Graviola

Graviola to flaszowiec miękkociernisty, Annona muricata L., wiecznie zielone drzewo z rodziny flaszowcowatych (Annonaceae), pochodzące z Karaibów i Ameryki Środkowej. Jego owoc je się na surowo i przerabia na soki, nektary i lody, a liście, korę, nasiona i korzenie stosuje się w medycynie tradycyjnej Afryki i Ameryki Południowej¹. W suplementach diety graviola jest dostępna jako susz z liści do naparów i kapsułki z wyciągiem z liści. Preparaty z różnych części rośliny sprzedaje się jako środki wspierające zdrowie oraz leczące nowotwory i zakażenia pasożytnicze². Badań klinicznych jest kilka i żadne nie oceniało przeżycia chorych ani odpowiedzi nowotworu na leczenie. Te same związki, którym przypisuje się działanie przeciwnowotworowe, są podejrzewane o udział w atypowym parkinsonizmie opisanym na Antylach Francuskich³.

Synonimy i nazewnictwo gravioli

• Nazwa łacińska: Annona muricata L., rodzina Annonaceae, synonim Annona bonplandiana Kunth⁴.
• Nazwa polska: flaszowiec miękkociernisty.
• Nazwy zwyczajowe: graviola (portugalska), guanabana (hiszpańska), soursop (angielska), corossol (francuska), sirsak (indonezyjska), guyabano (filipińska)⁵.
• Główne grupy związków: acetogeniny flaszowcowatych, czyli związki powstające na szlaku poliketydowym (główną jest annonacyna), alkaloidy, fenole i flawonoidy. Z różnych części rośliny wyizolowano ponad 100 acetogenin¹, a łącznie opisano ponad 212 związków fitochemicznych⁶.

Działanie gravioli

Acetogeniny hamują kompleks I mitochondrialnego łańcucha oddechowego, czyli zmniejszają wytwarzanie ATP w komórce. W hodowlach neuronów śródmózgowia annonacyna zabijała neurony dopaminergiczne w stężeniu około stukrotnie mniejszym niż jon 1-metylo-4-fenylopirydyniowy (MPP⁺) i porównywalnym z rotenonem. Obie te substancje służą do wywoływania doświadczalnego parkinsonizmu. Śmierć neuronów wynikała z niedoboru energii, a glukoza, która pobudza glikolizę, w dużej mierze jej zapobiegała⁷.

Działanie przeciwnowotworowe wyciągów z liści, kory, owoców i nasion oraz samych acetogenin opisano w badaniach in vitro i na zwierzętach: hamowanie proliferacji, wywoływanie apoptozy i działanie przeciwzapalne⁸. Wszystkie opisane korzyści dotyczą hodowli komórkowych i modeli zwierzęcych⁶. Większość prac badała surowe wyciągi, a nie wyizolowane związki, więc nie wiadomo, który składnik odpowiada za opisany efekt⁹.

Działanie obniżające glikemię przypisuje się hamowaniu enzymów trawiennych, pobudzaniu proliferacji komórek β trzustki i wpływowi na geny związane z pobieraniem pokarmu. W przeglądzie systematycznym tych prac metodyka i wyniki były niejednorodne, a efekt zależał od zawartości związków w wyciągu, metody ekstrakcji i badanego organizmu¹⁰.

U szczurów annonacyna słabo wchłaniała się z przewodu pokarmowego. Po podaniu doustnym 10 mg/kg jej biodostępność wyniosła 3,2%, stężenie maksymalne osiągała po 15 minutach, a okres półtrwania wynosił 4,8 godziny¹¹. Danych farmakokinetycznych u ludzi nie ma.

Skuteczność kliniczna gravioli

Czy stosowanie gravioli pomaga w leczeniu nowotworów?

Nie wykazano, żeby stosowanie gravioli wydłużało przeżycie albo zmniejszało nowotwór u ludzi, bo żadne badanie kliniczne takich punktów końcowych nie oceniało. Jedyne RCT (randomizowane badanie kontrolowane) z samą graviolą objęło 30 chorych na raka jelita grubego po resekcji guza, z których 28 ukończyło badanie. Przez 8 tygodni przyjmowali codziennie wyciąg z liści albo placebo, z podwójnie ślepą próbą. Surowica chorych z grupy gravioli silniej działała cytotoksycznie na linie komórkowe raka jelita grubego w warunkach ex vivo. Oceniano też stan odżywienia chorych¹². Cytotoksyczność surowicy jest wskaźnikiem zastępczym i nie mówi, czy u chorych zmniejsza się ryzyko nawrotu.

