Forskolina

Forskolina to diterpen labdanowy z korzenia pokrzywy indyjskiej (Coleus forskohlii, synonim Plectranthus barbatus), rośliny z rodziny jasnotowatych pochodzącej z Indii, Nepalu i Tajlandii. Bezpośrednio aktywuje cyklazę adenylanową, enzym wytwarzający w komórce cykliczny AMP, i z tego mechanizmu wywodzi się większość jej przypisywanych działań¹. W suplementach diety zwykle nie jest stosowana jako czysta substancja, tylko jako wyciąg z korzenia standaryzowany zwykle na 10% forskoliny, sprzedawany przede wszystkim jako środek wspomagający odchudzanie. To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne: sygnały bezpieczeństwa z badań na zwierzętach dotyczą wyciągu, a nie samej forskoliny.

Synonimy i nazewnictwo forskoliny

• Forskolina (forskolin) – nazwa zwyczajowa związku, 7β-acetoksy-8,13-epoksy-1α,6β,9α-trihydroksylabd-14-en-11-on.
• Kolforsyna (colforsin) – nazwa niezastrzeżona forskoliny, stosowana m.in. w słownictwie MeSH.
• Surowiec: korzeń Coleus forskohlii Briq., synonimy Plectranthus forskohlii Willd. i Plectranthus barbatus Andrews. Unijny katalog nowej żywności podaje polskie nazwy zwyczajowe pokrzywa indyjska i koleus brodaty, a także nazwę ajurwedyjską pashanbad².
• Wyciąg z Coleus forskohlii (Coleus forskohlii extract, w piśmiennictwie japońskim skrót CFE) – postać obecna w suplementach, najczęściej standaryzowana na 10% forskoliny. Nazwy handlowe wyciągów badanych klinicznie to m.in. ForsLean i Forcslim.
• Rozpuszczalne w wodzie pochodne forskoliny, np. chlorowodorek 6-(3-dimetyloaminopropionylo)forskoliny (NKH477), to substancje lecznicze podawane dożylnie w kardiologii, a nie składniki suplementów¹.

Działanie forskoliny

Forskolina podnosi wewnątrzkomórkowe stężenie cyklicznego AMP, omijając receptory błonowe, bo działa bezpośrednio na cyklazę adenylanową. Wzrost cyklicznego AMP pobudza lipolizę w adipocytach, rozkurcza mięśnie gładkie oskrzeli i naczyń. Z tych obserwacji laboratoryjnych i zwierzęcych wyprowadzono hipotezy o odchudzaniu, astmie, nadciśnieniu i jaskrze. Forskolina jest nierozpuszczalna w wodzie, co ograniczyło jej zastosowanie kliniczne i skłoniło do opracowania pochodnych rozpuszczalnych¹.

Wyciąg z korzenia zawiera poza forskoliną olejek eteryczny i diterpenoidy abietanowe. Ich udział w działaniu wyciągu jest słabo poznany, ale ma znaczenie dla bezpieczeństwa: u myszy indukcję enzymów cytochromu P450 i stłuszczenie wątroby wywoływał wyciąg, a nie czysta forskolina w odpowiadającej mu dawce (patrz bezpieczeństwo). Krople do oczu, forskolina wziewna i dożylne pochodne były badane jako leki i nie przekładają się na doustny suplement.

Skuteczność kliniczna forskoliny

Czy stosowanie forskoliny zmniejsza masę ciała?

Stosowanie wyciągu z Coleus forskohlii nie zmniejsza masy ciała w stopniu, który potwierdzałyby niezależne badania, a dowody ograniczają się do czterech małych prób. Nie ma metaanalizy ani przeglądu systematycznego poświęconego forskolinie w otyłości. We wszystkich czterech badaniach stosowano ten sam schemat: 250 mg wyciągu standaryzowanego na 10% forskoliny dwa razy na dobę przez 12 tygodni.

W randomizowanym badaniu kontrolowanym placebo (RCT) u 30 mężczyzn z nadwagą lub otyłością stosowanie wyciągu zmniejszyło odsetek tkanki tłuszczowej i masę tkanki tłuszczowej w pomiarze densytometrycznym w porównaniu z placebo, przyrostu beztłuszczowej masy ciała nie wykazano, a abstrakt nie podaje wielkości zmian³. W RCT u kobiet z niewielką nadwagą, z 7 uczestniczkami w grupie wyciągu i 12 w grupie placebo, różnic w masie ciała, masie tkanki tłuszczowej ani beztłuszczowej masie ciała nie wykazano⁴. W trzecim RCT, u 30 osób (z 41 włączonych) stosujących dietę niskokaloryczną, obwód talii i bioder zmniejszył się w obu grupach jednakowo, więc stosowanie wyciągu nie dodało niczego do samej diety⁵.

