Enzymy trzustkowe – co mówią badania? Niewydolność trzustki, mukowiscydoza, rak trzustki, dawki w jednostkach lipazy, status EFSA. Krytyczny przegląd (EBM).
Enzymy trzustkowe to wyciąg z trzustek świńskich, zawierający lipazę, amylazę i proteazy, standaryzowany na zawartość lipazy. Uzupełnia enzymy, których trzustka nie wydziela w wystarczającej ilości, i jest podstawą leczenia zewnątrzwydzielniczej niewydolności trzustki – stanu, w którym niestrawiony tłuszcz przechodzi do stolca, a chory traci masę ciała i witaminy rozpuszczalne w tłuszczach1.
To hasło opisuje dwa rozłączne światy, których nie wolno mylić. Pierwszy to pankreatyna jako produkt leczniczy, dawkowana w jednostkach lipazy, ze wskazaniem do rozpoznanej niewydolności trzustki – tu leżą wszystkie mocne dowody i tu obowiązują wytyczne. Drugi to suplementy diety z enzymami trawiennymi, zwykle mieszanki enzymów roślinnych albo grzybowych z bromelainą i papainą, sprzedawane „na trawienie” i „po ciężkim posiłku”. Dowodów z badań u ludzi dla tego drugiego zastosowania nie ma, a Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności odmówił dopuszczenia oświadczeń zdrowotnych zarówno dla enzymów trzustkowych jako składnika żywności, jak i dla mieszanek enzymatycznych.
Synonimy i nazewnictwo enzymów trzustkowych
- Pankreatyna – nazwa podstawowa preparatu enzymów trzustkowych, po łacinie pancreatis pulvis, po angielsku pancreatin.
- Pankrelipaza (pancrelipase) – nazwa stosowana w piśmiennictwie amerykańskim i w nazewnictwie substancji czynnej w Stanach Zjednoczonych. W badaniach klinicznych obie nazwy oznaczają ten sam wyciąg wieprzowy.
- PERT (pancreatic enzyme replacement therapy) – skrót używany w piśmiennictwie na leczenie substytucyjne enzymami trzustkowymi. W polskich publikacjach spotyka się kalkę „terapia zastępcza enzymami trzustkowymi”.
- PEI, EPI (pancreatic exocrine insufficiency, exocrine pancreatic insufficiency) – zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki, czyli stan chorobowy, a nie preparat.
- Jednostki lipazy – dawkę podaje się w jednostkach aktywności lipazy, nie w miligramach. W obiegu są trzy skale: jednostki Farmakopei Europejskiej (Ph.Eur.), jednostki United States Pharmacopeia (USP) i jednostki Międzynarodowej Unii Biochemii (FIP). Wytyczne europejskie i amerykańskie podają dawki w skalach, które nie są wymienne bez przeliczenia.
- Nazwy preparatów w badaniach – w pracach klinicznych najczęściej badanym preparatem jest Creon (w Polsce Kreon), rzadziej Zenpep2.
⚠ Enzymów trzustkowych nie należy mylić z pojedynczymi enzymami trawiennymi sprzedawanymi jako suplementy: laktazą (rozkłada laktozę), alfa-galaktozydazą, bromelainą z ananasa i papainą z papai. To inne białka, inne wskazania i – co pokazuje sekcja o oświadczeniach zdrowotnych – inny stan dowodów.
Działanie enzymów trzustkowych
Preparat zastępuje enzymy, których zdrowa trzustka wydziela do dwunastnicy w nadmiarze. Objawy złego trawienia pojawiają się dopiero wtedy, gdy wydzielanie spadnie poniżej mniej więcej dziesiątej części normy, dlatego niewydolność zewnątrzwydzielnicza jest późnym następstwem chorób trzustki, a nie ich wczesnym objawem3.
Enzymem rozstrzygającym o skuteczności jest lipaza. Amylazę i proteazy trzustkowe częściowo zastępują enzymy pochodzące ze śliny, żołądka i rąbka szczoteczkowego jelita, natomiast trawienie tłuszczu bez lipazy trzustkowej nie ma równorzędnego zamiennika. Stąd standaryzacja preparatów na aktywność lipazy i stąd tłuszczowe punkty końcowe w badaniach1.
Lipaza jest nieodwracalnie niszczona przez kwas solny, więc preparat musi przejść przez żołądek nienaruszony i uwolnić się dopiero w dwunastnicy. Rozwiązuje to otoczka dojelitowa nakładana na drobne peletki albo minimikrosfery, które opuszczają żołądek razem z pokarmem. Preparaty niepowlekane wymagają dołożenia leku hamującego wydzielanie kwasu solnego, żeby lipaza w ogóle dotarła do jelita w czynnej postaci1,4.
