Granat

Granat to owoc granatowca właściwego (Punica granatum L.), krzewu albo niewielkiego drzewa pochodzącego z obszaru od Iranu po Himalaje i uprawianego od starożytności w basenie Morza Śródziemnego. Jadalne są nasiona z otaczającymi je osnówkami, a katalog nowej żywności obejmuje też owocnię, kwiat, nasiona i olej z nasion¹. W składzie fitochemicznym przeważają punikalaginy, kwas elagowy, antocyjany i flawonoidy². W suplementach granat jest dostępny jako sok, wyciąg w kapsułkach lub tabletkach i olej z nasion. Metaanalizy, obejmujące do 53 RCT (randomizowanych badań kontrolowanych), dotyczą przede wszystkim czynników ryzyka sercowo-naczyniowego i metabolicznego³.

Synonimy i nazewnictwo granatu

• Nazwa łacińska: Punica granatum L., synonim Punica florida Salisb.¹
• Nazwy polskie: granat, granatowiec, wytłoczyny granatowca (pozostałość po tłoczeniu)⁴.
• Nazwy angielskie: pomegranate, pomegranate juice (sok), pomegranate seed oil (olej z nasion), pomegranate peel (owocnia).
• Nazwy preparatów z badań: POMx (wyciąg z granatu stosowany w badaniach nad rakiem prostaty)⁵, sok z odmiany Wonderful⁶.
• Główne związki: punikalaginy i inne elagotaniny, kwas elagowy, antocyjany, flawonoidy, alkaloidy piperydynowe, kwas punikowy (sprzężony kwas tłuszczowy)².

Działanie granatu

Elagotaniny granatu mają dużą masę cząsteczkową i nie osiągają we krwi skutecznych stężeń. W jelicie cienkim są metabolizowane do kwasu elagowego, który bakterie jelita grubego przekształcają w urolityny, osiągające we krwi stężenia do rzędu mikromolowego⁷. Opisano 13 urolityn i ich koniugaty, wykrywane we krwi, moczu, kale, mleku kobiecym oraz w tkance prostaty, jelita grubego i piersi. Ludzie różnią się składem mikrobioty, więc tworzą różne metabotypy urolityn (UM-A, UM-B i UM-0). Część badań in vitro prowadzono na formach i stężeniach, które w organizmie nie występują, dlatego opisana w nich aktywność jest wątpliwa⁸.

Przenikanie metabolitów do tkanki potwierdzono u ludzi. W RCT z 70 mężczyznami przed prostatektomią urolitynę A wykryto w tkance prostaty u 21 z 33 osób przyjmujących wyciąg i u 12 z 35 w grupie placebo⁹.

W modelach przedklinicznych i in vitro opisano działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne, w tym hamowanie cytokin prozapalnych (TNF-α, IL-1β, IL-6) oraz szlaków NF-κB i MAPK¹⁰. W badaniach u ludzi oceniano markery zapalenia. W metaanalizie 11 badań z 696 uczestnikami picie soku z granatu obniżało stężenie białka C-reaktywnego (CRP) średnio o 2,55 mg/l, bez zależności od dawki i czasu picia¹¹. W metaanalizie 19 badań nad funkcją śródbłonka spadały stężenia interleukiny 6 (IL-6, 14 badań) i międzykomórkowej cząsteczki adhezyjnej 1 (ICAM-1, 3 badania), a naczyniowa cząsteczka adhezyjna 1 (VCAM-1) się nie zmieniała, a rozszerzenie tętnicy zależne od przepływu (FMD, flow-mediated dilation) oceniono tylko w jednym badaniu¹².

Skuteczność kliniczna granatu

Czy stosowanie granatu obniża ciśnienie tętnicze?

Metaanalizy wskazują na spadek ciśnienia skurczowego o kilka mmHg, ale wyniki poszczególnych badań bardzo się różniły, a w metaanalizie samego soku korzyść zanikała po 2 miesiącach.

W metaanalizie 22 RCT z udziałem dorosłych spożywanie granatu obniżało ciśnienie skurczowe średnio o 7,87 mmHg, a rozkurczowe o 3,23 mmHg, przy bardzo dużej niespójności wyników badań. Spadek ciśnienia skurczowego był większy u osób z wartością wyjściową powyżej 130 mmHg¹³. Metaanaliza 14 badań z 573 osobami, w których podawano wyłącznie sok, opisała spadek ciśnienia skurczowego o około 5 mmHg. W badaniach trwających do 2 miesięcy obniżało się ciśnienie skurczowe i rozkurczowe, w dłuższych korzyść zanikała. Przy piciu ponad 300 ml soku dziennie spadek ciśnienia skurczowego nie był istotny¹⁴. W metaanalizie 53 RCT z 2306 uczestnikami ciśnienie skurczowe obniżało się umiarkowanie (standaryzowana średnia różnica −0,49), a rozkurczowe nieco mniej (−0,39)³.

