie suplementów nie wiązały się z mniejszym ryzykiem nowotworów (ryzyko względne 0,97 w obu przypadkach)²⁴.

Czy spożywanie czosnku wiąże się z mniejszym ryzykiem raka jelita grubego?

Z badań kohortowych takiego związku nie wynika. W metaanalizie 14 badań (7 kohortowych i 7 kliniczno-kontrolnych) spożycie czosnku nie wiązało się z ryzykiem raka jelita grubego. Mniejsze ryzyko obserwowano wyłącznie w badaniach kliniczno-kontrolnych²⁵. Druga metaanaliza 11 badań (12 558 przypadków) podała łącznie ryzyko mniejsze o 20%, ale w badaniach kohortowych ryzyko względne wynosiło 0,99, czyli związku nie wykazano²⁶.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla czosnku pospolitego

Czosnek nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. W unijnym rejestrze nie ma dla samego czosnku żadnego wpisu, ani dopuszczonego, ani odmownego. Jedyne dopuszczone oświadczenie, w którym pojawia się wyciąg z czosnku, nie dotyczy czosnku. Jest to oświadczenie o zmniejszeniu ryzyka choroby (art. 14 ust. 1 lit. a rozp. (WE) 1924/2006, rozp. (UE) 2023/648) dla kombinacji ośmiu składników, w tym monakoliny K z czerwonego ryżu i polikosanoli, w której dawka dobowa wyciągu z czosnku to 30 mg z 0,25 mg allicyny. Oświadczenia dla substancji roślinnych zgłoszone w trybie art. 13 ust. 1 oczekują na ocenę (on hold) i nie figurują w rejestrze²⁷.

Czosnek ma natomiast monografię EMA jako tradycyjny roślinny produkt leczniczy, w trybie dyrektywy 2001/83/WE, a nie prawa żywnościowego. Monografia EMA/HMPC/7685/2013, przyjęta w 2017 roku, dopuszcza dwa wskazania oparte wyłącznie na długotrwałym stosowaniu: wspomaganie zapobiegania miażdżycy i łagodzenie objawów przeziębienia. Monografia nie zawiera wskazań o ugruntowanym zastosowaniu medycznym (well-established use)¹. W 2025 roku EMA opublikowała do konsultacji projekt pierwszej rewizji (EMA/HMPC/329435/2024), który zachowuje oba wskazania i rozszerza zakres dawek sproszkowanego czosnku. Konsultacja zakończyła się 15 lipca 2025 roku, a we wrześniu 2026 roku na stronie EMA nie było wersji końcowej rewizji²⁸.

W unijnym katalogu nowej żywności (rozp. (UE) 2015/2283) nie ma wpisu dla Allium sativum⁶.

Bezpieczeństwo stosowania czosnku pospolitego

Najczęstsze działania niepożądane to nieprzyjemny zapach z ust i zapach ciała²⁹. Monografia EMA wymienia także ból brzucha, wzdęcia, uczucie pełności, brak apetytu, ból i zawroty głowy, nadmierne pocenie się, krwawienia oraz reakcje alergiczne, takie jak kontaktowe zapalenie skóry, zapalenie spojówek, nieżyt nosa i skurcz oskrzeli, czasem ciężkie. Częstość tych działań jest nieznana¹. W opisach przypadków pojawiały się też pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy, pęcherzyca, anafilaksja i reakcje fotoalergiczne²⁹.

Monografia EMA zaleca, by czosnku nie przyjmować przez 7 dni przed zabiegiem chirurgicznym z powodu ryzyka krwawienia pooperacyjnego¹. Opisano nadmierne krwawienie śródoperacyjne przy stabilizacji kręgosłupa u pacjenta, który w dniach przed operacją spożywał równowartość 12 g czosnku na dobę³⁰.

Stosowania w ciąży i podczas karmienia piersią monografia EMA nie zaleca z powodu braku danych. U szczurów po 30 dniach podawania surowego czosnku i po 70 dniach proszku czosnku opisano uszkodzenie jąder z zaburzeniem spermatogenezy i spadkiem testosteronu, przy dawkach około dwukrotnie większych od maksymalnej dawki dobowej u ludzi¹. Spożywanie czosnku przez matkę karmiącą zmienia zachowanie niemowlęcia podczas karmienia²⁹.

Świeży czosnek przyłożony do skóry może wywołać oparzenia, zwłaszcza pod opatrunkiem okluzyjnym²⁹.