Drugi warunek działania to zsynchronizowanie preparatu z pokarmem. Enzymy przyjęte poza posiłkiem opuszczają żołądek osobno i mijają się z treścią pokarmową, więc nie mają czego trawić. Ta przesłanka fizjologiczna jest podstawą zalecenia przyjmowania preparatu w trakcie posiłku, choć – jak pokazuje sekcja o skuteczności – bezpośredniego dowodu z badań z randomizacją na przewagę któregokolwiek momentu przyjęcia nie ma5.
Skuteczność kliniczna enzymów trzustkowych
Czy stosowanie enzymów trzustkowych poprawia wchłanianie tłuszczu w niewydolności trzustki?
Tak, i jest to najlepiej udokumentowane działanie tej grupy. Rozstrzyga przegląd systematyczny z metaanalizą 14 badań z randomizacją na 684 chorych z zewnątrzwydzielniczą niewydolnością trzustki, porównujących preparat enzymów z placebo. Wykazano wyraźną poprawę wchłaniania tłuszczu, z wielkością efektu dużą (standaryzowana różnica średnich dla współczynnika wchłaniania tłuszczu 1,57), oraz porównywalnie dużą poprawę wchłaniania białka (standaryzowana różnica średnich dla współczynnika wchłaniania azotu 1,52). Efekt utrzymywał się w obu głównych podgrupach przyczynowych: w niewydolności towarzyszącej mukowiscydozie i w niewydolności po przewlekłym zapaleniu trzustki6.
Skalę zmiany pokazują wartości bezwzględne. W przeglądzie systematycznym 26 publikacji i 2 doniesień zjazdowych średnia zmiana współczynnika wchłaniania tłuszczu wynosiła od 7,5 punktu procentowego u chorych na przewlekłe zapalenie trzustki otrzymujących placebo do 36 punktów procentowych u chorych leczonych preparatem Creon2. Ten przegląd powstał z udziałem pracowników wytwórcy i firmy konsultingowej działającej na jego zlecenie, a jedyne porównanie dwóch marek wypadło bez różnicy między nimi, więc wniosku o przewadze konkretnego preparatu z niego nie wolno wyciągać.
Zależność od dawki jest słabsza, niż sugeruje potoczne przekonanie „im więcej, tym lepiej”. W badaniu z randomizacją, z układem krzyżowym i wstępnym okresem placebo, 72 chorych na przewlekłe zapalenie trzustki otrzymywało preparat w dawce niskiej (7 razy po 5000 jednostek lipazy na dobę) albo wysokiej (7 razy po 20 000 jednostek lipazy na dobę). Obie dawki poprawiły wchłanianie tłuszczu wobec placebo (współczynnik wchłaniania tłuszczu 88,9% i 89,9% wobec 82%), ale między dawkami nie wykazano różnicy w całej grupie. Przewaga dawki wysokiej ujawniła się dopiero w podgrupie 33 chorych z wyjściowym współczynnikiem poniżej 90%, czyli u osób z cięższym zaburzeniem trawienia7.
Współistniejąca cukrzyca nie znosi działania preparatu. W analizie podgrup badania z randomizacją i placebo, obejmującego 54 chorych z niewydolnością po przewlekłym zapaleniu trzustki lub po resekcji trzustki, poprawa wchłaniania tłuszczu wobec placebo wystąpiła i u 36 chorych na cukrzycę, i u 18 osób bez niej, a częstość hipoglikemii i hiperglikemii była podobna jak przy placebo8. Analiza była wykonana po odślepieniu i na małych podgrupach, więc rozstrzyga o braku sygnału szkody, a nie o wielkości korzyści.
Czy stosowanie enzymów trzustkowych poprawia stan odżywienia, a nie tylko objawy?
Tu przebiega najważniejsza dla praktyki granica i wyznacza ją dawka. Przegląd systematyczny 25 badań obserwacyjnych na 3818 chorych sprawdził, jak dawki stosowane w rzeczywistej praktyce mają się do zalecanych. W 40% badań średnia dawka była niższa od zalecanych 40 000–50 000 jednostek lipazy na posiłek. Przy dawkach zaniżonych biegunka ustępowała w niemal wszystkich badaniach, ale żadne nie wykazało poprawy stanu odżywienia. Poprawę albo utrzymanie stanu odżywienia widziano dopiero w badaniach z dawkami zgodnymi z wytycznymi9.
Ustąpienie biegunki nie dowodzi, że dawka jest wystarczająca. Przy dawkach niższych od zalecanych objawy ze strony przewodu pokarmowego ustępowały praktycznie zawsze, a mimo to stan odżywienia nie poprawił się w żadnym z tych badań9. Zadowolenie chorego z efektu jest więc złym miernikiem prawidłowego dawkowania, a ocena skuteczności wymaga pomiaru masy ciała i stężeń witamin rozpuszczalnych w tłuszczach1.