Czy stosowanie granatu poprawia profil lipidowy?

Stężenie cholesterolu frakcji HDL (lipoprotein o dużej gęstości) rosło nieznacznie, a wpływu na cholesterol frakcji LDL (lipoprotein o małej gęstości) i triglicerydy nie wykazano. W metaanalizie 37 RCT z 2695 uczestnikami HDL wzrósł średnio o 2,50 mg/dl, większy wzrost obserwowano u chorych z niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby, u osób zdrowych i w badaniach trwających co najmniej 8 tygodni. Cholesterol całkowity, LDL i triglicerydy się nie zmieniły¹⁵. W metaanalizie 53 RCT wzrost HDL także był istotny, a cholesterol całkowity obniżał się minimalnie (standaryzowana średnia różnica −0,12), bez zmian LDL i triglicerydów³.

Czy stosowanie granatu obniża glikemię?

Wyniki metaanaliz są sprzeczne, a stężenie hemoglobiny glikowanej (HbA1c) nie zmieniało się w żadnej z metaanaliz, które ją oceniały. Metaanaliza 34 RCT z 1500 dorosłymi opisała spadek glikemii na czczo średnio o około 3 mg/dl oraz spadek insuliny i wskaźnika insulinooporności HOMA-IR. Wyniki badań różniły się przy tym bardzo mocno¹⁶. Metaanaliza 15 RCT z 673 uczestnikami, obejmująca sok, wyciąg z owocu i owocni oraz kapsułki z olejem z nasion, nie wykazała wpływu na HOMA-IR, insulinę na czczo ani wskaźnik wrażliwości na insulinę QUICKI. Poprawę HOMA-IR obserwowano tylko w podgrupie kobiet z zespołem policystycznych jajników, a insuliny na czczo w podgrupach z cukrzycą typu 2, zespołem policystycznych jajników i stłuszczeniem wątroby¹⁷. W metaanalizie 53 RCT glikemia na czczo obniżała się nieznacznie (standaryzowana średnia różnica −0,15), a HbA1c, insulina i HOMA-IR się nie zmieniły³.

Czy stosowanie granatu spowalnia postęp raka prostaty?

Nie wykazano tego w badaniu z grupą placebo. Wydłużenie czasu podwojenia stężenia antygenu swoistego dla prostaty (PSA) opisywane we wcześniejszych badaniach bez placebo pojawiło się także u mężczyzn przyjmujących placebo.

W wieloośrodkowym RCT z podwójnie ślepą próbą 183 mężczyzn z rosnącym PSA po leczeniu pierwotnym otrzymywało wyciąg z granatu, sok albo placebo. Mediana czasu podwojenia PSA wydłużyła się w grupie placebo z 11,1 do 15,6 miesiąca, w grupie wyciągu z 12,9 do 14,5 miesiąca, a w grupie soku z 12,7 do 20,3 miesiąca. Różnice między grupami nie były istotne¹⁸.

W tym samym badaniu u mężczyzn z genotypem AA genu manganowej dysmutazy ponadtlenkowej (MnSOD) czas podwojenia PSA wydłużył się w grupie wyciągu o 12 miesięcy. Autorzy traktują to jako hipotezę wymagającą sprawdzenia w osobnym badaniu¹⁸. Wcześniejsze wyniki pochodziły z badań bez placebo. W badaniu jednoramiennym fazy II średni czas podwojenia PSA po soku wydłużył się z 15 do 54 miesięcy⁶, a w RCT porównującym dwie dawki wyciągu (1 g i 3 g) u 104 mężczyzn mediana wydłużyła się z 11,9 do 18,5 miesiąca, bez różnicy między dawkami⁵. W RCT fazy IIb z 98 leczonymi, w większości z rakiem opornym na kastrację, picie soku z granatu nie zmieniło kinetyki PSA ani nasilenia bólu w porównaniu z placebo¹⁹. Przed prostatektomią 4-tygodniowe przyjmowanie wyciągu nie obniżyło istotnie markera oksydacyjnego uszkodzenia DNA, 8-hydroksy-2′-deoksyguanozyny (8-OHdG), w tkance prostaty, który był głównym punktem końcowym⁹. W randomizowanych badaniach u mężczyzn z nawrotem biochemicznym próby były małe, a obserwacja krótka, dlatego do czasu badań o odpowiedniej mocy nie da się sformułować zalecenia co do stosowania granatu w tej grupie²⁰.