Jedyne badanie z różnicą masy ciała względem placebo jest badaniem producenta. U 60 osób z nadwagą przyjmujących preparat Forcslim masa ciała zmniejszyła się o 1,93 kg, a obwód talii o 1,83 cm więcej niż w grupie placebo⁶. Przydział do grup był quasi-losowy, a dwoje z czworga autorów pracuje w dziale badań i rozwoju firmy, która wytworzyła preparat.

Na cztery badania odchudzające przypada łącznie około 140 uczestników, żadne nie trwało dłużej niż 12 tygodni i żadne nie obserwowało uczestników po odstawieniu preparatu. W trzech pozostałych badaniach różnicy masy ciała względem placebo nie wykazano albo abstrakt jej nie podaje, a jedyny wynik rzędu 2 kg pochodzi z badania z przydziałem quasi-losowym, prowadzonego przez wytwórcę wyciągu.

Czy stosowanie forskoliny poprawia insulinowrażliwość?

Dane o insulinowrażliwości ograniczają się do jednego wyniku wtórnego z jednego małego badania i nie pozwalają na wniosek. W RCT z dietą niskokaloryczną stężenie insuliny na czczo i wskaźnik insulinooporności HOMA-IR spadły w grupie wyciągu, a w grupie placebo wzrosły⁵. Wyjściowy wskaźnik HOMA-IR był jednak w grupie wyciągu wyraźnie wyższy (2,3 wobec 1,4), więc część spadku może wynikać z regresji do średniej. Cholesterol frakcji HDL wzrósł w tym badaniu w obu grupach, bez różnicy między nimi.

Czy stosowanie forskoliny zapobiega napadom astmy?

Doustna forskolina nie ma wiarygodnych dowodów skuteczności w astmie, a jedyne dwa badania pochodzą od tego samego zespołu z Meksyku i nie miały podwójnego zaślepienia. W badaniu randomizowanym z pojedynczym zaślepieniem u 40 dzieci i dorosłych z astmą łagodną lub umiarkowaną napad astmy w ciągu 6 miesięcy wystąpił u 8 z 20 chorych przyjmujących 10 mg forskoliny na dobę i u 17 z 20 stosujących wziewny kromoglikan sodu, przy podobnych wynikach spirometrii⁷. Kromoglikan jest słabym komparatorem, dziś marginalnym w leczeniu astmy. W drugim badaniu tego zespołu, u 60 dorosłych porównywanych z wziewnym beklometazonem przez 2 miesiące, stosowanie forskoliny nie poprawiło żadnego parametru czynności płuc⁸. Badanie nie miało mocy do wykazania równoważności z glikokortykosteroidem, więc brak różnicy między grupami nie oznacza równej skuteczności. W obu pracach podawano 10 mg forskoliny na dobę, pięciokrotnie mniej niż zawiera dawka wyciągu badana w odchudzaniu.

Czy doustne stosowanie forskoliny obniża ciśnienie wewnątrzgałkowe w jaskrze?

Preparaty doustne z forskoliną w badaniach obniżały ciśnienie wewnątrzgałkowe ponad efekt leczenia standardowego, ale były to preparaty złożone, więc efektu nie da się przypisać forskolinie. Przegląd systematyczny 33 badań interwencyjnych nad suplementami w jaskrze, w tym 21 RCT, ocenił ten sygnał jako spójny, a zarazem dowody jako nierozstrzygające, wymagające badań lepszej jakości⁹. W badaniu otwartym w 8 ośrodkach włoskich u 97 chorych na maksymalnym leczeniu miejscowym, oczekujących na zabieg, stosowanie preparatu z forskoliną i rutyną przez 30 dni obniżyło ciśnienie o dalsze 10%, bez placebo i bez zaślepienia pomiaru¹⁰. W pilotażowym badaniu u 22 chorych stosowano preparat ośmioskładnikowy (m.in. homotauryna, karnozyna, kwas foliowy, witaminy z grupy B i wyciąg z Coleus forskohlii), a jeden z autorów był pracownikiem firmy okulistycznej¹¹. Żadne badanie nie oceniało progresji ubytków pola widzenia, czyli punktu końcowego, który decyduje o losie chorego. Suplement nie zastępuje leków przeciwjaskrowych.