Sam kierunek zmian masy ciała jest korzystny. W przywołanym przeglądzie systematycznym odnotowano wzrost masy ciała i wskaźnika masy ciała albo zahamowanie ich spadku, z przyrostami od 0,1 do 6,1 kg, przy czym autorzy sami zaznaczają, że dane o stanie odżywienia i jakości życia raportowano rzadko2.
Co wiadomo o skuteczności enzymów trzustkowych w mukowiscydozie?
Że preparaty działają, ale porównania między nimi nie rozstrzygają niczego. Przegląd systematyczny Cochrane objął 14 badań z randomizacją na 641 dzieciach i dorosłych z mukowiscydozą, w tym 12 z układem krzyżowym. Autorzy stwierdzili ograniczone dowody przewagi minimikrosfer powlekanych dojelitowo nad preparatami niepowlekanymi w obserwacji do jednego miesiąca i nie mogli połączyć większości danych, bo każde badanie porównywało inne preparaty. Jakość dowodów oceniono od umiarkowanej do bardzo niskiej, a większość badań miała niejasne ryzyko błędu doboru oraz wysokie ryzyko błędu wynikającego z utraty uczestników i wybiórczego raportowania10.
Autorzy nazywają wprost, czego nie wiadomo: brakuje danych o długoterminowej skuteczności i ryzyku, o dawkach potrzebnych przy różnym nasileniu niewydolności, o właściwym momencie rozpoczęcia leczenia oraz o modyfikacji dawki zależnie od rodzaju i wielkości posiłku10. Najdłuższe z włączonych badań trwało siedem tygodni, przy leczeniu prowadzonym przez całe życie.
Czy wykazano, w którym momencie posiłku należy przyjąć enzymy trzustkowe?
Nie, i jest to luka zaskakująca przy tak powszechnym zaleceniu. Osobny przegląd systematyczny Cochrane, zaplanowany wprost pod to pytanie, nie znalazł ani jednego badania spełniającego kryteria włączenia. Prace odrzucono, bo miały układ krzyżowy bez dostatecznego okresu wypłukiwania albo w ogóle nie oceniały momentu przyjęcia preparatu5.
Jedyny bezpośredni pomiar pochodzi z małego badania na 15 chorych na mukowiscydozę, hospitalizowanych w trzech ramionach: enzymy przed posiłkiem, enzymy w trakcie posiłku i bez enzymów. Współczynnik wchłaniania tłuszczu wyniósł 78,3% przy przyjmowaniu w trakcie posiłku i 80,4% przy przyjmowaniu przed posiłkiem, a różnicy między tymi wariantami nie wykazano11. Przy piętnastu uczestnikach i pomiarze będącym drugorzędnym celem pracy jest to przesłanka, że różnica nie jest duża, a nie dowód równoważności obu sposobów.
Czy stosowanie enzymów trzustkowych wydłuża przeżycie w zaawansowanym raku trzustki?
Nie wykazano takiego działania, choć w piśmiennictwie krąży przeciwna liczba i warto wiedzieć, skąd pochodzi. Metaanaliza ograniczona do badań z randomizacją objęła 4 prace na 194 chorych z zaawansowanym rakiem trzustki, z których 98 otrzymywało enzymy. Nie wykazano wpływu na przeżycie całkowite, na zmianę masy ciała ani na jakość życia. Autorzy wskazują małą liczebność, niejednorodne układy badań i różne punkty końcowe jako powód, dla którego rutynowe stosowanie w tym wskazaniu nie ma na razie oparcia w dowodach12.
Rok wcześniej opublikowano metaanalizę o szerszych kryteriach, obejmującą 11 badań, w tym kohortowe, w której stosowanie enzymów wiązało się z przeżyciem dłuższym o 3,8 miesiąca. Ta sama praca podaje, że niewydolność zewnątrzwydzielnicza dotyczy 72% chorych z zaawansowanym rakiem trzustki i jest częstsza przy guzach głowy trzustki13. Rozbieżność jest pozorna: przy włączeniu badań obserwacyjnych chorzy otrzymujący enzymy to z założenia chorzy w lepszym stanie ogólnym i lepiej prowadzeni żywieniowo, więc obserwowana różnica przeżycia nie musi pochodzić od leczenia. Przy tym pytaniu rozstrzyga metaanaliza badań z randomizacją, a ta korzyści nie wykazała.
Uzasadnieniem stosowania enzymów w raku trzustki pozostaje więc leczenie objawów złego trawienia i zapobieganie utracie masy ciała, nie przedłużenie życia. Warto przy tym wiedzieć, że w praktyce leczenie to bywa prowadzone dawkami zaniżonymi: w analizie 250 chorych z jednego ośrodka enzymy przepisano 46,5% chorych z chorobą przerzutową i 84% chorych operowanych, ale średnie dawki wynosiły 18 500 i 20 000 jednostek USP lipazy na posiłek wobec zalecanych co najmniej 40 00014.
U kogo poza chorobami trzustki warto podejrzewać niewydolność zewnątrzwydzielniczą?
