Kapsaicyna

Kapsaicyna to alkaloid odpowiadający za ostry smak owoców papryki z rodzaju Capsicum, przede wszystkim papryki rocznej w odmianach ostrych (Capsicum annuum) i pieprzowca owocowego (Capsicum frutescens). Jest głównym przedstawicielem kapsaicynoidów, grupy amidów wanililoaminy, do której należy też dihydrokapsaicyna. Działa jako agonista receptora TRPV1, kanału jonowego zakończeń nerwów czuciowych reagującego na ciepło i ból¹. W suplementach diety jest sprzedawana głównie jako środek wspomagający odchudzanie, w postaci standaryzowanego wyciągu z owocu papryki albo jako niepikantne kapsinoidy. W lecznictwie stosuje się ją na skórę, w plastrach i kremach przeciwbólowych, i ta droga podania ma zupełnie inny status prawny i inną podstawę dowodową niż kapsułki doustne.

Synonimy i nazewnictwo kapsaicyny

• Kapsaicyna (capsaicin) – nazwa zwyczajowa, chemicznie (E)-N-(4-hydroksy-3-metoksybenzylo)-8-metylonon-6-enamid.
• Kapsaicynoidy (capsaicinoids) – grupa związków ostrych papryki: kapsaicyna, dihydrokapsaicyna, nordihydrokapsaicyna. Monografia EMA podaje dla owocu papryki zawartość kapsaicyny 63–77%, dihydrokapsaicyny 20–32% i nordihydrokapsaicyny 1–8% sumy kapsaicynoidów.
• Kapsinoidy (capsinoids), w tym kapsiat (capsiate) – niepikantne analogi kapsaicyny z odmian papryki słodkiej, badane jako łagodniejsza alternatywa.
• Fenylokapsaicyna (phenylcapsaicin) – syntetyczny analog kapsaicyny dopuszczony w Unii jako nowa żywność do suplementów diety².
• Surowiec: owoc papryki, Capsici fructus. Polska nazwa w monografii EMA to owoc pieprzowca, w katalogu nowej żywności pieprzowiec owocowy. W handlu funkcjonują nazwy pieprz cayenne, chili, papryka ostra (cayenne pepper, chili pepper, red pepper).

Działanie kapsaicyny

Kapsaicyna pobudza receptor TRPV1 na zakończeniach nerwów czuciowych, co daje odczucie pieczenia i gorąca. Przy powtarzanym albo silnym pobudzeniu włókna nocyceptywne ulegają odczuleniu i czasowemu wyłączeniu z funkcji, co jest podstawą przeciwbólowego działania preparatów do stosowania na skórę¹. W plastrze o stężeniu 8% ilość kapsaicyny jest około stukrotnie większa niż w typowych kremach, a efekt pojedynczej aplikacji utrzymuje się przez około 12 tygodni³.

Po podaniu doustnym pobudzenie TRPV1 w przewodzie pokarmowym uruchamia odpowiedź współczulną, której przypisuje się wzrost wydatku energetycznego i utleniania tłuszczów. W badaniach na gryzoniach kapsaicyna i kapsinoidy aktywują brunatną tkankę tłuszczową, ale u ludzi takiej aktywacji nie potwierdzono w badaniach o solidnym schemacie. W przeglądzie systematycznym badań u ludzi z udziałem kapsinoidów, katechin i efedryny autorzy stwierdzili, że słabość schematów badawczych nie pozwala potwierdzić, czy składniki te rzeczywiście aktywują brunatną tkankę tłuszczową, choć wyniki są zgodne z modelami przedklinicznymi⁴.

Skuteczność kliniczna kapsaicyny

Czy stosowanie kapsaicyny zmniejsza masę ciała?

