Gurmar

Gurmar to liście rośliny Gymnema sylvestre (Retz.) R.Br. ex Sm., której nazwa w hindi znaczy „niszczyciel cukru”¹. Roślina rośnie w Indiach² i jest stosowana w indyjskiej medycynie ludowej, ajurwedzie i homeopatii, przede wszystkim w cukrzycy¹. Przetwory z liści osłabiają odczuwanie smaku słodkiego, a gurmar dodawano też do żywności przeciw otyłości i próchnicy³. W suplementach diety jest dostępny jako sproszkowany liść i wyciągi w kapsułkach, a także w pastylkach do ssania. Gurmar nie jest w Europie dopuszczony jako lek i jest sprzedawany jako składnik suplementów diety⁴. Badania kliniczne są nieliczne i małe.

Synonimy i nazewnictwo gurmaru

• Nazwa łacińska: Gymnema sylvestre (Retz.) R.Br. ex Sm.⁵
• Nazwa hindi: gurmar, czyli „niszczyciel cukru”¹.
• Nazwa angielska: gymnema⁶.
• Wyciągi badane pod własną nazwą: GS4, wodny wyciąg z liści⁷, oraz OSA (Om Santal Adivasi), wyciąg wysokocząsteczkowy⁸.
• Główne grupy związków: saponiny triterpenowe nazywane kwasami gimnemowymi, peptydy podobne do gurmaryny, flawonoidy i sterole⁵.

Działanie gurmaru

Kwasy gimnemowe odwracalnie osłabiają odczuwanie smaku słodkiego⁹. Blokują receptory smaku słodkiego na języku, przez co słodkie pokarmy stają się mniej przyjemne¹⁰. Wśród 33 badań u zdrowych ludzi, zebranych w przeglądzie systematycznym, przeważały badania działania doraźnego, po podaniu kwasów gimnemowych do jamy ustnej. Wyniki co do chęci jedzenia po zahamowaniu smaku słodkiego były niespójne¹¹. W przeglądzie 28 badań na zwierzętach trzy rośliny, wśród nich gurmar, podane doustnie zmniejszały odpowiedź nerwową na bodźce słodkie i spożycie słodkich pokarmów, a skutków długotrwałego podawania nie badano¹².

Osłabienie smaku słodkiego może zmieniać odpowiedź organizmu na cukier. U 9 osób, które przed wypiciem roztworu glukozy przepłukały usta roztworem gurmaru, żołądek opróżniał się wolniej, a stężenie glukozy i insuliny we krwi w pierwszej fazie było mniejsze niż po płukaniu wodą. Po roztworze aspartamu różnic nie było¹³. Przy słodkich pokarmach stałych, badanych u 15 osób, płukanie gurmarem nie zmieniło opróżniania żołądka, glikemii, insulinemii ani apetytu¹⁴.

Działanie na gospodarkę węglowodanową opisano głównie w badaniach przedklinicznych: hamowanie jelitowego wchłaniania glukozy, ochronę komórek β trzustki, pobudzanie wydzielania insuliny oraz wpływ na przemiany lipidów i stan zapalny⁵. Składniki wyciągów zmniejszały też gromadzenie triglicerydów w mięśniach i wątrobie¹⁵. W badaniu in vitro wyciąg OSA w niskich stężeniach pobudzał wydzielanie insuliny z komórek β myszy i z ludzkich wysp trzustkowych przez napływ jonów wapnia. W stężeniach wyższych uszkadzał błonę komórek β, więc działanie wydzielnicze wcześniej badanych wyciągów mogło wynikać z uszkodzenia tych komórek¹⁶.

Skuteczność kliniczna gurmaru

Czy stosowanie gurmaru obniża glikemię u chorych na cukrzycę typu 2?

Dowody są słabe i nie uzasadniają zastępowania gurmarem leków przeciwcukrzycowych. Badania są małe, w większości bez randomizacji albo bez grupy placebo, a jedyna metaanaliza w tej populacji porównywała wyniki po leczeniu ze stanem wyjściowym, a nie z grupą kontrolną.

Metaanaliza ta objęła 10 badań z 419 chorymi na cukrzycę typu 2. Glikemia na czczo, glikemia poposiłkowa, HbA1c (hemoglobina glikowana), triglicerydy i cholesterol całkowity były po leczeniu niższe niż przed nim. Wyniki poszczególnych badań bardzo się jednak różniły, a bez porównania z grupą kontrolną analiza nie pozwala ocenić, jaka część zmiany wynika z gurmaru, a jaka z upływu czasu, diety czy innych leków¹⁷. Przegląd systematyczny 108 badań nad roślinami i suplementami w cukrzycy zaliczył gurmar do środków z obiecującymi wynikami wstępnymi, bez dowodów wystarczających do wniosków o skuteczności¹⁸.

