Karczoch hiszpański

Karczoch hiszpański (Cynara cardunculus L.) to gatunek z rodziny astrowatych (Asteraceae), a Farmakopea Polska i Europejska Agencja Leków (EMA) traktują nazwę karczocha zwyczajnego, Cynara scolymus L., jako jego synonim. Farmakopea definiuje surowiec „Liść karczocha” jako cały lub rozdrobniony, wysuszony liść Cynara cardunculus L. (syn. C. scolymus L.) zawierający co najmniej 0,7% kwasu chlorogenowego¹. W suplementach diety karczoch jest dostępny głównie jako suchy wyciąg z liści w kapsułkach i tabletkach, sam albo w preparatach złożonych, sprzedawanych na trawienie, cholesterol i wątrobę. Liść karczocha ma unijną monografię roślinnego produktu leczniczego, która obejmuje wyłącznie tradycyjne stosowanie w dolegliwościach trawiennych². Badania kliniczne dotyczą przede wszystkim wyciągów z liści karczocha zwyczajnego, a w mniejszej części wyciągów z karda, czyli innej odmiany tego samego gatunku.

Synonimy i nazewnictwo karczocha hiszpańskiego

• Nazwa gatunku: Cynara cardunculus L., synonim Cynara scolymus L.¹. Po polsku karczoch hiszpański, karczoch zwyczajny, kard. Po angielsku globe artichoke i cardoon.
• Kard uprawny: Cynara cardunculus L. var. altilis DC.³ W badaniach klinicznych pojawia się też dziki kard (wild cardoon)⁴.
• Surowiec farmakopealny: Cynarae folium, liść karczocha, ang. artichoke leaf. Przetwór farmakopealny: Cynarae folii extractum siccum, wyciąg suchy z liścia karczocha¹.
• Skrót w piśmiennictwie: ALE (artichoke leaf extract), wyciąg z liści karczocha.
• Związki charakterystyczne: kwas chlorogenowy, cynaryna i inne kwasy dikawoilochinowe, luteolino-7-O-glukozyd (cynarozyd) i luteolina⁵, a w liściach karda cynaropikryna³.
• Inne rośliny o podobnej nazwie, należące do innych gatunków: topinambur (słonecznik bulwiasty, Helianthus tuberosus, ang. Jerusalem artichoke) i czyściec bulwiasty (Stachys affinis, ang. Chinese artichoke)⁶.

Działanie karczocha hiszpańskiego

Mechanizmy działania liścia karczocha opisano prawie wyłącznie w badaniach in vitro i na zwierzętach. Wodne wyciągi z liści zawierają kwasy kawoilochinowe i flawonoidy, a w hodowlach hepatocytów szczura hamowały biosyntezę cholesterolu. Hamowanie zachodziło na poziomie reduktazy HMG-CoA, ale pośrednio, bo samego enzymu wyciąg nie hamował. Odpowiadały za nie głównie cynarozyd i jego aglikon luteolina, kwas chlorogenowy działał słabiej, a cynaryna i pozostałe kwasy dikawoilochinowe nie miały istotnego wpływu⁵.

W tych samych hodowlach wyciągi pobudzały wydzielanie żółci przez hepatocyty i przywracały je, gdy zahamowano je kwasem żółciowym (taurolitocholanem). Działała luteolina, a kwas chlorogenowy prawie wcale⁷. Liście karda zawierają ponadto laktony seskwiterpenowe, wśród których najwięcej jest cynaropikryny³.

Monografia EMA nie opiera wskazania na danych farmakologicznych, bo w stosowaniu tradycyjnym nie są one wymagane².

Skuteczność kliniczna karczocha hiszpańskiego

Dowody pochodzą z kilkunastu małych RCT (randomizowanych badań kontrolowanych) i opartych na nich metaanaliz. Większość badań dotyczy wyciągów z liści o różnej standaryzacji i w różnych dawkach, część prowadzono na preparatach złożonych, a większość metaanaliz nie podaje oceny pewności dowodów w skali GRADE (Grading of Recommendations Assessment, Development and Evaluation).

Czy stosowanie wyciągu z liści karczocha łagodzi objawy dyspepsji czynnościowej?