W badaniu obserwacyjnym objęto 162 chorych na raka pęcherza moczowego bez naciekania mięśniówki, u których po 6 tygodniach dopęcherzowej profilaktyki nie prowadzono leczenia podtrzymującego. Spośród nich 90 osób przyjmowało przez 6 miesięcy tabletki z kwasem elagowym 100 mg i graviolą 100 mg. Po 3 i 6 miesiącach nawroty zdarzały się u nich rzadziej niż u 72 osób bez preparatu. Po 12 miesiącach odsetek chorych bez nawrotu nie różnił się istotnie (74,2% wobec 60,6%), a w analizie przeżycia bez nawrotu różnica była istotna (63,0% wobec 34,5%). Przydział do grup nie był losowy, a obserwacja trwała 12 miesięcy¹³. Preparat zawierał dwa składniki, więc wyniku nie można przypisać samej gravioli.

Pozostałe doniesienia to opisy pojedynczych przypadków. U chorego z rakiem wątrobowokomórkowym i przerzutami do płuc przerzuty zmniejszyły się, gdy pił wyciąg z owoców gravioli bez chemioterapii⁵. Opis jednego chorego nie pozwala odróżnić wpływu gravioli od samoistnej regresji guza.

Czy picie soku z gravioli obniża ciśnienie tętnicze i stężenie kwasu moczowego?

Dane pochodzą z jednego badania, w którym grupa kontrolna nie dostawała niczego, więc pozwalają najwyżej przypuszczać efekt. W RCT ze 143 osobami ze stanem przednadciśnieniowym i wysokim prawidłowym stężeniem kwasu moczowego grupa badana piła przez 3 miesiące 2 razy dziennie po 100 g soku z owocu. Skurczowe ciśnienie tętnicze było w tej grupie niższe niż w grupie kontrolnej, a w grupie kontrolnej częściej pojawiało się nadciśnienie i podwyższone stężenie kwasu moczowego. W dodatkowej analizie według wytycznych amerykańskich towarzystw kardiologicznych ACC/AHA (American College of Cardiology/American Heart Association) z 2017 roku niższe było także ciśnienie rozkurczowe¹⁴. Badanie nie było zaślepione, a analiza według wytycznych z 2017 roku była analizą dodatkową. Badano sok z owocu, a nie suplementy z liści.

Czy stosowanie gravioli obniża glikemię?

Dane nie pozwalają stwierdzić, że stosowanie gravioli obniża glikemię u ludzi. W przeglądzie systematycznym metody i wyniki prac były niejednorodne, a efekt zależał od składu wyciągu i metody ekstrakcji. Autorzy wskazali potrzebę badań z dawkami ustalanymi według zawartości związków czynnych¹⁰. Stosowania gravioli w cukrzycy nie da się oprzeć na tych danych.

Czy stosowanie preparatów z graviolą i kwasem elagowym pomaga przy zakażeniu HPV?

Dowody ograniczają się do dwóch badań retrospektywnych preparatu złożonego, więc działania samej gravioli nie oceniono. U 50 niepłodnych mężczyzn z zakażeniem wirusem brodawczaka ludzkiego wysokiego ryzyka 25 osób przyjmowało przez 3 miesiące tabletki z kwasem elagowym 100 mg i graviolą 100 mg, a 25 pozostawało pod obserwacją. W grupie leczonej parametry nasienia poprawiły się bardziej. O leczeniu decydował lekarz, a nie losowanie¹⁵. U 40 kobiet z przetrwałym zakażeniem szyjki macicy porównano szczepionkę dziewięciowalentną z tym samym preparatem, który przyjmowały kobiety odmawiające szczepienia. Po 6 miesiącach wirus był eliminowany częściej po szczepionce. W grupie preparatu odsetek nieprawidłowych wyników cytologii zmniejszył się w porównaniu z wartościami wyjściowymi w tej samej grupie¹⁶.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla gravioli

Graviola nie ma w Unii Europejskiej dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. W rejestrze UE nie ma dla niej żadnego wpisu, ani oświadczenia dopuszczonego, ani odrzuconego¹⁷.

Graviola nie ma też statusu tradycyjnego roślinnego produktu leczniczego. W zestawieniu Europejskiej Agencji Leków nie ma dla niej monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) ani wpisu na żadnym etapie oceny (stan na 26.09.2026)¹⁸.