Stosowanie kapsaicyny zmniejsza masę ciała u osób z nadwagą i otyłością, ale o około pół kilograma, czyli w stopniu bez znaczenia klinicznego. W przeglądzie systematycznym i metaanalizie 15 randomizowanych badań kontrolowanych (RCT) z udziałem 762 osób z nadwagą lub otyłością masa ciała zmniejszyła się średnio o 0,51 kg, wskaźnik masy ciała (BMI) o 0,25 kg/m², a obwód talii o 1,12 cm więcej niż w grupach kontrolnych, bez zmiany stosunku obwodu talii do obwodu bioder⁵. Autorzy sami nazywają efekt skromnym. Przeszukano także chińską bazę piśmiennictwa i włączano prace chińskojęzyczne, a próby były małe, średnio około 50 osób na badanie.

Dla niepikantnych kapsinoidów wynik jest jeszcze słabszy. Metaanaliza 13 badań z udziałem 838 osób nie wykazała wpływu stosowania kapsinoidów na masę ciała, BMI, obwód talii, masę tkanki tłuszczowej, tkankę trzewną ani odsetek tłuszczu w ciele⁶. Skromny spadek masy ciała pojawił się jedynie w analizie podgrup, u osób z nadwagą i w badaniach trwających co najmniej 12 tygodni, a zależności od dawki ani czasu stosowania nie stwierdzono.

Wielkość efektu na masę ciała w metaanalizie 15 RCT wynosiła średnio 0,51 kg ponad wynik grupy kontrolnej, przy łącznej próbie 762 osób. Metaanaliza kapsinoidów z próbą 838 osób nie wykazała żadnej różnicy w analizie głównej.

Czy stosowanie kapsaicyny przyspiesza przemianę materii?

Stosowanie kapsaicyny i kapsinoidów zwiększa wydatek energetyczny o kilkadziesiąt kilokalorii na dobę, a efekt stwierdzano głównie u osób z nadwagą. W metaanalizie 13 badań kontrolowanych placebo u zdrowych dorosłych spoczynkowa przemiana materii wzrosła średnio o 34 kcal na dobę, a iloraz oddechowy spadł, co wskazuje na większy udział tłuszczu w pokryciu wydatku energetycznego⁷. Wcześniejsza metaanaliza 9 badań oszacowała wzrost wydatku energetycznego na około 59 kcal na dobę, przy czym w badaniach z uczestnikami o średnim BMI poniżej 25 kg/m² efektu nie było, a przy BMI powyżej 25 kg/m² wydatek rósł o około 70 kcal na dobę⁸. Tytuł tej pracy przedstawia kapsaicynę jako środek do leczenia otyłości, co wykracza poza to, co pokazuje dziewięć badań krótkoterminowych.

Najnowsza synteza 24 badań z randomizacją, będąca aktualizacją wcześniejszego przeglądu tych samych autorów, osłabia ten obraz. W badaniach jednoposiłkowych zmiany wydatku energetycznego nie osiągnęły istotności statystycznej, w badaniach długoterminowych również, a stale niższy okazał się jedynie iloraz oddechowy⁹. W 24-godzinnych pomiarach w komorze oddechowej przy ujemnym bilansie energii wzrost wydatku nie był istotny, a stosowanie kapsaicyny jedynie przeciwdziałało spadkowi sytości. Autorzy wnioskują, że kulinarne dawki papryki nie zapobiegają adaptacyjnemu spowolnieniu przemiany materii podczas odchudzania i że długoterminowy wpływ na wydatek energetyczny jest minimalny.

Czy stosowanie kapsaicyny zmniejsza apetyt?

Przyjęcie kapsaicynoidów przed posiłkiem zmniejsza ilość energii spożytej w tym posiłku, ale dane dotyczą pojedynczych posiłków i są niespójne. W metaanalizie 8 badań z udziałem 191 osób przyjęcie kapsaicynoidów przed posiłkiem zmniejszyło spożycie energii przy swobodnym wyborze jedzenia średnio o 74 kcal, przy wysokiej niejednorodności wyników między badaniami¹⁰. Efekt pojawiał się od dawki około 2 mg kapsaicynoidów. Nowsza synteza określa wyniki dotyczące apetytu i spożycia energii jako niejednoznaczne⁹. Żadne z tych badań nie pokazuje, że zmniejszenie spożycia w jednym posiłku przekłada się na trwałą utratę masy ciała.