Stosowanie wyciągu z liści karczocha łagodziło objawy dyspepsji czynnościowej w jednym wieloośrodkowym RCT, a przegląd Cochrane ocenia pewność tego dowodu jako niską. W badaniu z podwójnie ślepą próbą 247 chorych przyjmowało handlowy wyciąg (2 × 320 mg trzy razy na dobę) albo placebo przez 6 tygodni. W analizie 244 chorych suma tygodniowych ocen poprawy objawów wyniosła 8,3 punktu wobec 6,7 punktu po placebo, a jakość życia w skali NDI (Nepean Dyspepsia Index) poprawiła się o 41,1 wobec 24,8 punktu⁸.

Przegląd Cochrane 41 badań ziół w dyspepsji czynnościowej (4477 uczestników) oparł ocenę karczocha na tym jednym badaniu. Stosowanie karczocha zmniejszało nasilenie objawów w porównaniu z placebo w niewielkim stopniu (standaryzowana różnica średnich −0,34, 244 uczestników, niska pewność dowodów). W innym pojedynczym badaniu połączenie imbiru i karczocha dawało poprawę o około 64% częściej niż placebo (ryzyko względne 1,64, 126 uczestników, niska pewność dowodów)⁹.

W badaniu otwartym bez grupy placebo 516 ochotników z łagodną dyspepsją przyjmowało 320 albo 640 mg wyciągu na dobę przez 2 miesiące. Spośród 454 osób, które ukończyły badanie, globalna ocena objawów spadła średnio o 40%, bez różnicy między dawkami¹⁰. Bez grupy kontrolnej tej poprawy nie da się oddzielić od efektu placebo i samoistnego ustępowania objawów.

Czy stosowanie wyciągu z liści karczocha łagodzi objawy zespołu jelita drażliwego?

Brak badań z grupą kontrolną, które oceniałyby wyciąg z liści karczocha w zespole jelita drażliwego. Jedyne doniesienie to analiza podgrupy 208 osób z tym zespołem, wyłonionej po fakcie z otwartego badania nad dyspepsją. Po 2 miesiącach częstość zespołu jelita drażliwego spadła o 26,4%, a ocena objawów dyspepsji spadła o 41%¹¹. Ten układ badania nie pozwala ocenić skuteczności.

Czy stosowanie wyciągu z liści karczocha obniża stężenie cholesterolu?

Metaanalizy wskazują na niewielkie obniżenie cholesterolu całkowitego i frakcji LDL, ale przegląd Cochrane, który włączał wyłącznie preparaty jednoskładnikowe, uznał te dowody za nieprzekonujące.

Przegląd Cochrane z 2013 r. objął 3 RCT z 262 chorymi z hipercholesterolemią. W pierwszym badaniu cholesterol całkowity spadł po 12 tygodniach o 4,2%, a w grupie placebo wzrósł. W drugim spadł po około 6 tygodniach o 18,5% wobec 8,6% po placebo. Trzecie opublikowano tylko jako abstrakt. Autorzy uznali, że wyciąg może obniżać cholesterol, ale dowody nie są przekonujące¹². Redakcja Cochrane wycofała ten przegląd w 2016 r., uznając temat za niski priorytet dla grupy redakcyjnej¹³.

Pierwsze z tych badań objęło 75 zdrowych dorosłych z cholesterolem całkowitym 6,0–8,0 mmol/l, którzy przez 12 tygodni przyjmowali 1280 mg standaryzowanego wyciągu na dobę. Cholesterol całkowity spadł z 7,16 do 6,86 mmol/l, czyli o 4,2%, a po placebo wzrósł o 1,9%. Różnic w stężeniu LDL, HDL i triglicerydów nie wykazano¹⁴. W RCT z 92 osobami z nadwagą i łagodną hipercholesterolemią 8-tygodniowe stosowanie wyciągu (2 × 250 mg dwa razy na dobę) podwyższało stężenie HDL i obniżało cholesterol całkowity oraz LDL w porównaniu z placebo¹⁵.

Metaanaliza 9 RCT (702 uczestników) podała spadek cholesterolu całkowitego o 17,6 mg/dl, LDL o 14,9 mg/dl i triglicerydów o 9,2 mg/dl, bez zmiany HDL. Obniżenie LDL było tym większe, im wyższe było stężenie wyjściowe¹⁶. Późniejsza metaanaliza 14 badań podała spadek cholesterolu całkowitego i LDL o około 17 mg/dl, również bez zmiany HDL¹⁷. Obie prace łączyły różne wyciągi i dawki. Sieciowa metaanaliza 131 badań (13 062 uczestników) porównała dziesięć składników stosowanych na cholesterol. Wszystkie z wyjątkiem polikosanoli obniżały LDL skuteczniej niż placebo, a najskuteczniejsze okazały się bergamota i czerwony ryż fermentowany¹⁸.