W unijnym katalogu nowej żywności (rozporządzenie (UE) 2015/2283) owoc gravioli ma status „nie jest nową żywnością”, a nasiona, skórka owocu, liście i korzenie mają status „nowa żywność, jeszcze niedopuszczona”. We wpisie katalogu państwa członkowskie odnotowały, że liście stosuje się do herbat i suplementów diety, a annonacyna zawarta w nasionach, liściach i innych częściach rośliny jest neurotoksyną, która może mieć związek z chorobami neurozwyrodnieniowymi⁴.

Ocenę ryzyka stosowania gravioli w suplementach diety przygotowano w niemieckim Federalnym Instytucie Oceny Ryzyka (BfR) w ramach programu stypendialnego EFSA (EU-FORA). To raport techniczny, a nie opinia naukowa EFSA. Według raportu bezpieczeństwo suplementów z graviolą jest obarczone dużą niepewnością, dane wskazują na potencjał neurotoksyczny części preparatów, a brak odpowiednich badań, zwłaszcza długotrwałego stosowania, nie pozwala ustalić bezpiecznej ilości spożycia².

Bezpieczeństwo stosowania gravioli

Dane o bezpieczeństwie gravioli dotyczą głównie układu nerwowego i pochodzą z badań obserwacyjnych na Antylach Francuskich oraz z badań doświadczalnych. Badania te pokazują zależność między spożyciem owoców i herbat z flaszowcowatych a parkinsonizmem atypowym, ale związku przyczynowego u ludzi nie wykazano.

Na Antylach spożycie flaszowcowatych wiąże się z parkinsonizmem atypowym

Na Gwadelupie w latach 1996–1998 zbadano 87 kolejnych chorych z parkinsonizmem. Parkinsonizm atypowy albo postępujące porażenie nadjądrowe (PSP) rozpoznano u 61 z nich, a chorobę Parkinsona u 22. Regularne jedzenie owoców flaszowca zgłosiło 29 z 31 chorych z PSP i 30 z 30 chorych z parkinsonizmem atypowym. W porównaniu z grupą kontrolną szanse regularnego jedzenia owoców były w tych grupach około 20 razy wyższe (iloraz szans 20,7), a picia herbat ziołowych około 6 razy wyższe (iloraz szans 6,48). Autorzy podejrzewali wówczas alkaloidy benzylotetrahydroizochinolinowe¹⁹. Annonacynę jako główną podejrzaną wskazano w pracach z lat 2003–2008³.

W badaniu przekrojowym ze 160 chorymi z Gwadelupy chorobę Parkinsona rozpoznano u 31%, zespół podobny do PSP u 32%, a zespół parkinsonizmu z otępieniem u 31%. W obu postaciach atypowych spożycie gravioli było większe niż u chorych na chorobę Parkinsona i w grupie kontrolnej²⁰. Parkinsonizm atypowy stanowił 66% z 305 przypadków parkinsonizmu zwyrodnieniowego zebranych na Gwadelupie i Martynice. Postać ta nie odpowiada na lewodopę, a towarzyszą jej wcześnie otępienie, zaburzenia autonomiczne i zaburzenia zachowania w fazie snu REM²¹. W Gujanie Francuskiej, gdzie owoce flaszowcowatych jadło 79,2% chorych wobec 93% na Antylach, parkinsonizm atypowy stanowił 41,8% przypadków wobec 66,2%²².

U 180 chorych z parkinsonizmem zwyrodnieniowym z Antyli, w tym z chorobą Parkinsona, ciężki przebieg z zaburzeniami poznawczymi miało 78 osób. Z takim przebiegiem wiązało się już niewielkie łączne spożycie owoców lub soków (ponad 0,2 „owoco-roku”) i każde picie herbaty z flaszowcowatych. Szanse ciężkiego przebiegu były u nich około 3–4 razy wyższe (iloraz szans 3,76 dla owoców i soków, 2,91 dla herbaty)²³. W porównaniu 74 chorych na chorobę Parkinsona z Antyli ze 104 chorymi z Francji kontynentalnej owoce flaszowcowatych jadło 71 z 74 chorych karaibskich i żaden z 20 zapytanych chorych z Francji. Chorzy z Antyli mieli cięższe objawy ruchowe i poznawcze²⁴. Porównywano dwie różne populacje, więc różnicy nie da się przypisać samej ekspozycji na flaszowcowate.

