Koniczyna czerwona

Koniczyna czerwona (Trifolium pratense) to wieloletnia roślina z rodziny bobowatych, rodzima dla Europy i używana przez rolników w płodozmianie. W suplementach diety jest dostępna jako standaryzowany wyciąg z części nadziemnych o dużej zawartości izoflawonów oraz jako susz kwiatów do naparu¹. Badania kliniczne dotyczą przede wszystkim łagodzenia objawów menopauzy, zwłaszcza uderzeń gorąca, a w dalszej kolejności profilu lipidowego i gęstości kości. Pięć RCT z przeglądu Cochrane testowało ten sam wyciąg handlowy (Promensil), więc ich wyniki niekoniecznie przenoszą się na inne preparaty².

Synonimy i nazewnictwo koniczyny czerwonej

• Koniczyna czerwona, koniczyna łąkowa – polskie nazwy gatunku¹.
• Trifolium pratense L. – nazwa łacińska, rodzina bobowate (Fabaceae).
• Red clover – nazwa angielska używana w piśmiennictwie.
• Izoflawony koniczyny – formononetyna, biochanina A, genisteina i daidzeina³.
• Promensil – standaryzowany wyciąg izoflawonów koniczyny, badany m.in. w 5 RCT z przeglądu Cochrane², w dawce dobowej 40⁴ albo 80 mg izoflawonów⁵.

Działanie koniczyny czerwonej

Za działanie wyciągu przypisuje się izoflawonom, związkom o budowie podobnej do estrogenów. Wyciąg zawiera genisteinę i daidzeinę o działaniu estrogennym oraz formononetynę i biochaninę A, opisywane jako proestrogenne. Po podaniu doustnym w surowicy krążą głównie sprzężone metabolity izoflawonów³. W badaniu u 401 kobiet stosowanie 40 mg izoflawonów koniczyny przez 3 lata nie zmieniło stężenia hormonu folikulotropowego (FSH) ani grubości endometrium wobec placebo⁴, a u mężczyzn soja i izoflawony, w tym wyciągi z koniczyny, nie zmieniały stężenia testosteronu ani estrogenów w metaanalizie 41 badań⁶.

Inne mechanizmy opisano w badaniach in vitro. Wyciąg użyty w badaniu klinicznym fazy II wiązał się z receptorami opioidowymi μ i δ. Układ opioidowy uczestniczy w regulacji temperatury ciała, co według autorów mogłoby częściowo tłumaczyć łagodzenie objawów menopauzy⁷. Roślina zawiera też kumaryny, a Dania ogranicza ich spożycie z roślin w suplementach diety do 400 µg na dobę¹.

Skuteczność kliniczna koniczyny czerwonej

Omówione niżej badania kliniczne objęły kobiety w okresie około- i pomenopauzalnym. W 9 RCT z metaanalizy z 2026 roku obserwacja trwała od 12 tygodni do 12 miesięcy, a dawki izoflawonów wynosiły od 37,1 do 160 mg na dobę⁸. W większości badań fitoestrogenów z przeglądu Cochrane liczba uderzeń gorąca spadała także w grupie placebo, o 1% do 59%².

Czy stosowanie koniczyny czerwonej zmniejsza częstość uderzeń gorąca w menopauzie?

Metaanalizy dają wyniki niespójne, od braku różnicy wobec placebo do około 3,6 uderzenia gorąca na dobę mniej, a przy dłuższej obserwacji różnica zanika. W przeglądzie Cochrane (43 RCT, 4364 uczestniczki) z pięciu badań wyciągu Promensil można było połączyć dane o częstości uderzeń gorąca. Różnicy wobec placebo nie wykazano (różnica średnich −0,93 uderzenia gorąca na dobę), a dane były zgodne ze spadkiem nawet o około dwa epizody, ale też z brakiem jakiejkolwiek korzyści. Przekonujących dowodów, że suplementy fitoestrogenów zmniejszają częstość albo nasilenie uderzeń gorąca, przegląd nie znalazł².