Czy stosowanie granatu poprawia pamięć?

Różnicę wobec placebo wykazano w jednej z kilku ocenianych miar pamięci. W 12-miesięcznym RCT z podwójnie ślepą próbą 261 osób w wieku 50–75 lat bez otępienia piło 236,5 ml soku albo napój placebo, a badanie ukończyło 200 osób. Różnicę między grupami wykazano tylko w uczeniu się materiału wzrokowego i wynikała ona z pogorszenia w grupie placebo, gdy w grupie soku wynik się nie zmieniał. Pozostałe testy pamięci nie różniły grup²¹. W pilotażowym RCT z 32 osobami z łagodnymi skargami na pamięć, trwającym 4 tygodnie, poprawę w teście pamięci słownej odnotowano w grupie soku w porównaniu z wartościami wyjściowymi²². Przegląd systematyczny, który opisał poprawę funkcji poznawczych, opierał się na 20 badaniach na zwierzętach i 4 RCT²³.

Czy stosowanie granatu łagodzi objawy chorób reumatycznych?

Dane sugerują korzyść, ale pewność dowodów jest niska albo bardzo niska. Przegląd systematyczny objął 5 badań klinicznych, w tym 4 RCT. W reumatoidalnym zapaleniu stawów zmniejszała się aktywność choroby w skali DAS28 oraz wartość odczynu Biernackiego (OB) i stężenie CRP, a w chorobie zwyrodnieniowej stawów poprawiały się wyniki w skalach bólu i sprawności (WOMAC, KOOS, VAS). Ograniczeniami były małe próby, różne preparaty i krótka obserwacja¹⁰.

Czy stosowanie granatu łagodzi objawy menopauzy?

Wyniki są niepewne. Metaanaliza badań u kobiet w okresie około- i pomenopauzalnym sugerowała, że stosowanie granatu zmniejsza nasilenie uderzeń gorąca i objawów menopauzy, obniża stężenie hormonu folikulotropowego (FSH) i podnosi HDL. Autorzy uznali większość wyników za niejednoznaczne, bo próby były małe, a w części badań brakowało randomizacji i zaślepienia²⁴.

Czy stosowanie granatu poprawia wydolność i regenerację po wysiłku?

Efekt jest co najwyżej niewielki. W metaanalizie 118 badań nad pokarmami bogatymi w polifenole i azotany wpływ polifenoli na wydolność wytrzymałościową był trywialny (standaryzowana średnia różnica 0,17). W podgrupach korzyść dotyczyła m.in. granatu, a u kobiet nie wykazano efektu²⁵. Przegląd 25 badań nad wiśnią kwaśną i granatem, bez metaanalizy, opisał szybszą regenerację po uszkodzeniu mięśni wysiłkiem, gdy suplementację zaczynano kilka dni przed wysiłkiem, prowadzono co najmniej 8–10 dni, a dawka polifenoli wynosiła co najmniej 1000 mg na dobę²⁶.

Czy stosowanie granatu pomaga w zaburzeniach erekcji?

Nie wykazano tego. W RCT w układzie naprzemiennym z 53 mężczyznami z łagodnymi i umiarkowanymi zaburzeniami erekcji poprawę po soku zgłosiło 25 z 42 osób, u których poprawa wystąpiła w którymkolwiek okresie, a różnica wobec placebo nie była istotna²⁷.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla granatu

Granat nie ma w Unii Europejskiej dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. W rejestrze UE jest 13 wpisów dotyczących granatu i wszystkie mają status nieudzielenia zezwolenia. Dwanaście wniosków złożono w trybie art. 13 ust. 1 rozporządzenia (WE) 1924/2006 i Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności (EFSA, European Food Safety Authority) ocenił je w dwóch opiniach z 2010 roku. Dotyczyły utrzymania prawidłowego stężenia cholesterolu, ochrony lipidów i DNA przed uszkodzeniem oksydacyjnym, utrzymania prawidłowego stężenia glukozy, prawidłowej funkcji erekcji, zwiększenia apetytu oraz działania przeciwstarzeniowego na skórę. Trzynasty wniosek, złożony w trybie art. 13 ust. 5, dotyczył połączenia wyciągu z granatu z alpinią galgant, nie samego granatu. Wnioskodawca proponował brzmienie „Połączenie standaryzowanego wyciągu z wytłoczyn granatowca i proszku z kłączy alpinii galgant zwiększa liczbę plemników ruchliwych w nasieniu”, a rozporządzenie (UE) 2016/1411 odmówiło zezwolenia⁴.