Czy stosowanie forskoliny przywraca węch po COVID-19?

Jedno badanie sugeruje poprawę węchu po COVID-19, ale wymaga ono potwierdzenia. W RCT u 285 osób z utrwalonymi zaburzeniami węchu stosowanie doustnej forskoliny poprawiło łączny wynik testu Sniffin’ Sticks oraz zdolność rozróżniania i identyfikacji zapachów, bez zmiany progu węchowego¹². Abstrakt nie podaje dawki ani sposobu zaślepienia, a ramiona były nierównej wielkości (165 wobec 120 osób).

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla forskoliny

Forskolina ani wyciąg z Coleus forskohlii nie mają w Unii Europejskiej dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. W rejestrze oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych nie ma dla nich żadnego wpisu, ani oświadczenia dopuszczonego, ani odrzuconego po ocenie Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (European Food Safety Authority, EFSA)¹³. Ocena oświadczeń art. 13(1) dla surowców roślinnych jest w Unii zawieszona od 2010 roku, ale nie ustalono, czy wniosek dotyczący Coleus forskohlii znajduje się na liście oczekujących. Producent nie może więc przypisywać preparatowi z forskoliną działania odchudzającego ani żadnej innej korzyści zdrowotnej. Forskolina nie jest składnikiem odżywczym, więc nie ustalono dla niej wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia.

Od oświadczeń zdrowotnych trzeba odróżnić dwa inne reżimy. Jako tradycyjny produkt leczniczy roślinny Coleus forskohlii nie ma w zestawieniu Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków (HMPC) ani monografii, ani wpisu na listę unijną¹⁴. Jako żywność korzeń i części nadziemne rośliny nie są nową żywnością w suplementach diety, bo ich stosowanie w tej postaci w Unii udokumentowano przed 15 maja 1997 roku, więc mogą być wprowadzane do obrotu bez autoryzacji na podstawie rozp. (UE) 2015/2283².

Bezpieczeństwo stosowania forskoliny

Najczęstszym działaniem niepożądanym wyciągu z Coleus forskohlii jest biegunka, zależna od dawki. W japońskiej ogólnokrajowej ankiecie wśród użytkowników produktów z wyciągiem zdarzenia niepożądane zgłosiło 10,5% osób, z czego 92% stanowiły objawy żołądkowo-jelitowe, a 81,3% sama biegunka¹⁵. Częstość biegunki rosła z ilością wyciągu w produkcie, a z krzywej zależności autorzy wyznaczyli bezpieczną ilość na mniej niż 250 mg wyciągu na dobę, czyli połowę dawki stosowanej w badaniach odchudzających. W szerszej ankiecie obejmującej 78 220 użytkowników suplementów Coleus forskohlii był składnikiem najczęściej wskazywanym jako przyczyna biegunki¹⁶. To dane z samoopisu, bez grupy kontrolnej. W RCT z dietą niskokaloryczną w grupie wyciągu odnotowano dwa zdarzenia żołądkowo-jelitowe⁵, a w badaniu u kobiet nie stwierdzono klinicznie istotnych zmian w enzymach wątrobowych, morfologii, hormonach tarczycy ani ciśnieniu tętniczym przez 12 tygodni⁴. Badania kliniczne były krótkie i małe, więc nie wykluczają rzadkich działań niepożądanych.

Najpoważniejszy sygnał pochodzi z badań na zwierzętach i dotyczy wątroby. U myszy dieta z wyciągiem standaryzowanym na 10% forskoliny zależnie od dawki kilkukrotnie zwiększała masę wątroby i aktywność aminotransferaz, już po tygodniu, z przerostem hepatocytów i stłuszczeniem w obrazie histologicznym, a zmiany cofały się po odstawieniu. Czysta forskolina w dawce odpowiadającej jej zawartości w wyciągu nie zmieniła żadnego z parametrów wątrobowych¹⁷. Za stłuszczenie odpowiada najpewniej inny składnik wyciągu, 14-deoksykoleon U, co oznacza, że standaryzacja na zawartość forskoliny nie mówi nic o tym ryzyku¹⁸. Na podstawie oceny zdarzeń niepożądanych rząd Japonii umieścił Coleus forskohlii w wąskiej grupie „składników wyznaczonych” żywności prozdrowotnej, obok Pueraria mirifica, pluskwicy groniastej i glistnika jaskółczego ziela¹⁹.