Czy stosowanie kapsaicyny poprawia profil lipidowy?

Dane o wpływie stosowania kapsaicyny na lipidy są sprzeczne i niskiej jakości. W metaanalizie 12 RCT u osób z nadwagą lub otyłością stosowanie kapsaicyny, kapsinoidów i preparatów z papryki obniżało trójglicerydy średnio o 14 mg/dl i cholesterol całkowity o 10 mg/dl, bez wpływu na cholesterol frakcji LDL i HDL¹¹. Metaanaliza 13 RCT z udziałem 821 osób, jedyna z oceną pewności dowodów w systemie GRADE, wykazała niewielki spadek cholesterolu całkowitego, który zależał od jednego badania i znikał po jego wyłączeniu, a na trójglicerydy, LDL i HDL wpływu nie stwierdzono¹². Pewność dowodów oceniono dla większości punktów końcowych jako niską lub bardzo niską. Kapsaicyna nie jest środkiem obniżającym cholesterol LDL.

Czy stosowanie kapsaicyny obniża ciśnienie tętnicze?

Stosowanie kapsaicyny nie obniża ciśnienia tętniczego w stopniu mającym znaczenie kliniczne. W metaanalizie 14 badań (16 ramion RCT) stosowanie kapsaicynoidów, kapsinoidów i produktów z papryki nie zmieniło ciśnienia skurczowego ani rozkurczowego, a w badaniach trwających co najmniej 12 tygodni ciśnienie rozkurczowe spadło o 0,8 mmHg¹³. Częstość rytmu serca zmniejszyła się o 1,5 uderzenia na minutę, co autorzy uznali za wynik istotny statystycznie, ale nieistotny klinicznie. Badania różniły się rodzajem interwencji (kapsułki, cała papryka, fermentowana pasta), dawką i populacją. Metaanaliza z oceną GRADE również nie wykazała wpływu na ciśnienie skurczowe, a spadek rozkurczowego okazał się niestabilny w analizie wrażliwości¹².

Czy stosowanie kapsaicyny poprawia kontrolę glikemii?

Stosowanie kapsaicyny nie wpływa na glikemię ani insulinę. W metaanalizie 14 badań kontrolowanych długotrwałe stosowanie kapsaicyny nie zmieniło glikemii ani insuliny na czczo, a jednorazowe przyjęcie nie zmieniło glikemii ani insuliny 2 godziny po posiłku¹⁴. Ten sam brak wpływu na glikemię na czczo, insulinę, wskaźnik insulinooporności HOMA-IR i hemoglobinę glikowaną (HbA1c) potwierdziła metaanaliza z oceną GRADE¹².

Czy kapsaicyna stosowana na skórę łagodzi ból neuropatyczny?

Stosowanie plastra z kapsaicyną w stężeniu 8% łagodzi przewlekły ból neuropatyczny, ale wyraźną ulgę odczuwa niewielki odsetek chorych. Plaster to lek, nie suplement, i stosuje się go w warunkach kontrolowanych, często po znieczuleniu miejscowym. W przeglądzie Cochrane 8 badań z udziałem 2488 osób w neuralgii popółpaścowej (4 badania, 1272 osoby) po 8 i 12 tygodniach o około 10 punktów procentowych więcej chorych oceniało swój stan jako znacznie lub bardzo znacznie lepszy niż po plastrze kontrolnym z kapsaicyną 0,04%, co oznacza jedną dodatkową osobę z taką poprawą na około 7–9 leczonych (dowody umiarkowanej jakości)³. Podobnej wielkości korzyść stwierdzono w bolesnej neuropatii związanej z HIV (2 badania, 801 osób, dowody bardzo niskiej jakości) i w bolesnej neuropatii cukrzycowej, gdzie dane pochodzą z jednego badania z udziałem 369 osób. Przegląd przeglądów Cochrane ocenił skuteczność wysokiego stężenia w neuralgii popółpaścowej jako ograniczoną, z jedną dodatkową osobą z co najmniej 50-procentową ulgą na 11 leczonych¹⁵.