Okładu ze zmiażdżonego surowego czosnku nie należy zostawiać na skórze. U 46-letniego mężczyzny po pięciu godzinach okładu na nadgarstku powstało oparzenie chemiczne II stopnia z dużymi pęcherzami². U 20-letniej kobiety pasta z surowego czosnku nałożona na zgięcie łokciowe z powodu świądu wywołała pęcherze kontaktowego zapalenia skóry z podrażnienia, które wygoiły się w ciągu tygodnia³¹.

Interakcje czosnku pospolitego

Sakwinawir + czosnek pospolity

Suplementy czosnku zmniejszały stężenie sakwinawiru we krwi. U 10 zdrowych ochotników przyjmowanie suplementu czosnku dwa razy na dobę przez 3 tygodnie zmniejszyło pole pod krzywą stężenia sakwinawiru o 51%, stężenie minimalne o 49%, a stężenie maksymalne o 54%. Po 10 dniach przerwy parametry wróciły jedynie do 60–70% wartości wyjściowych. Sakwinawir podawano w tym badaniu jako jedyny inhibitor proteazy³². Monografia EMA przeciwwskazuje stosowanie czosnku u chorych leczonych sakwinawirem z rytonawirem z powodu ryzyka obniżenia stężenia leku, utraty odpowiedzi wirusologicznej i oporności na leki przeciwretrowirusowe¹.

Warfaryna i leki przeciwpłytkowe + czosnek pospolity

Monografia EMA zaleca ostrożność u chorych przyjmujących doustne leki przeciwkrzepliwe albo przeciwpłytkowe, bo preparaty czosnku mogą wydłużać czas krwawienia¹. Opisy przypadków wskazują na nasilenie działania warfaryny i fluindionu²⁹. W badaniach kontrolowanych interakcji nie potwierdzono. W pilotażowym badaniu z randomizacją 48 chorych leczonych warfaryną przyjmowało przez 12 tygodni dojrzały wyciąg z czosnku 5 ml dwa razy na dobę albo placebo i krwawienia nie były częstsze w grupie czosnku. Chorzy byli przy tym ściśle monitorowani³³. U 12 zdrowych mężczyzn dwutygodniowe przyjmowanie czosnku nie zmieniło istotnie farmakokinetyki ani działania pojedynczej dawki 25 mg warfaryny³⁴.

Leki metabolizowane przez cytochrom P450 + czosnek pospolity

Wyciąg z czosnku przyjmowany przez 14 dni przez 14 zdrowych ochotników nie zmienił aktywności CYP2D6 ani CYP3A4, mierzonej dekstrometorfanem i alprazolamem³⁵. Olej czosnkowy przyjmowany przez 28 dni zmniejszał aktywność CYP2E1 o 39% u 12 zdrowych ochotników³⁶ i o około 22% u 12 osób w wieku 60–76 lat³⁷. W obu badaniach aktywność CYP2E1 mierzono chlorzoksazonem jako substancją wzorcową.

Dawkowanie czosnku pospolitego

Monografia EMA podaje dawki dla trzech przetworów i dwóch wskazań tradycyjnych. W badaniach klinicznych stosowano bardzo różne postacie, od surowego czosnku po dojrzały wyciąg, więc dawki z badań nie są wzajemnie przeliczalne.

Postacie czosnku pospolitego

Suplementy czosnku dzielą się na cztery grupy: suszony proszek, olej czosnkowy, macerat olejowy i dojrzały wyciąg z czosnku⁴. Monografia EMA obejmuje sproszkowany czosnek, wyciąg płynny w oleju rzepakowym i wyciąg suchy, w stałych postaciach do stosowania doustnego¹.

Ilość allicyny uwalnianej z tabletek bywa dużo mniejsza od deklarowanej. W analizie 24 marek tabletek dojelitowych 83% uwalniało w teście rozpuszczania mniej niż 15% deklarowanej ilości allicyny, z powodu osłabienia aktywności alliinazy, głównie przez substancje pomocnicze, i powolnego rozpadu tabletki. Pierwszy autor pracował w firmie produkującej suplementy³⁸. W badaniu biodostępności u 13 osób tabletki dojelitowe dostarczały od 36 do 104% allicyny w porównaniu z surowym czosnkiem, ale po posiłku bogatym w białko tylko od 22 do 57%. Tabletki bez otoczki dojelitowej dostarczały od 80 do 111%, kapsułki z proszkiem od 26 do 109%, czosnek gotowany 16%, pieczony 30%, a czarny czosnek 5%³.