Po ostrym zapaleniu trzustki, po operacjach górnego odcinka przewodu pokarmowego i przy nieodpowiadającej na leczenie celiakii – w każdej z tych sytuacji częstość jest na tyle duża, że pominięcie rozpoznania jest realnym błędem.
Po ostrym zapaleniu trzustki niewydolność zewnątrzwydzielnicza występuje w obserwacji odległej u 22% chorych, według przeglądu systematycznego z metaanalizą 64 prac obejmujących 24 111 chorych. Częstość rośnie z ciężkością epizodu (10% po łagodnym, 24% po umiarkowanie ciężkim, 31% po ciężkim), ale postać ciężka niewydolności rozwija się u 10% chorych nawet po łagodnym zapaleniu. Czynnikami ryzyka były etiologia alkoholowa i przebyta nekrozektomia15. Wcześniejsza metaanaliza 39 badań na 1795 chorych w obserwacji odległej podała częstość 35%, przy 62% jeszcze w trakcie hospitalizacji, i wykazała, że oznaczanie elastazy kalowej wykrywa niewydolność rzadziej niż inne testy16.
Po operacjach górnego odcinka przewodu pokarmowego niedotyczących trzustki niewydolność rozwinęła się u 36,0% z 1620 chorych z 24 badań: u 23,0% po operacjach bariatrycznych i u 50,4% po resekcjach przełyku lub żołądka, a po całkowitym wycięciu żołądka u 66,2%. Wśród chorych, którym podano enzymy, poprawę odnotowano u 78,6%17. Odsetek odpowiedzi pochodzi z 11 badań bez grupy kontrolnej, więc mówi o częstości poprawy, nie o przewadze nad placebo.
W celiakii niewydolność zewnątrzwydzielnicza dotyczy 13,5% chorych z potwierdzeniem biopsyjnym, według metaanalizy 12 badań, przy czym jest wyraźnie częstsza u chorych nieleczonych (18,2%) niż stosujących dietę bezglutenową (6,9%). Autorzy zalecają rozważenie tego rozpoznania u osób, u których dieta bezglutenowa nie przynosi poprawy18.
Czy enzymy trawienne pomagają osobom bez niewydolności trzustki?
Dowodów na to nie ma. Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności ocenił wnioski o oświadczenia zdrowotne dotyczące poprawy trawienia makroskładników przez enzymy trzustkowe, bromelainę, papainę oraz mieszanki enzymatyczne i nie stwierdził związku przyczynowo-skutkowego między spożyciem tych składników a deklarowanym działaniem u osób zdrowych. Wszystkie te wnioski rozpatrzono odmownie19.
Przegląd narracyjny piśmiennictwa o suplementacji enzymami trawiennymi w chorobach przewodu pokarmowego opisuje enzymy pochodzenia zwierzęcego jako uznany standard postępowania, a enzymy roślinne i pochodzące z drobnoustrojów jako kierunek badawczy, którego zastosowania dopiero się ocenia4. Ta praca nie jest przeglądem systematycznym i nie zawiera syntezy ilościowej, więc nie zmienia wniosku o braku dowodów w populacji bez niewydolności trzustki.
Suplement diety z enzymami trawiennymi nie zastępuje leczenia rozpoznanej niewydolności trzustki. Skuteczność wykazano dla preparatów standaryzowanych na aktywność lipazy, w dawkach rzędu dziesiątek tysięcy jednostek na posiłek, przy czym nawet dawki niższe od zalecanych 40 000–50 000 jednostek lipazy nie wystarczały do utrzymania prawidłowego stanu odżywienia9. Utrzymująca się biegunka tłuszczowa, chudnięcie albo niedobór witamin rozpuszczalnych w tłuszczach to wskazanie do diagnostyki lekarskiej, nie do suplementu1.
Oświadczenia zdrowotne EFSA dla enzymów trzustkowych
Pankreatyna stosowana w niewydolności trzustki jest produktem leczniczym i nie podlega rozporządzeniu (WE) nr 1924/2006 o oświadczeniach żywieniowych i zdrowotnych. Rejestr oświadczeń nie jest więc właściwym miejscem, żeby szukać podstawy dla jej działania leczniczego.
Enzymy trzustkowe pojawiają się natomiast w rejestrze jako składnik żywności, dla którego wniosek rozpatrzono odmownie. Oświadczenie „For a better digestive process”, zgłoszone w trybie art. 13(1), ma status niedopuszczonego, a podstawą odmowy jest opinia EFSA Journal 2011, 9(6):222819. Ta sama opinia objęła odmową bromelainę, papainę, mieszankę „proteaza, lipaza i inne enzymy rozkładające węglowodany” oraz wieloskładnikowe mieszanki enzymatyczne z glukoamylazą, inwertazą, celulazą i diastazą słodową20. Odmowa jest tu mocniejszą informacją niż brak wpisu: wniosek złożono, dowody oceniono i uznano za niewystarczające.