Brakuje danych o bezpieczeństwie wyciągu w ciąży i podczas karmienia piersią, u dzieci oraz u osób z chorobami wątroby, dlatego w tych grupach preparatów z wyciągiem nie należy stosować. Ostrożności wymagają też osoby przyjmujące leki o wąskim indeksie terapeutycznym metabolizowane przez cytochrom P450 (patrz interakcje).

Interakcje forskoliny

Pacjentowi przyjmującemu warfarynę albo inny lek o wąskim indeksie terapeutycznym metabolizowany przez cytochrom P450 odradzaj preparaty z wyciągiem z Coleus forskohlii. W badaniach na zwierzętach wyciąg osłabiał działanie warfaryny i tolbutamidu przez indukcję enzymów wątrobowych, a danych klinicznych, które wykluczałyby to u człowieka, nie ma.

Warfaryna + forskolina

Wyciąg z Coleus forskohlii może zmieniać działanie warfaryny, a kierunek zmiany u człowieka jest nieznany. U myszy wyciąg od stężenia 0,05% w diecie indukował wątrobowy CYP2C i równolegle osłabiał działanie przeciwkrzepliwe warfaryny, natomiast w badaniu in vitro ten sam wyciąg bezpośrednio hamował CYP2C w mikrosomach wątroby myszy i człowieka, a sama forskolina działała tylko słabo²⁰. Indukcja przemawia za słabszym działaniem warfaryny, hamowanie za silniejszym, więc przy każdej zmianie w stosowaniu wyciągu potrzebna jest kontrola INR.

Pochodne sulfonylomocznika + forskolina

Wyciąg może osłabiać działanie hipoglikemizujące leków metabolizowanych przez CYP2C. U szczurów karmionych wyciągiem przez 2 tygodnie zależnie od dawki słabło działanie tolbutamidu i obniżało się jego stężenie w osoczu, co autorzy powiązali z indukcją wątrobowego CYP2C²¹.

Leki metabolizowane przez CYP3A i CYP2B + forskolina

Wyciąg indukuje u myszy także CYP3A i CYP2B, a efekt ten wywołują inne składniki wyciągu niż forskolina²². Indukcja wątrobowego CYP3A pojawiała się już przy małych stężeniach wyciągu w diecie i ustępowała stopniowo po jego odstawieniu, natomiast w jelicie cienkim wymagała dawek dużych i szybko się cofała²³. Dotyczy to potencjalnie wielu leków metabolizowanych przez CYP3A, m.in. części immunosupresantów, statyn i doustnych środków antykoncepcyjnych. Są to przesłanki z badań na zwierzętach, nie potwierdzone interakcje kliniczne.

Dawkowanie forskoliny

W badaniach nad masą ciała stosowano 250 mg wyciągu z korzenia standaryzowanego na 10% forskoliny dwa razy na dobę, czyli 500 mg wyciągu i 50 mg forskoliny na dobę, przez 12 tygodni. Ta sama dawka jest typowa dla preparatów rynkowych. W badaniach nad astmą podawano 10 mg forskoliny na dobę w kapsułkach, wobec 50 mg forskoliny zawartych w 500 mg wyciągu 10% w badaniach odchudzających. Skuteczności żadnej z tych dawek nie potwierdzono w niezależnych badaniach, a ilość wyciągu powyżej 250 mg na dobę wiązała się z częstszą biegunką.

Forskolina nie ma wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia, bo nie jest składnikiem odżywczym.

Postacie forskoliny

Forskolina jest dostępna w suplementach diety jako suchy wyciąg z korzenia Coleus forskohlii w kapsułkach lub tabletkach, najczęściej standaryzowany na 10% forskoliny, typowo 250 mg wyciągu w kapsułce. Standaryzacja określa wyłącznie zawartość forskoliny, a nie pozostałych składników, które w badaniach na zwierzętach odpowiadały za działanie na wątrobę i enzymy cytochromu P450¹⁸. Wyciągi o tej samej zawartości forskoliny mogą się więc różnić profilem bezpieczeństwa, a wyników badania jednego preparatu nie można przenosić na inne. Forskolina jest też składnikiem wieloskładnikowych preparatów odchudzających i „okulistycznych” (z rutyną, homotauryną, witaminami z grupy B), w których nie da się przypisać efektu samej forskolinie.