Czy stosowanie wyciągu z karczocha zmniejsza stłuszczenie wątroby?

W małych badaniach u chorych z niealkoholową stłuszczeniową chorobą wątroby (NAFLD) stosowanie wyciągu z liści karczocha obniżało aktywność aminotransferaz, czyli alaninowej (ALT) i asparaginianowej (AST), ale są to punkty końcowe zastępcze, a najnowsze RCT odnotowało wzrost aktywności AST. Metaanaliza 8 badań podała spadek aktywności AST i ALT w porównaniu z placebo, wyraźniejszy u chorych z NAFLD¹⁹. W metaanalizie 5 RCT (333 chorych z NAFLD) spadek ALT był duży w konwencji standaryzowanych różnic (standaryzowana różnica średnich 1,1), przy obniżeniu także AST, cholesterolu całkowitego, LDL i triglicerydów²⁰. Tak duży efekt z pięciu małych badań wymaga potwierdzenia w większych próbach.

W sieciowej metaanalizie 37 RCT (2509 chorych), porównującej siedem produktów naturalnych w NAFLD, wyciąg z liści karczocha zajął pierwsze miejsce w rankingu obniżenia AST i jedno z pierwszych dla ALT i LDL²¹. Ranking porządkuje interwencje, ale nie mówi, o ile każda z nich obniża enzymy. Przegląd parasolowy 40 metaanaliz wymienia karczoch wśród produktów obniżających część enzymów wątrobowych, a zarazem ocenia jakość metodologiczną tych metaanaliz jako ogólnie słabą, a jakość dowodów jako niską²².

W pilotażowym RCT 100 chorych z NAFLD rozpoznaną ultrasonograficznie przyjmowało 600 mg wyciągu na dobę albo placebo przez 2 miesiące. U 90 chorych, którzy ukończyli badanie, po wyciągu zmniejszyła się wątroba w USG, spadła aktywność ALT i AST oraz stężenie lipidów²³. W pilotażowym RCT z 40 chorymi z otyłością przed operacją bariatryczną 6 tygodni stosowania wyciągu zmniejszyło stłuszczenie ocenione elastografią (FibroScan) i wymiary wątroby, ale aktywność aminotransferaz, zwłaszcza AST, wzrosła²⁴. Histologii wątroby w tych badaniach nie oceniano, a stłuszczenie mierzono USG albo elastografią.

Preparat złożony z frakcji polifenolowej bergamoty i wyciągu z dzikiego karda (300 mg na dobę przez 12 tygodni) zmniejszał zawartość tłuszczu w wątrobie w RCT ze 102 chorymi silniej niż placebo, ale po uwzględnieniu zmiany masy ciała różnica utrzymała się tylko u osób po 50. roku życia⁴. Udziału karda nie da się tu oddzielić od udziału bergamoty. Monografia EMA wymienia choroby wątroby wśród przeciwwskazań do stosowania liścia karczocha w produktach leczniczych, więc chory z NAFLD, który chce stosować wyciąg, powinien to omówić z lekarzem.

Czy stosowanie wyciągu z karda poprawia parametry metaboliczne w zespole metabolicznym?

Dane o wyciągu z liści karda pochodzą z jednego RCT jednego preparatu handlowego i z analizy podgrupy tego samego badania. W RCT ze 100 osobami z zespołem metabolicznym 6 miesięcy stosowania preparatu Altilix®, wyciągu z Cynara cardunculus z kwasem chlorogenowym i luteoliną, zmniejszyło w porównaniu z placebo masę ciała o 2,40%, obwód talii o 2,76%, stężenie hemoglobiny glikowanej (HbA1c) o 0,95% i wskaźnik stłuszczenia wątroby FLI o 21,83%. Poprawiły się lipidy, aktywność aminotransferaz i rozszerzalność tętnicy ramiennej zależna od śródbłonka, a grubość kompleksu błony wewnętrznej i środkowej tętnicy szyjnej zmniejszyła się o 39,48%²⁵. Analiza 50 osób z nadwagą z tej kohorty, przyjmujących 150 mg preparatu na dobę, podała zmiany w tym samym kierunku²⁶. Druga praca to podgrupa wyłoniona po fakcie, więc oba doniesienia opierają się na jednej próbie.

Czy stosowanie karczocha obniża ciśnienie tętnicze?