Że enzym może uzyskać oświadczenie, pokazuje laktaza. Jest to jedyny enzym trawienny z dopuszczonym oświadczeniem zdrowotnym w Unii Europejskiej, w brzmieniu:
- „Laktaza poprawia trawienie laktozy u osób mających trudności z trawieniem laktozy” – art. 13(1), warunek stosowania: wyłącznie suplementy diety o minimalnej dawce 4 500 jednostek FCC, ze wskazówką spożycia z każdym posiłkiem zawierającym laktozę21.
⚠ W rejestrze figuruje też oświadczenie, które łatwo pomylić z oświadczeniem o samych enzymach: „Wapń pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu enzymów trawiennych”, dopuszczone dla wapnia w produktach będących przynajmniej jego źródłem22. Suplement z enzymami, do którego dodano wapń, może więc zgodnie z prawem nosić hasło o enzymach trawiennych, choć dotyczy ono wapnia, a nie zawartych w preparacie enzymów. Warto o tym pamiętać, czytając opakowanie przy okienku.
Bezpieczeństwo stosowania enzymów trzustkowych
Preparaty enzymów trzustkowych są dobrze tolerowane. W przeglądzie systematycznym oceniającym bezpieczeństwo na podstawie 18 badań nie stwierdzono sygnałów budzących niepokój, a profil działań niepożądanych opisano jako akceptowalny2. Ponieważ enzymy trzustkowe nie są składnikiem odżywczym, nie ustalono dla nich górnego tolerowanego poziomu spożycia ani wartości referencyjnych, a granicę dawki wyznaczają wytyczne kliniczne.
Poważnym powikłaniem historycznym jest kolonopatia włókniejąca – włóknienie i zwężenie jelita grubego, opisane u dzieci z mukowiscydozą przyjmujących bardzo wysokie dawki enzymów. Zależność od dawki obserwowano w analizie 267 chorych z niewydolnością trzustki, wśród których 9 rozwinęło kolonopatię włókniejącą. W roku poprzedzającym rozpoznanie przyjmowali oni istotnie wyższe dawki niż 258 chorych bez powikłania, zarówno licząc dawkę najwyższą, jak i skumulowaną. Co ważne dla praktyki, u 75 chorych przyjmujących co najmniej 6000 jednostek lipazy na kilogram na posiłek dawkę obniżono do około 2000 jednostek na kilogram na posiłek i po roku nie stwierdzono zmiany wskaźników wzrostu ani masy ciała – bardzo wysokie dawki okazały się zbędne23.
Mechanizm nie jest ustalony, ale bierze się pod uwagę udział odpowiedzi immunologicznej na białko wieprzowe. W badaniu podłużnym u 14 dzieci z mukowiscydozą i niedrożnością smółkową stężenie przeciwciał IgG przeciw świńskiej trypsynie było przed leczeniem znikome, a po rozpoczęciu podawania enzymów wzrosło u 13 z nich, osiągając szczyt 7–12 miesięcy po włączeniu leczenia, czyli w okresie, w którym opisywano początek objawów kolonopatii24. Zbieżność czasowa jest tu przesłanką, a nie dowodem związku przyczynowego.
Po wprowadzeniu ograniczeń dawki i zaostrzeniu wymagań jakościowych powikłanie stało się bardzo rzadkie. W prospektywnym badaniu kohortowym na 26 025 chorych z mukowiscydozą, obejmującym 155 814 osobolat obserwacji, spośród 29 podejrzeń niezależny zespół orzekający potwierdził 3 przypadki kolonopatii włókniejącej, a 4 uznał za nierozstrzygnięte. Częstość potwierdzonych przypadków wyniosła 0,0242 na 1000 osobolat ekspozycji, przy średniej dawce dobowej 8328 jednostek lipazy na kilogram na dobę25. Wśród autorów tej pracy są pracownicy czterech wytwórców preparatów enzymatycznych, co przy wyniku korzystnym dla tej grupy produktów należy odnotować, choć orzekanie prowadził niezależny zespół, a dane pochodziły z rejestru fundacji chorych.
Dwie pozostałe kwestie praktyczne. Wszystkie zarejestrowane preparaty pochodzą z trzustek świńskich1, co bywa istotne dla chorych stosujących ograniczenia religijne lub światopoglądowe, i o czym warto powiedzieć, zanim chory dowie się o tym sam i przerwie leczenie. Druga rzecz to monitorowanie: przy leczeniu niewydolności zaleca się oznaczanie stężeń witamin rozpuszczalnych w tłuszczach oraz ocenę stanu odżywienia, a nie poprzestawanie na ustąpieniu biegunki1.