Najdłużej, bo 18–20 miesięcy, obserwowano chorych w indyjskim badaniu z 1990 roku. U 22 chorych leczonych lekami doustnymi dodanie wyciągu GS4 w dawce 400 mg/d na 18–20 miesięcy obniżyło glikemię, HbA1c i stężenie glikowanych białek osocza. Dawki leków zmniejszano, a 5 osób utrzymało prawidłową glikemię na samym wyciągu. Badanie nie miało randomizacji ani grupy placebo¹⁹.

Pozostałe badania mają podobne ograniczenia. W badaniu otwartym, w którym chorych przydzielano do grup według ich chęci udziału, przyjmowanie 500 mg/d przez 3 miesiące wiązało się ze spadkiem glikemii na czczo i po posiłku, HbA1c oraz ze zmniejszeniem nadmiernego łaknienia i zmęczenia²⁰. W małej kohorcie bez grupy kontrolnej wyciąg OSA w dawce 1 g/d przez 60 dni zwiększył stężenie insuliny i peptydu C oraz obniżył glikemię⁸. W badaniu z 32 chorymi, po 8 w grupie, po sproszkowanym liściu w dawce 1 g/d przez 30 dni obserwowano spadek stężenia glukozy o 37%²¹.

Czy stosowanie gurmaru poprawia glikemię w stanie przedcukrzycowym?

Dane ograniczają się do jednego małego RCT (randomizowanego badania kontrolowanego) z samym gurmarem, więc wniosku o skuteczności nie da się sformułować. W badaniu z podwójnie ślepą próbą 30 osób z nieprawidłową tolerancją glukozy przyjmowało 300 mg dwa razy na dobę albo placebo. W grupie gurmaru glikemia 2 godziny po obciążeniu glukozą spadła z 9,1 do 7,8 mmol/l, HbA1c z 5,8 do 5,4%, a wskaźnik insulinowrażliwości Matsudy wzrósł. Prawidłową wartość HbA1c osiągnęło 46,7% pacjentów. Zmiany opisano w grupie gurmaru względem wartości wyjściowych².

U 81 osób z łagodnie podwyższoną glikemią na czczo preparat złożony z wyciągu kukurydzy, gurmaru, cynku i chromu obniżył po 3 miesiącach glikemię na czczo i HbA1c w porównaniu z placebo, ale tylko w dawce jednej tabletki na dobę. W grupie przyjmującej dwie tabletki na dobę takiego spadku nie opisano²². Efektu tego preparatu nie da się przypisać gurmarowi.

Czy stosowanie gurmaru poprawia parametry zespołu metabolicznego?

W jedynym RCT z tej populacji nie wykazano wpływu na składowe zespołu metabolicznego. U 24 nieleczonych farmakologicznie osób, które przez 12 tygodni przyjmowały 600 mg/d albo placebo, nie zmieniły się kryteria zespołu metabolicznego, wydzielanie insuliny ani insulinowrażliwość. W grupie gurmaru zmniejszyły się masa ciała, BMI i stężenie frakcji VLDL, w porównaniu z wartościami wyjściowymi²³. W badaniu z 50 osobami z otyłością, porównującym gurmar z berberyną przez 3 miesiące, stosowanie gurmaru obniżyło glikemię na czczo²⁴.

Czy stosowanie gurmaru obniża stężenie lipidów i ciśnienie tętnicze?

Dane sugerują poprawę, ale jakość badań jest niska. W metaanalizie 6 RCT u dorosłych stosowanie gurmaru obniżało triglicerydy, cholesterol całkowity i LDL, glikemię na czczo oraz ciśnienie rozkurczowe. Wyniki badań były znacznie niejednorodne, badania miały niską jakość, a populacje były mało zróżnicowane²⁵. W badaniu z 8 chorymi w grupie gurmaru nie wykazano istotnego wpływu na lipidy²¹.

Czy stosowanie gurmaru pomaga zmniejszyć masę ciała?

Nie wykazano, żeby sam gurmar zmniejszał masę ciała. W RCT z 24 osobami z zespołem metabolicznym masa ciała w grupie gurmaru spadła po 12 tygodniach z 81,3 do 77,9 kg, przy czym zmianę opisano względem wartości wyjściowych²³. W porównaniu z berberyną masa ciała zmniejszyła się istotnie tylko po berberynie²⁴.