Metaanalizy opublikowane później podają większe różnice, ale przy dużej rozbieżności badań albo krótkiej obserwacji:

• Efekt mały do umiarkowanego w 9 RCT (standaryzowana różnica średnich −0,446). Większość włączonych badań miała niskie ryzyko błędu systematycznego⁸.
• O około 1,7 uderzenia gorąca na dobę mniej w 8 RCT (ważona różnica średnich −1,73), przy bardzo dużej rozbieżności wyników między badaniami. Różnica była większa u kobiet z co najmniej pięcioma uderzeniami gorąca na dobę i przy dawce co najmniej 80 mg izoflawonów⁹.
• O około 1,3 uderzenia gorąca na dobę mniej po 3–4 miesiącach stosowania, a po 12 miesiącach różnicy już nie było¹⁰.
• Różnica około 2 uderzeń gorąca na dobę bez istotności statystycznej w innej metaanalizie, przy bardzo małej zgodności badań¹¹.
• O około 3,6 uderzenia gorąca na dobę mniej po Promensilu 80 mg w analizie trzech badań, przy wyniku zależnym od tego, czy badanie miało układ naprzemienny, czy równoległy⁵.

W małym RCT u 62 kobiet fermentowany wyciąg (34 mg izoflawonów na dobę) zmniejszał liczbę uderzeń gorąca mierzonych przewodnictwem skóry o około 4 na dobę, podczas gdy w grupie placebo ich liczba nie spadła. Preparat zawierał jednak także probiotyki, więc efektu nie da się przypisać samej koniczynie¹².

W 12-miesięcznym RCT z podwójnie ślepą próbą i czterema ramionami (89 kobiet) liczba objawów naczynioruchowych spadła o 57% po koniczynie czerwonej i o 63% po placebo. Istotną różnicę wobec placebo dała tylko terapia hormonalna, ze spadkiem o 94%¹³.

Czy stosowanie koniczyny czerwonej łagodzi inne objawy menopauzy?

Dowody są nieliczne i dotyczą pojedynczych punktów końcowych. W metaanalizie z 2015 roku stosowanie 80 mg izoflawonów koniczyny zmniejszało suchość pochwy i poprawiało wskaźnik dojrzewania nabłonka pochwy, natomiast wpływ na nastrój, funkcje seksualne i sen był mniejszy¹¹. Metaanaliza dwóch badań nie wykazała poprawy funkcji seksualnych ani satysfakcji seksualnej po koniczynie¹⁴.

Czy stosowanie koniczyny czerwonej poprawia profil lipidowy?

Stosowanie koniczyny czerwonej może nieznacznie obniżać cholesterol całkowity u kobiet po menopauzie, ale wyniki dla pozostałych frakcji są sprzeczne, a metaanalizy obejmowały wyłącznie stężenia lipidów, bez zdarzeń sercowo-naczyniowych. W metaanalizie 10 RCT (910 kobiet) cholesterol całkowity obniżał się o około 11 mg/dl, natomiast zmian cholesterolu LDL, HDL i trójglicerydów nie wykazano, przy bardzo dużej rozbieżności wyników między badaniami¹⁵. Metaanaliza 12 RCT (1284 kobiety) podała obniżenie cholesterolu całkowitego o około 12 mg/dl, LDL o około 11 mg/dl i trójglicerydów o około 10 mg/dl oraz wzrost HDL o około 1,6 mg/dl¹⁶. W metaanalizie z 2022 roku, współtworzonej przez autorów pierwszej z nich, zmiany po koniczynie były jeszcze mniejsze: cholesterol całkowity niższy o 0,11 mmol/l, czyli około 4 mg/dl¹⁷. W 3-letnim RCT u 401 kobiet stężenie cholesterolu nie różniło się od placebo⁴.

Czy stosowanie koniczyny czerwonej chroni przed utratą masy kostnej?