Annonacyna uszkadza neurony w hodowlach i u zwierząt

U szczurów, którym przez 28 dni podawano annonacynę dożylnie w dawce 3,8 albo 7,6 mg/kg na dobę, stężenie ATP w mózgu spadło o 44%, w istocie czarnej ubyło 31,7% neuronów dopaminergicznych, a w prążkowiu 37,9% neuronów cholinergicznych. Rozmieszczenie zmian przypominało obraz u chorych z parkinsonizmem atypowym²⁵. W hodowlach neuronów prążkowia annonacyna przemieszczała białko tau z aksonów do ciała komórki²⁶, a u myszy z mutacją genu tau zwiększała liczbę neuronów z fosforylowanym tau²⁷. W badaniu pośmiertnym 8 mózgów chorych z parkinsonizmem karaibskim u 5 znaleziono złogi tau i α-synukleiny naraz, a w warunkach in vitro annonacyna nasilała agregację α-synukleiny²⁸.

Przeniesienie tych wyników na ludzi jest niepewne. Szczury dostawały annonacynę dożylnie, a po podaniu doustnym wchłania się jej tylko 3,2%¹¹.

Annonacyna jest obecna w owocu i w naparze z liści. Według pomiarów przeciętny owoc zawiera około 15 mg annonacyny, puszka nektaru 36 mg, a filiżanka naparu lub wywaru z liści 140 µg. Autorzy oszacowali, że osoba dorosła, która codziennie przez rok zjada jeden owoc albo wypija puszkę nektaru, przyjmuje łącznie więcej annonacyny, niż wywołało uszkodzenie mózgu u szczurów otrzymujących ją dożylnie²⁹. Acetogeniny wykryto też w handlowych herbatach z liści, miąższu i nektarach³⁰.

Bezpieczeństwo wyciągu z liści oceniono różnie

Przegląd systematyczny badań in vitro, na zwierzętach i u ludzi dotyczących wyciągu z liści opisał działanie ochronne na wątrobę, przeciwbólowe i przeciwwrzodowe, a także działanie neurotoksyczne. Autorzy uznali profil bezpieczeństwa za korzystny, zaznaczając zarazem, że dawek i czasu stosowania, przy których w badaniach na zwierzętach wystąpiła toksyczność, nie można bezpośrednio przenieść na ludzi³¹. Raport przygotowany w BfR doszedł do innego wniosku: dostępne dane nie pozwalają ustalić bezpiecznej ilości spożycia².

Bezpieczeństwa stosowania gravioli w ciąży, w okresie karmienia piersią i u dzieci nie oceniono w badaniach klinicznych.

Interakcje gravioli

Chemioterapia + graviola

Danych klinicznych o interakcjach gravioli z lekami przeciwnowotworowymi nie ma, a w dwóch badaniach ankietowych przyjmowała ją część chorych leczonych przeciwnowotworowo. Na Reunion 67 ze 100 chorych na raka płuca leczonych chemioterapią albo immunoterapią piło graviolę, najczęściej (69,5%) jako wywar z liści, a 25 robiło to regularnie³². Wśród 222 chorych na nowotwory w Tunezji graviola znalazła się wśród najczęściej stosowanych ziół (12%), a 61% osób stosujących medycynę niekonwencjonalną łączyło ją z leczeniem konwencjonalnym³³.

W analizie komputerowej alkaloidy aporfinowe z liści (izolaurelina, ksylopina, anonaina) miały wysokie przewidywane prawdopodobieństwo hamowania izoenzymu CYP2D6, a acetogeniny niskie. To wyłącznie przewidywanie modelu, niesprawdzone w doświadczeniu ani u pacjentów³⁴.

Dawkowanie gravioli

Dawki gravioli nie ustalono, a bezpiecznej ilości spożycia nie da się dziś wyznaczyć². Poniższe schematy pochodzą z pojedynczych badań i dotyczą różnych postaci.

Postacie gravioli

Graviola jest dostępna jako susz z liści do naparów, kapsułki z wyciągiem z liści, sok i nektar z owocu, świeży owoc oraz tabletki złożone z kwasem elagowym. Surowce różnią się częścią rośliny i zawartością acetogenin: w filiżance naparu z liści jest jej około stukrotnie mniej niż w jednym owocu²⁹. Preparaty nie są standaryzowane na zawartość annonacyny.

Status prawny w UE zależy od części rośliny. Owoc nie jest nową żywnością, a liście, nasiona, skórka i korzenie mają status nowej żywności jeszcze niedopuszczonej⁴. Na etykiecie suplementu sprawdza się, z jakiej części rośliny go wytworzono.