Interakcje enzymów trzustkowych
Leki hamujące wydzielanie kwasu solnego + enzymy trzustkowe
To interakcja zamierzona, wykorzystywana leczniczo, a nie działanie niepożądane. Kwas solny niszczy lipazę, więc zmniejszenie kwaśności soku żołądkowego zwiększa ilość czynnego enzymu docierającego do jelita. Przy preparatach niepowlekanych dołożenie inhibitora pompy protonowej albo antagonisty receptora H2 jest warunkiem skuteczności, przy preparatach powlekanych dojelitowo rozważa się je dopiero wtedy, gdy objawy utrzymują się mimo wysokiej dawki enzymów1,26.
Siła dowodu jest przy tym umiarkowana. Przegląd systematyczny Cochrane objął 17 badań na 273 chorych z mukowiscydozą i nie mógł przeprowadzić metaanalizy, bo 14 badań miało układ krzyżowy, a raportowanie nie pozwalało na połączenie danych. Siedem badań wykazało istotną poprawę wchłaniania tłuszczu, jedno poprawę objawów brzusznych, a dwa nie wykazały poprawy stanu odżywienia. Autorzy podsumowują, że dowody na poprawę stanu odżywienia, czynności płuc, jakości życia i przeżycia są niewystarczające, a niejasne ryzyko błędu w badaniach nie pozwala na mocne wnioski27.
Dawkowanie enzymów trzustkowych
Dawki podaje się w jednostkach aktywności lipazy na posiłek, a nie na dobę i nie w miligramach preparatu. Punktem odniesienia jest zawartość tłuszczu w posiłku, dlatego dawkę do przekąski zmniejsza się zwykle o połowę.
| Dawka | Wskazanie / sytuacja | Uwagi |
|---|---|---|
| 40 000 j. USP lipazy na główny posiłek, połowa tego do przekąski | dorośli, dawka początkowa w niewydolności zewnątrzwydzielniczej | zalecenie amerykańskiego towarzystwa gastroenterologicznego, preparat przyjmowany w trakcie posiłku, dawka modyfikowana wg wielkości i zawartości tłuszczu w posiłku1 |
| 25 000–40 000 j. lipazy na posiłek, zwiększane do maksymalnie 75 000–80 000 j. | dorośli, dawka początkowa i pułap zwiększania | wytyczne australijskie, przy braku odpowiedzi na dawkę maksymalną zalecany lek hamujący wydzielanie kwasu solnego i konsultacja dietetyczna26 |
| 40 000–50 000 j. lipazy na posiłek | próg, poniżej którego stan odżywienia się nie poprawia | w 40% badań obserwacyjnych dawki rzeczywiste były niższe, biegunka ustępowała, a stan odżywienia nie9 |
| 5000 j. lipazy na posiłek wobec 20 000 j. na posiłek | dawki porównywane w badaniu z randomizacją w przewlekłym zapaleniu trzustki | obie poprawiły wchłanianie tłuszczu wobec placebo, między dawkami różnicy nie wykazano, przewaga dawki wyższej tylko przy cięższym zaburzeniu trawienia7 |
| około 2000 j. lipazy na kilogram na posiłek | dzieci z mukowiscydozą, dawka po obniżeniu z poziomów wysokich | obniżenie z co najmniej 6000 j./kg/posiłek u 75 dzieci nie pogorszyło po roku wskaźników wzrostu ani masy ciała23 |
| 8328 j. lipazy na kilogram na dobę | średnia dawka rzeczywista w mukowiscydozie, dane rejestrowe | wartość odniesienia z kohorty 22 161 leczonych, przy której częstość kolonopatii włókniejącej była bardzo mała25 |
⚠ Wartości z różnych wytycznych podano w skalach, w których je opublikowano (jednostki USP w zaleceniu amerykańskim, jednostki lipazy bez wskazania skali w pozostałych) – przed przeliczeniem na konkretny preparat trzeba sprawdzić, w jakich jednostkach standaryzowano jego zawartość lipazy.
Zaniżanie dawki jest w tej grupie leków częstsze niż jej przekraczanie i dotyczy także ośrodków specjalistycznych9,14. Skuteczność ocenia się po ustąpieniu biegunki tłuszczowej i objawów brzusznych, przyroście masy ciała i masy mięśniowej oraz poprawie stężeń witamin rozpuszczalnych w tłuszczach1.
Postacie enzymów trzustkowych
Minimikrosfery i peletki powlekane dojelitowo w kapsułce to postać dominująca. Kapsułka rozpada się w żołądku, a drobne cząstki mieszają się z pokarmem i opuszczają żołądek razem z nim, uwalniając enzymy dopiero przy odczynie zasadowym w dwunastnicy. Przegląd systematyczny Cochrane stwierdził ograniczone dowody przewagi tej postaci nad preparatami niepowlekanymi w obserwacji do jednego miesiąca, a porównań dłuższych nie ma10.
Tabletki niepowlekane pozostają w użyciu i wymagają jednoczesnego stosowania leku hamującego wydzielanie kwasu solnego, bo bez osłony przed kwasem lipaza ulega zniszczeniu w żołądku1.