Granat nie ma monografii unijnej jako tradycyjny roślinny produkt leczniczy. W zestawieniu Europejskiej Agencji Leków nie ma dla niego monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) ani wpisu na żadnym etapie oceny (stan na 26.09.2026)²⁸.

W unijnym katalogu nowej żywności (rozporządzenie (UE) 2015/2283) status zależy od części rośliny. Owoc nie jest nową żywnością. Owocnia, kwiat i nasiona nie są nową żywnością w suplementach diety, tak samo jak wyciąg zawierający 40% punikalagin. Olej z nasion granatu jest natomiast nową żywnością, która nie uzyskała jeszcze zezwolenia¹.

Bezpieczeństwo stosowania granatu

Według przeglądu systematycznego 66 prac klinicznych granat i jego wyciąg wydają się bezpieczne. Działania niepożądane zgłoszono w 11 z tych prac, w 21 odnotowano ich brak, a w 34 w ogóle o nich nie wspomniano. Najczęściej opisywano objawy żołądkowo-jelitowe, objawy grypopodobne i dolegliwości ze strony układu moczowego²⁹. Biegunka była częstsza przy wyższej dawce wyciągu: w RCT z dwiema dawkami wystąpiła u 1,9% osób przyjmujących 1 g i u 13,5% przyjmujących 3 g na dobę⁵. W RCT z 98 mężczyznami z zaawansowanym rakiem prostaty, pijącymi do 500 ml soku dziennie, nie wystąpiła toksyczność stopnia 3 lub wyższego¹⁹.

Najpoważniejszymi działaniami niepożądanymi w opisach przypadków były reakcje alergiczne²⁹. Opisano anafilaksję po granacie wynikającą z reakcji krzyżowej z białkiem przenoszącym lipidy z brzoskwini (Pru p 3)³⁰, reakcję krzyżową z orzechem laskowym i orzeszkiem ziemnym³¹ oraz anafilaksję wysiłkową zależną od spożycia granatu³².

Interakcje granatu

Warfaryna + granat

Opisano dwa przypadki możliwej interakcji. U 64-letniej kobiety leczonej warfaryną 4 mg/d międzynarodowy współczynnik znormalizowany (INR) był stabilny, gdy piła sok z granatu 2–3 razy w tygodniu, a po zaprzestaniu picia spadł poniżej zakresu terapeutycznego i dawkę warfaryny trzeba było zwiększyć. Skala oceny prawdopodobieństwa interakcji wskazała związek możliwy³³. W drugim opisie autorzy powiązali sok z granatu ze zwiększoną aktywnością warfaryny, zaznaczając, że przypadek związku nie dowodzi³⁴.

Przy niestabilnym INR u pacjenta leczonego warfaryną pyta się o niedawne picie soku z granatu, a także o jedzenie mango i awokado³⁵.

Leki metabolizowane przez CYP3A4 i CYP2C9 + granat

Sok z granatu hamuje jelitowe CYP3A4 i CYP2C9 w badaniach laboratoryjnych, ale w badaniach u ludzi ekspozycja na substraty tych enzymów się nie zwiększała³⁶. U ochotników farmakokinetyka flurbiprofenu, substratu CYP2C9, nie zmieniła się ani po soku, ani po kapsułce z 1 g wyciągu, choć zmieniła się po flukonazolu³⁷. Po 3 dniach picia 250 ml soku dziennie farmakokinetyka midazolamu i dapoksetyny zmieniła się nieznacznie i nieistotnie, podczas gdy sok grejpfrutowy zwiększał pole pod krzywą midazolamu o 75%³⁸. Nawet 900 ml soku dziennie przez 3 dni nie zmieniało istotnie stężeń symwastatyny³⁹. Badania kliniczne dotyczyły jednorazowego albo kilkudniowego picia soku, a wpływu przewlekłego picia na farmakokinetykę leków nie oceniano⁴⁰.

Dawkowanie granatu

Nie ma ustalonej dawki. Schematy pochodzą z poszczególnych badań, w których stosowano sok, wyciąg z owocu i olej z nasion o różnej zawartości polifenoli, więc dawek nie da się przenosić między preparatami.

Postacie granatu

Granat jest dostępny jako sok, wyciąg z owocu albo owocni w kapsułkach i tabletkach oraz olej z nasion w kapsułkach. W badaniach klinicznych stosowano też pieczywo z dodatkiem owocni¹⁷. Na rynku są wyciągi standaryzowane na punikalaginy albo kwas elagowy: w katalogu nowej żywności figuruje wyciąg z 40% punikalagin¹, a w rejestrze oświadczeń wyciąg o zawartości 40% kwasu elagowego⁴.