Kremy o niskim stężeniu (poniżej 1%), dostępne bez recepty, nie mają udokumentowanej skuteczności w bólu neuropatycznym. Przegląd Cochrane 6 badań z udziałem 389 osób, stosujących krem 0,075% wobec placebo, nie znalazł danych wystarczających do wniosków, a autorzy uznali za mało prawdopodobne, by niskie stężenie miało znaczące zastosowanie kliniczne¹⁶. Wszystkie włączone badania opublikowano przed 1996 rokiem.

Czy stosowanie kapsaicyny poprawia wydolność wysiłkową?

Jednorazowe przyjęcie kapsaicyny przed wysiłkiem nieznacznie poprawia wytrzymałość mięśniową, ale nie wytrzymałość tlenową. W metaanalizie 14 badań z udziałem 183 osób, w których najczęściej podawano 12 mg kapsaicyny lub kapsiatu 45 minut przed wysiłkiem, nie stwierdzono różnicy w wynikach prób wytrzymałości tlenowej, a w próbach powtórzeń do odmowy mięśniowej wykazano mały efekt ergogeniczny (standaryzowana różnica średnich 0,27)¹⁷. Nowsza metaanaliza potwierdziła mały efekt ostry na wysiłek oporowy i nieco mniejszą odczuwaną ciężkość wysiłku, natomiast przy dłuższym stosowaniu jedno z trzech badań treningu siłowego wykazało przyrost siły, a oba badania treningu tlenowego pozostały bez efektu¹⁸. Badania były małe, średnio kilkanaście osób na badanie.

Czy stosowanie kapsaicyny łagodzi dyspepsję czynnościową?

Dowody na łagodzenie dyspepsji czynnościowej przez stosowanie papryki pochodzą z jednego badania z udziałem 27 osób, a jednorazowa dawka kapsaicyny nasila objawy u około połowy chorych. W przeglądzie Cochrane ziołowych leków na dyspepsję czynnościową stosowanie czerwonej papryki zmniejszyło nasilenie objawów w porównaniu z placebo (duży efekt, standaryzowana różnica średnich −1,07), ale na podstawie jednego badania z 27 uczestnikami i przy niskiej pewności dowodów. Była też jedynym preparatem, przy którym działania niepożądane występowały częściej niż po placebo, około czterokrotnie (ryzyko względne 4,31)¹⁹. W RCT z podwójnie ślepą próbą u 116 pacjentów z objawami z górnego odcinka przewodu pokarmowego kapsułka z 0,75 mg kapsaicyny wywołała istotne objawy u 54% z 73 chorych z dyspepsją czynnościową i u 11% pacjentów bez tego rozpoznania²⁰.

Co wiadomo o związku spożywania ostrej papryki ze śmiertelnością?

U osób regularnie spożywających ostre potrawy obserwowano mniejszą śmiertelność, ale to dane obserwacyjne o żywności, nie o suplementach. W metaanalizie 4 prospektywnych badań kohortowych z udziałem 564 748 dorosłych obserwowanych przez medianę 9,7 roku regularne spożywanie ostrych potraw wiązało się z ryzykiem zgonu z jakiejkolwiek przyczyny niższym o około 12% (współczynnik hazardu 0,88) i z mniejszym ryzykiem zgonu z przyczyn sercowych²¹. Takie badania nie pozwalają oddzielić wpływu papryki od całego sposobu żywienia i stylu życia. Przegląd parasolowy 11 przeglądów systematycznych wskazał jednocześnie na dodatnie związki spożycia ostrych potraw z rakiem przełyku, żołądka i pęcherzyka żółciowego²².