Pozostałe dane dotyczą preparatów złożonych. W RCT z 60 osobami z otyłością masa ciała i BMI zmniejszyły się po 8 tygodniach o 5–6% w obu grupach aktywnych, czyli po samym kwasie hydroksycytrynowym (HCA-SX) i po jego połączeniu z chromem i wyciągiem z gurmaru, przy diecie 2000 kcal i codziennych spacerach²⁶. Przegląd systematyczny 14 podwójnie zaślepionych RCT wyciągów roślinnych hamujących apetyt uznał dowody za w większości niejednoznaczne. Jednym z dwóch wyjątków był preparat złożony z Garcinia cambogia i gurmaru²⁷.

Czy stosowanie gurmaru zmniejsza łaknienie słodyczy?

Pastylki z gurmarem doraźnie zmniejszają przyjemność jedzenia słodyczy, a wyniki dotyczące spożycia słodyczy po 14 dniach stosowania są sprzeczne.

W badaniu z 32 osobami, które deklarowały duże spożycie słodyczy, każdy uczestnik przeszedł najpierw 14 dni z pastylkami placebo, a potem w losowej kolejności dwa 14-dniowe okresy z pastylkami z gurmarem. Przy ssaniu w dowolnych porach (do 6 pastylek na dobę) spożycie napojów słodzonych było o 42% mniejsze, a łaknienie cukru o 28% mniejsze niż w okresie placebo. Schemat stały (3 pastylki na dobę) i dowolny zmniejszały przyjemność jedzenia czekolady i chęć zjedzenia kolejnej porcji. Okres placebo zawsze poprzedzał okresy z gurmarem, więc części różnicy nie da się oddzielić od upływu czasu⁹.

W RCT z 58 zdrowymi dorosłymi grupa gurmaru zjadła po pierwszej pastylce mniej batonów czekoladowych niż grupa placebo (średnio 2,65 wobec 3,15). Po 14 dniach różnicy już nie było, a spożycie 9 kategorii żywności w obu grupach się nie różniło. Obie grupy dostały też suplement z błonnikiem i witaminami oraz przewodnik zdrowego odżywiania¹⁰.

Osłabienie smaku słodkiego może też działać w przeciwną stronę. U 51 osób po herbacie z gurmarem słodkie pokarmy smakowały mniej, ale badani dosładzali je bardziej: każdy 1% spadku odczuwanej słodyczy wiązał się ze wzrostem preferowanego stężenia sacharozy o 0,40 g/l²⁸. Po płukaniu ust gurmarem przed słodkim posiłkiem badani odczuwali po jedzeniu większą chęć na słodki smak i mniejszą satysfakcję z jedzenia¹⁴.

Czy stosowanie gurmaru zmniejsza zapotrzebowanie na insulinę w cukrzycy typu 1?

Dowodem jest jedno badanie bez randomizacji. U 27 chorych na cukrzycę typu 1 leczonych insuliną wyciąg GS4 w dawce 400 mg/d zmniejszył zapotrzebowanie na insulinę, glikemię na czczo i HbA1c. HbA1c pozostała wyższa niż w grupie kontrolnej⁷. Badanie przeprowadził ten sam zespół co badanie w cukrzycy typu 2¹⁹.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla gurmaru

Gurmar nie ma w Unii Europejskiej dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. W rejestrze UE nie ma dla Gymnema sylvestre żadnego wpisu, ani dopuszczonego, ani odmownego²⁹.

Gurmar nie ma też statusu tradycyjnego roślinnego produktu leczniczego. W zestawieniu Europejskiej Agencji Leków nie ma dla niego monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) ani wpisu na żadnym etapie oceny (stan na 26.09.2026)³⁰.

W unijnym katalogu nowej żywności (rozporządzenie (UE) 2015/2283) nie ma wpisu dla Gymnema sylvestre, więc katalog nie określa, czy gurmar jest nową żywnością³¹.

Bezpieczeństwo stosowania gurmaru

W przeglądzie 108 badań nad roślinami i suplementami w cukrzycy opisano bardzo mało działań niepożądanych¹⁸. U zdrowych osób poważnych działań niepożądanych gurmaru nie opisano⁴. W porównaniu z berberyną najczęstsze były objawy żołądkowo-jelitowe, które słabły w pierwszym miesiącu stosowania²⁴. W 3-miesięcznym badaniu preparatu złożonego nie stwierdzono zmian w badaniach laboratoryjnych czynności nerek i wątroby²². Dane z obserwacji dłuższych niż kilka miesięcy pochodzą wyłącznie z badań bez randomizacji, trwających do 20 miesięcy¹⁹.