Wyniki metaanaliz są niespójne, a obniżenie ciśnienia, gdy je wykazano, wynosiło około 2 mmHg. Metaanaliza 8 RCT nie wykazała wpływu stosowania karczocha na ciśnienie skurczowe ani rozkurczowe. Obniżenie o około 3 mmHg dla skurczowego i 2 mmHg dla rozkurczowego odnotowano tylko w podgrupie chorych z nadciśnieniem²⁷. Metaanaliza 7 RCT (472 uczestników) podała spadek ciśnienia skurczowego o około 2,0 mmHg i rozkurczowego o około 1,5 mmHg, przy czym większy efekt dawały badania z próbą nie większą niż 70 osób²⁸. Najnowsza metaanaliza podała obniżenie o około 2,5 i 1,5 mmHg²⁹. W RCT z 40 chorymi z nadciśnieniem leczonymi kaptoprylem sproszkowany liść (500 mg dwa razy na dobę przez 8 tygodni) poprawił wskaźnik masy ciała, a autorzy uznali, że działanie hipotensyjne wymaga potwierdzenia w dalszych badaniach³⁰.

Czy stosowanie karczocha poprawia glikemię i zmniejsza masę ciała?

Wpływ na glikemię jest niewielki i niespójny między metaanalizami. W metaanalizie 9 RCT stężenie glukozy na czczo spadło o około 5 mg/dl, ale insulina, wskaźnik insulinooporności HOMA-IR i HbA1c się nie zmieniły. Metaanaliza obejmowała też suplementację karczocha łączonego z innymi składnikami³¹. Najnowsza metaanaliza podała odwrotny układ: spadek insuliny i HOMA-IR przy braku zmiany glukozy na czczo i HbA1c²⁹.

W RCT z 55 osobami z nadwagą i nieprawidłową glikemią na czczo 8-tygodniowe stosowanie 600 mg wyciągu na dobę obniżyło glukozę na czczo o 9,6% względem wartości wyjściowej, a różnica wobec placebo była istotna dla glukozy, HOMA i lipidów³². Podobny wynik dla glikemii podała ta sama grupa badaczy w RCT z 54 osobami z nowym wyciągiem, a jeden ze współautorów tej pracy pracuje w dziale badań i rozwoju firmy Indena³³.

Masa ciała i wskaźnik masy ciała nie zmieniały się w metaanalizie 10 RCT, a obwód talii zmniejszył się o około 1,1 cm³⁴. Najnowsza metaanaliza podała zmniejszenie wskaźnika masy ciała o około 0,5 kg/m² i obwodu talii o około 1,2 cm, bez istotnej zmiany masy ciała²⁹.

Czy stosowanie wyciągu z karczocha zapobiega objawom kaca?

Nie wykazano, żeby wyciąg z karczocha zapobiegał objawom kaca. W RCT z podwójnie ślepą próbą i układem krzyżowym 15 zdrowych ochotników przyjmowało 3 kapsułki standaryzowanego wyciągu albo placebo bezpośrednio przed spożyciem alkoholu i po nim. Nasilenie objawów kaca, nastrój i wyniki testów poznawczych nie różniły się między wyciągiem a placebo³⁵.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla karczocha hiszpańskiego

Karczoch nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w unijnym rejestrze prowadzonym na podstawie ocen EFSA (European Food Safety Authority, Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności). Wniosek o oświadczenie dotyczące zwiększenia wydalania wody przez nerki i wspierania funkcji wydalniczych organizmu odrzucono, a oświadczenia dla substancji roślinnych z art. 13(1) rozporządzenia (WE) 1924/2006 od 2010 roku czekają na ocenę³⁶. Sformułowania o wpływie samego karczocha na trawienie, wątrobę czy cholesterol na opakowaniu suplementu nie są więc oświadczeniami zatwierdzonymi.

Jedyne dopuszczone oświadczenie z udziałem wyciągu z liści karczocha dotyczy ściśle określonej kombinacji ośmiu składników w produkcie jednego wnioskodawcy. Jest to oświadczenie o zmniejszeniu ryzyka choroby (art. 14 ust. 1 lit. a rozporządzenia (WE) 1924/2006), dotyczące obniżenia stężenia cholesterolu LDL we krwi. Warunkiem jest dzienna porcja zawierająca m.in. 600 mg suchego wyciągu z liści karczocha z 30–36 mg kwasów kawoilochinowych, 500 mg czerwonego ryżu fermentowanego z 2 mg monakoliny K i 10 mg polikosanoli z trzciny cukrowej, podzielona na trzy dawki przyjmowane z głównymi posiłkami. Oświadczenie zatwierdzono rozporządzeniem Komisji (UE) 2023/648 i zastrzeżono dla wnioskodawcy do 10 kwietnia 2028 roku³⁷. Zatwierdzenia nie można przenosić na sam wyciąg z karczocha ani na inne mieszanki.