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla kapsaicyny

Kapsaicyna ani wyciąg z papryki nie mają w Unii Europejskiej dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. Do skonsolidowanej listy oświadczeń art. 13(1) zgłoszono dla wyciągu z Capsicum z kapsaicyną sześć wniosków (ID 2039–2044), dotyczących m.in. zwiększania termogenezy i wydatku energetycznego, spalania tłuszczu i utraty masy ciała, zmniejszania spożycia kalorii, stresu oksydacyjnego i wzrostu włosów. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (European Food Safety Authority, EFSA) wydał w 2011 roku opinię o części z nich, a żadne nie trafiło na listę oświadczeń dopuszczonych rozporządzeniem (UE) nr 432/2012²³. Producent nie może więc przypisywać kapsaicynie działania odchudzającego, przyspieszania metabolizmu ani żadnej innej korzyści zdrowotnej. Kapsaicyna nie jest składnikiem odżywczym, więc nie ustala się dla niej wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia.

Od oświadczeń zdrowotnych trzeba odróżnić dwa inne reżimy. Jako produkt leczniczy roślinny owoc papryki ma monografię unijną Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków (HMPC) w kategorii ugruntowanego zastosowania medycznego, obejmującą wyłącznie plastry i postacie półstałe stosowane na skórę w łagodzeniu bólu mięśni, np. bólu krzyża²⁴. Monografia nie dotyczy postaci doustnych. W latach 2022–2023 HMPC przeprowadził jej przegląd okresowy, zakończony addendum do raportu oceny (EMA/HMPC/104943/2023), a obowiązującą wersją pozostaje monografia z 2015 roku. Jako żywność owoc pieprzowca owocowego nie jest nową żywnością i może być stosowany bez autoryzacji na podstawie rozp. (UE) 2015/2283²⁵. Nową żywnością jest natomiast syntetyczna fenylokapsaicyna, dopuszczona rozporządzeniem wykonawczym Komisji (UE) 2019/1976 po opinii EFSA, która uznała ją za bezpieczną w suplementach diety dla osób powyżej 11. roku życia w dawce do 2,5 mg na dobę².

Bezpieczeństwo stosowania kapsaicyny

Dla kapsaicynoidów w żywności nie ustalono bezpiecznego poziomu narażenia. Komitet Naukowy ds. Żywności Komisji Europejskiej stwierdził w 2002 roku, że dostępne dane nie pozwalają go wyznaczyć, i zestawił dwa krańce spożycia: 25–200 mg na dobę w Indiach, Tajlandii i Meksyku, gdzie wysokie spożycie chili wiązano z rakiem górnego odcinka przewodu pokarmowego, oraz około 1,5 mg na dobę jako szacunkowe maksimum z łagodnej papryki w Europie²⁶. Dawki stosowane w badaniach nad odchudzaniem i wysiłkiem, rzędu kilku do kilkunastu miligramów, wielokrotnie przekraczają to europejskie spożycie z diety.

Działania niepożądane kapsaicyny przyjmowanej doustnie dotyczą przede wszystkim przewodu pokarmowego. W przeglądzie Cochrane czerwona papryka była jedynym z ocenianych preparatów ziołowych, przy którym działania niepożądane występowały częściej niż po placebo¹⁹. Już 0,75 mg kapsaicyny w kapsułce wywoływało istotne objawy u ponad połowy chorych z dyspepsją czynnościową²⁰. Chorzy z dyspepsją czynnościową są więc grupą, w której preparaty z kapsaicyną łatwo nasilają objawy.

Opisano przypadek ostrego zawału serca u 41-letniego mężczyzny bez czynników ryzyka sercowo-naczyniowego, który przyjmował tabletki z pieprzem cayenne w celu odchudzania²⁷. Pojedynczy opis przypadku nie dowodzi związku przyczynowego, ale u pacjenta z chorobą wieńcową, arytmią albo niekontrolowanym nadciśnieniem nie ma korzyści z kapsaicyny, która uzasadniałaby to ryzyko.