Opisano przypadki ciężkiego uszkodzenia wątroby. Pierwszy dotyczył pacjentki z cukrzycą typu 2 leczonej gurmarem, u której rozpoznano toksyczne zapalenie wątroby¹. Pacjentka piła herbatę z gurmarem, a zafałszowania albo zanieczyszczenia herbaty nie da się w tym przypadku wykluczyć⁴. Opisano też dwa zakończone zgonem przypadki zapalenia wątroby z następową niedokrwistością aplastyczną, które autorzy powiązali ze stosowaniem gurmaru i środków homeopatycznych. Przy kilku środkach nie da się wskazać jednej przyczyny³².

U 59-letniej kobiety 2 tygodnie po rozpoczęciu suplementu odchudzającego z wyciągiem z gurmaru, zieloną herbatą i kofeiną wystąpił zespół nadwrażliwości polekowej (drug-induced hypersensitivity syndrome, DIHS): osutka na 55% powierzchni ciała, obrzęk twarzy, gorączka, powiększenie węzłów chłonnych i eozynofilia. Rozpoznanie DIHS oceniono w skali RegiSCAR jako prawdopodobne, a objawy ustąpiły po odstawieniu preparatu i leczeniu prednizonem. Autorzy nie ustalili, który składnik wywołał reakcję³³.

Wpływu samego gurmaru na płodność i przebieg ciąży nie opisano w badaniach ani na zwierzętach, ani u ludzi⁴. W jedynym klasycznym badaniu toksyczności podprzewlekłej i przewlekłej, na szczurach, wyciąg wodny nie wywołał istotnych działań niepożądanych do najwyższej badanej dawki (504 mg/kg mc./d u samców i 563 mg/kg mc./d u samic), a u samic nieznacznie wzrosła względna masa jajników. Danych nie wystarczyło do wyznaczenia bezpiecznej dawki dla ludzi⁴.

Interakcje gurmaru

Leki przeciwcukrzycowe i insulina + gurmar

Gurmar dodany do leczenia obniżał glikemię na tyle, że zmniejszano dawki doustnych leków przeciwcukrzycowych¹⁹ i insuliny⁷. W badaniu u chorych na cukrzycę typu 2 po kilku tygodniach stosowania wyciągu GS4 objawy hipoglikemii wystąpiły u prawie wszystkich pacjentów, a dawki leków zmniejszano albo leki odstawiano⁴.

Stosowanie suplementów z gurmarem razem z lekami przeciwcukrzycowymi albo zamiast nich, bez nadzoru lekarza, może wiązać się z ryzykiem. Wynika ono z niestandaryzowanego składu preparatów, możliwych interakcji i działania obniżającego glikemię⁴.

Leki metabolizowane przez CYP1A2 i CYP2C9 + gurmar

Dane pochodzą wyłącznie z badania na szczurach. Po 7 dniach podawania wyciągu etanolowego pole pod krzywą stężenia fenacetyny, substratu CYP1A2, było 1,3–1,4 razy większe, a parametry farmakokinetyczne tolbutamidu, substratu CYP2C9, zmieniły się. Farmakokinetyka amlodypiny, substratu CYP3A4, się nie zmieniła³⁴. Znaczenia tych wyników u ludzi nie zbadano.

Dawkowanie gurmaru

Nie ma ustalonej dawki. Badano różne postacie i wyciągi o różnej standaryzacji, więc dawek nie da się przenosić między preparatami.

Postacie gurmaru

Gurmar jest dostępny w kapsułkach i tabletkach ze sproszkowanym liściem albo wyciągiem, w pastylkach do ssania, w herbatach oraz w preparatach złożonych, na przykład z chromem i cynkiem²². Wyciągi różnią się zawartością kwasów gimnemowych: pastylki badane pod kątem łaknienia słodyczy zawierały 75%¹⁰, a wyciąg w preparacie złożonym 25% (400 mg wyciągu dostarczało 100 mg kwasów gimnemowych)³⁵. Skład preparatów zależy od regionu uprawy, części rośliny i metody ekstrakcji, a „kwas gimnemowy”, na który część z nich się standaryzuje, jest mieszaniną związków. Wyników badań nie da się więc przenosić z jednego preparatu na inny⁴. Przetwory z gurmaru mają gorzki smak, który producenci starają się maskować³.

Smak słodki osłabiają postacie, które mają kontakt z językiem: pastylki do ssania¹⁰, herbata²⁸ i płukanka¹⁴. W badaniach nad łaknieniem słodyczy stosowano pastylki, a nie kapsułki połykane w całości⁹.