Liść karczocha ma natomiast monografię EMA w trybie dyrektywy 2001/83/WE, czyli prawa farmaceutycznego. Obowiązuje wersja EMA/HMPC/194014/2017, przyjęta przez Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) 27 marca 2018 roku po pierwszym przeglądzie monografii z 2011 roku. Monografia obejmuje wyłącznie stosowanie tradycyjne, oparte na długotrwałym używaniu, w objawowym łagodzeniu zaburzeń trawiennych, takich jak dyspepsja z uczuciem pełności, wzdęcia i wiatry. Monografia nie obejmuje stosowania o ugruntowanej pozycji ani wskazań dotyczących cholesterolu, wątroby czy ciśnienia². Przegląd okresowy zakończony w styczniu 2025 roku nie znalazł danych uzasadniających zmianę monografii³⁸.

W katalogu nowej żywności (rozporządzenie (UE) 2015/2283) nie ma wpisu dla Cynara scolymus ani Cynara cardunculus⁶.

Bezpieczeństwo stosowania karczocha hiszpańskiego

Krótkotrwałe stosowanie wyciągu z liści karczocha w badaniach klinicznych wiązało się z łagodnymi, przemijającymi i rzadkimi działaniami niepożądanymi¹². Monografia EMA wymienia łagodną biegunkę ze skurczami brzucha, dolegliwości w nadbrzuszu, takie jak nudności, zgagę oraz reakcje alergiczne, wszystkie o nieznanej częstości². W przeglądzie okresowym z 2025 roku w bazach farmakowigilancji nie znaleziono ciężkich przypadków, a zgłaszane dolegliwości żołądkowe i alergiczne dotyczyły produktów, w których karczoch nie był jedynym albo głównym składnikiem³⁸.

Monografia EMA przeciwwskazuje stosowanie liścia karczocha przy nadwrażliwości na rośliny z rodziny astrowatych oraz przy niedrożności dróg żółciowych, zapaleniu dróg żółciowych, chorobach wątroby, kamicy żółciowej i innych chorobach dróg żółciowych wymagających nadzoru lekarza². Osobie z kamicą żółciową albo chorobą wątroby nie należy polecać preparatu z karczochem bez konsultacji z lekarzem.

Odpowiednich badań toksyczności reprodukcyjnej, genotoksyczności i rakotwórczości nie przeprowadzono². W pilotażowym RCT u osób z otyłością przed operacją bariatryczną aktywność AST po wyciągu wzrosła, co odróżnia to badanie od wcześniejszych prób²⁴.

Ciąża, karmienie piersią i dzieci

Bezpieczeństwa stosowania w ciąży i w okresie karmienia piersią nie ustalono, dlatego monografia EMA go nie zaleca. Brak też danych o wpływie na płodność. U dzieci poniżej 12 lat stosowanie nie jest zalecane z powodu braku odpowiednich danych².

Interakcje karczocha hiszpańskiego

Monografia EMA nie odnotowuje interakcji liścia karczocha z lekami ani innych interakcji².

Dawkowanie karczocha hiszpańskiego

Monografia EMA podaje dawkowanie dla młodzieży od 12 lat, dorosłych i osób starszych w dyspepsji. Gdy objawy utrzymują się dłużej niż 2 tygodnie, należy skonsultować się z lekarzem².

Postacie karczocha hiszpańskiego

Monografia EMA obejmuje napar z rozdrobnionych suszonych liści, sproszkowane liście, suche wyciągi wodne z liści suszonych i świeżych oraz wyciągi gęste, wodne i etanolowe². Farmakopea Polska wymaga, żeby wyciąg suchy z liścia karczocha zawierał co najmniej 0,6% kwasu chlorogenowego¹. W suplementach diety karczoch jest dostępny jako wyciąg z liści w kapsułkach i tabletkach, a także jako składnik mieszanek z czerwonym ryżem fermentowanym, bergamotą, berberyną albo polikosanolami.

Wyciągi stosowane w badaniach klinicznych różniły się surowcem, rozpuszczalnikiem, dawką i standaryzacją, a część metaanaliz łączyła je z suplementacją kilku składników naraz³¹. Sok z karczocha obniżał w metaanalizie cholesterol całkowity, ale obniżał też stężenie HDL¹⁷.