Wybór między markami nie ma znaczenia przy równoważnej dawce lipazy. Amerykańskie stanowisko formułuje to wprost: wszystkie zarejestrowane preparaty pochodzą z trzustek świńskich i są jednakowo skuteczne w równoważnych dawkach1. Zgadza się z tym jedyne bezpośrednie porównanie dwóch marek, w którym współczynniki wchłaniania azotu nie różniły się między preparatami2.
Enzymy roślinne i pochodzące z drobnoustrojów – bromelaina, papaina, lipazy i proteazy grzybowe – są składnikiem suplementów diety i nie mają statusu równorzędnego z pankreatyną. Piśmiennictwo opisuje je jako kierunek badawczy, a nie ustalone postępowanie4, a wnioski o oświadczenia zdrowotne dla bromelainy i papainy w trawieniu makroskładników rozpatrzono odmownie20.
Źródła
- Whitcomb DC i wsp. AGA Clinical Practice Update on the Epidemiology, Evaluation, and Management of Exocrine Pancreatic Insufficiency: Expert Review. Gastroenterology. 2023;165(5):1292-1301. [typ: stanowisko towarzystwa naukowego] PMID: 37737818 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩↩
- Chu P i wsp. Clinical Efficacy and Safety of Treatments for Exocrine Pancreatic Insufficiency: A Systematic Literature Review. Digestion. 2024;106(1):45-61. [typ: przegląd systematyczny, autorzy zatrudnieni przez wytwórcę i firmę konsultingową] PMID: 39299226 ↩↩↩↩↩
- Löhr JM i wsp. United European Gastroenterology evidence-based guidelines for the diagnosis and therapy of chronic pancreatitis (HaPanEU). United European Gastroenterol J. 2017;5(2):153-199. [typ: wytyczne, metodyka GRADE] PMID: 28344786 ↩
- Ianiro G i wsp. Digestive Enzyme Supplementation in Gastrointestinal Diseases. Curr Drug Metab. 2016. [typ: przegląd narracyjny] PMID: 26806042 ↩↩↩
- Ng C i wsp. Timing of pancreatic enzyme replacement therapy (PERT) in cystic fibrosis. Cochrane Database Syst Rev. 2021;8(8):CD013488. [typ: przegląd systematyczny Cochrane, brak badań spełniających kryteria] PMID: 34339047 ↩↩
- Yang X i wsp. Efficacy of pancreatic enzyme replacement therapy on exocrine pancreatic insufficiency: a systematic review and meta-analysis. Eur J Gastroenterol Hepatol. 2026. [typ: przegląd systematyczny z metaanalizą] PMID: 42467921 ↩
- Toskes PP i wsp. Efficacy of a novel pancreatic enzyme product, EUR-1008 (Zenpep), in patients with exocrine pancreatic insufficiency due to chronic pancreatitis. Pancreas. 2011;40(3):376-82. [typ: RCT z układem krzyżowym, badanie rejestracyjne preparatu] PMID: 21343835 ↩↩
- Whitcomb DC i wsp. Efficacy and Safety of Pancrelipase/Pancreatin in Patients With Exocrine Pancreatic Insufficiency and a Medical History of Diabetes Mellitus. Pancreas. 2016;45(5):679-86. [typ: analiza podgrup RCT po zakończeniu badania, praca finansowana przez wytwórcę] PMID: 26495784 ↩
- Kadaj-Lipka R i wsp. Pancreatic Enzyme Replacement Therapy in Pancreatic Exocrine Insufficiency-Real-World’s Dosing and Effectiveness: A Systematic Review. Dig Dis Sci. 2025;70(7):2270-2284. [typ: przegląd systematyczny badań obserwacyjnych] PMID: 40169459 ↩↩↩↩↩
- Somaraju URR, Solis-Moya A. Pancreatic enzyme replacement therapy for people with cystic fibrosis. Cochrane Database Syst Rev. 2020;8(8):CD008227. [typ: przegląd systematyczny Cochrane] PMID: 32761612 ↩↩↩
- Dorsey J i wsp. Fat malabsorption in cystic fibrosis: comparison of quantitative fat assay and a novel assay using fecal lauric/behenic acid. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2010;50(4):441-6. [typ: badanie kliniczne z układem krzyżowym, n=15, punkt końcowy poboczny] PMID: 20179641 ↩
- Ammar K i wsp. Impact of pancreatic enzyme replacement therapy on short- and long-term outcomes in advanced pancreatic cancer: meta-analysis of randomized controlled trials. Expert Rev Gastroenterol Hepatol. 2021;15(8):941-948. [typ: przegląd systematyczny z metaanalizą badań z randomizacją] PMID: 33522321 ↩
- de la Iglesia D i wsp. Pancreatic exocrine insufficiency and pancreatic enzyme replacement therapy in patients with advanced pancreatic cancer: A systematic review and meta-analysis. United European Gastroenterol J. 2020;8(9):1115-1125. [typ: przegląd systematyczny z metaanalizą, przewaga badań obserwacyjnych] PMID: 32631175 ↩