Stosowanie na skórę kapsaicyny w niskim stężeniu powoduje miejscowe reakcje u około dwóch trzecich stosujących, a z powodu działań niepożądanych przerywa leczenie 15% osób wobec 3% w grupie placebo¹⁵. Przy plastrze 8% miejscowe działania niepożądane były częste, natomiast poważne zdarzenia niepożądane występowały równie rzadko jak w grupie kontrolnej, u 3,5% wobec 3,2% leczonych³. Monografia EMA przeciwwskazuje preparaty z papryką na uszkodzoną skórę, rany i wyprysk, zakazuje ich stosowania w pobliżu oczu i na błony śluzowe oraz nie zaleca ich poniżej 18. roku życia z powodu braku danych²⁴.

Interakcje kapsaicyny

Kwas acetylosalicylowy + kapsaicyna

Kapsaicyna przyjęta doustnie w pojedynczej dawce nie osłabia przeciwpłytkowego działania kwasu acetylosalicylowego. W badaniu fazy I u 15 zdrowych mężczyzn kapsaicyna w dawce 400 albo 800 µg nie zmieniała agregacji płytek, a skojarzenie z 500 mg kwasu acetylosalicylowego hamowało agregację tak samo jak sam kwas acetylosalicylowy²⁸. Badanie obejmowało pojedyncze dawki mniejsze od stosowanych w suplementach odchudzających, więc nie rozstrzyga o długotrwałym przyjmowaniu większych dawek.

Leki metabolizowane przez cytochrom P450 + kapsaicyna

Wpływ kapsaicyny na enzymy metabolizujące leki znany jest wyłącznie z badań laboratoryjnych, a ich wyniki wskazują w przeciwne strony. Na ludzkich enzymach rekombinowanych kapsaicyna hamowała CYP3A4, CYP1A2 i słabiej CYP2C9, przy stężeniach rzędu kilku mikromoli²⁹. W innym badaniu kapsaicyna zwiększała ekspresję CYP3A4 w ludzkich komórkach wątroby, a u szczurów przyspieszała przemianę nifedypiny³⁰. Badań klinicznych interakcji u ludzi brak, więc u pacjentów przyjmujących leki o wąskim indeksie terapeutycznym metabolizowane przez CYP3A4 lub CYP1A2 (np. teofilina, takrolimus, cyklosporyna) ostrożniej jest nie dołączać preparatów z kapsaicyną.

Dawkowanie kapsaicyny

Nie ma ustalonej dawki kapsaicyny w suplementach diety ani górnego tolerowanego poziomu spożycia, bo nie jest składnikiem odżywczym. Dawki w badaniach klinicznych wahały się od około 2 mg kapsaicynoidów przed posiłkiem do kilkunastu miligramów na dobę, a w badaniach nad wysiłkiem najczęściej podawano 12 mg kapsaicyny lub kapsiatu 45 minut przed treningiem¹⁷. Preparaty na skórę dawkuje się według monografii EMA.

Polskie normy żywienia nie obejmują kapsaicyny, a lista maksymalnych dawek w suplementach diety Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym dotyczy witamin i składników mineralnych, więc kapsaicyny nie obejmuje.

Postacie kapsaicyny

Kapsaicyna jest dostępna w suplementach diety jako standaryzowany wyciąg z owocu papryki (zwykle deklarowany jako zawartość kapsaicynoidów), jako sproszkowany owoc pieprzu cayenne w kapsułkach, a także w postaci niepikantnych kapsinoidów z odmian papryki słodkiej i syntetycznej fenylokapsaicyny. Kapsinoidy nie mają ostrego smaku i są badane jako łagodniejsza alternatywa, ale w metaanalizie nie wpływały na masę ciała⁶. Kapsaicyna bywa też składnikiem wieloskładnikowych preparatów „spalających tłuszcz”, łączona z kofeiną, zieloną herbatą i piperyną, i w takich zestawieniach nie da się przypisać efektu samej kapsaicynie.

Do stosowania na skórę kapsaicyna jest dostępna jako kremy i maści o niskim stężeniu, plastry rozgrzewające z wyciągiem z papryki oraz plaster o stężeniu 8%, stosowany w leczeniu bólu neuropatycznego.