- Ni P i wsp. Disparities in the diagnosis and management of exocrine pancreatic insufficiency in resectable vs metastatic pancreatic cancer. Oncologist. 2026;31(4). [typ: badanie retrospektywne jednoośrodkowe z interwencją poprawiającą jakość opieki] PMID: 41863288 ↩↩
- Eperjesi O i wsp. Risk factors for pancreatic exocrine insufficiency after acute pancreatitis: A systematic review and meta-analysis. Pancreatology. 2026;26(3):404-411. [typ: przegląd systematyczny z metaanalizą] PMID: 41807143 ↩
- Huang W i wsp. Exocrine Pancreatic Insufficiency Following Acute Pancreatitis: Systematic Review and Meta-Analysis. Dig Dis Sci. 2019;64(7):1985-2005. [typ: przegląd systematyczny z metaanalizą] PMID: 31161524 ↩
- Hall LA i wsp. Pancreatic exocrine insufficiency after non-pancreatic upper gastrointestinal surgery: meta-analysis. Br J Surg. 2024;111(1). [typ: przegląd systematyczny z metaanalizą] PMID: 38064682 ↩
- Vujasinovic M i wsp. Pancreatic Exocrine Insufficiency Is Not Uncommon in Celiac Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis. United European Gastroenterol J. 2025;13(7):1107-1115. [typ: przegląd systematyczny z metaanalizą badań obserwacyjnych] PMID: 40631956 ↩
- Oświadczenie zdrowotne EFSA: „Pancreatic enzymes” – oświadczenie „For a better digestive process”, art. 13(1) rozp. (WE) 1924/2006, status: niedopuszczone (wpis POL-HC-7718, opinia EFSA Journal 2011;9(6):2228). EU Register of nutrition and health claims. https://ec.europa.eu/food/food-feed-portal/screen/health-claims/eu-register ↩↩
- Oświadczenie zdrowotne EFSA: bromelaina, papaina, mieszanka „Protease, lipase and other enzymes that break down carbohydrates” oraz wieloskładnikowe mieszanki enzymów trawiennych – oświadczenia o poprawie trawienia makroskładników, art. 13(1), status: niedopuszczone (wpisy POL-HC-6829, POL-HC-7721, POL-HC-7837, POL-HC-8238, opinia EFSA Journal 2011;9(6):2228). EU Register of nutrition and health claims. https://ec.europa.eu/food/food-feed-portal/screen/health-claims/eu-register ↩↩
- Oświadczenie zdrowotne EFSA: „Laktaza poprawia trawienie laktozy u osób mających trudności z trawieniem laktozy”, art. 13(1), załącznik do rozp. (UE) nr 432/2012, status: dopuszczone (wpis POL-HC-6397). EU Register of nutrition and health claims. https://ec.europa.eu/food/food-feed-portal/screen/health-claims/eu-register ↩
- Oświadczenie zdrowotne EFSA: „Wapń pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu enzymów trawiennych”, art. 13(1), załącznik do rozp. (UE) nr 432/2012, status: dopuszczone (wpis POL-HC-6344). EU Register of nutrition and health claims. https://ec.europa.eu/food/food-feed-portal/screen/health-claims/eu-register ↩
- Stevens JC i wsp. Pancreatic enzyme supplementation in cystic fibrosis patients before and after fibrosing colonopathy. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 1998;26(1):80-4. [typ: badanie retrospektywne] PMID: 9443125 ↩↩
- Lee J i wsp. Is fibrosing colonopathy an immune mediated disease? Arch Dis Child. 1997;77(1):66-70. [typ: badanie podłużne, n=14, praca hipotezotwórcza] PMID: 9279159 ↩
- Chiuve SE i wsp. Incidence of fibrosing colonopathy with pancreatic enzyme replacement therapy in patients with cystic fibrosis. J Cyst Fibros. 2023;22(6):1017-1023. [typ: prospektywne badanie kohortowe, część autorów zatrudniona przez wytwórców preparatów] PMID: 37880023 ↩↩
- Nikfarjam M i wsp. Diagnosis and management of pancreatic exocrine insufficiency. Med J Aust. 2017;207(4):161-165. [typ: wytyczne Australasian Pancreatic Club] PMID: 28814218 ↩↩
- Ng SM, Moore HS. Drug therapies for reducing gastric acidity in people with cystic fibrosis. Cochrane Database Syst Rev. 2021;4(4):CD003424. [typ: przegląd systematyczny Cochrane, bez metaanalizy] PMID: 33905540 ↩
Treść specjalistyczna
Tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych. Zaloguj się kontem zawodowym, żeby czytać dalej.