Omówione RCT mierzyły gęstość mineralną kości, a nie złamania. Badanie 3-letnie dało wynik negatywny, a wyniki korzystne pochodzą z dwóch małych badań trwających 12 tygodni i 12 miesięcy. W 3-letnim RCT u 401 kobiet gęstość mineralna kości nie różniła się od placebo⁴. W 12-tygodniowym RCT u 60 kobiet istotny spadek gęstości mineralnej kości w odcinku lędźwiowym kręgosłupa wystąpił tylko w grupie placebo, przy czym wynik opisuje zmiany w obrębie każdej grupy osobno¹⁸. W 12-miesięcznym RCT u 78 kobiet z osteopenią wyciąg z koniczyny z probiotykami zmniejszał utratę gęstości mineralnej kości, np. w szyjce kości udowej −1,04% wobec −3,05% w grupie kontrolnej. Obie grupy dostawały też wapń, magnez i kalcytriol, a badana grupa dodatkowo probiotyki, więc wynik dotyczy połączenia, a nie samej koniczyny¹⁹. Oba ostatnie badania pochodzą od tego samego zespołu z Aarhus.

Czy stosowanie koniczyny czerwonej poprawia funkcje poznawcze?

Nie wykazano poprawy funkcji poznawczych. W RCT u 66 kobiet po menopauzie stosowanie 120 mg izoflawonów koniczyny przez 12 miesięcy nie zmieniło pamięci werbalnej ani innych miar poznawczych²⁰. W przeglądzie systematycznym 23 RCT z fitoestrogenami żadne z trzech badań nad koniczyną albo preparatami z winogron nie wykazało korzyści²¹.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla koniczyny czerwonej

Koniczyna czerwona nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. W rejestrze oświadczeń UE nie ma dla niej wniosku ocenionego ani pozytywnie, ani negatywnie, a ocena oświadczeń dla substancji roślinnych jest od 2010 roku wstrzymana (on hold). Wnioski dotyczące izoflawonów sojowych i izoflawonów bez wskazania surowca, w tym o łagodzeniu objawów naczynioruchowych menopauzy, o gęstości kości i o cholesterolu LDL, zostały odrzucone. Status podaje rejestr²².

Z pozostałych reżimów prawnych wynika, że:

• monografii Europejskiej Agencji Leków (EMA) nie ma – w wykazie Komitetu ds. Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) koniczyny czerwonej nie ma ani jako monografii, ani jako oceny w toku, ani jako oświadczenia publicznego²³,
• nie jest nową żywnością – według katalogu nowej żywności UE części nadziemne nie są nową żywnością w suplementach diety, a napar z kwiatów nie jest nową żywnością w ogóle¹.

Koniczyna czerwona nie jest składnikiem odżywczym, więc nie ustala się dla niej norm spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL).

Bezpieczeństwo stosowania koniczyny czerwonej

W RCT trwających 12 miesięcy i 3 lata wyciągi z koniczyny były dobrze tolerowane, a profil działań niepożądanych był podobny jak po placebo. W RCT u 401 kobiet z rakiem piersi u krewnej pierwszego stopnia stosowanie 40 mg izoflawonów przez 3 lata nie zmieniło gęstości piersi w mammografii ani grubości endometrium⁴. W 12-miesięcznym RCT u 89 kobiet wyciąg także uznano za bezpieczny¹³.

Wpływ na tkanki wrażliwe na estrogeny badano osobno:

• Pierś. W metaanalizie 8 RCT (1287 kobiet) izoflawony z soi lub koniczyny nie zmieniały gęstości mammograficznej u kobiet po menopauzie. U kobiet przed menopauzą gęstość wzrastała o niecałe 2 punkty procentowe, ale wynik zanikał w jednej z analiz wrażliwości²⁴. Przegląd systematyczny 131 prac o soi, koniczynie i raku piersi nie znalazł dowodów, że koniczyna sprzyja rozwojowi raka piersi, ale danych o koniczynie było niewiele, a przed stosowaniem dużych dawek izoflawonów (co najmniej 100 mg) u chorych na raka piersi potrzebne są lepsze dowody bezpieczeństwa²⁵.
• Endometrium. Przegląd Cochrane nie znalazł dowodów stymulacji estrogenowej endometrium ani pochwy przy stosowaniu fitoestrogenów do 2 lat². W badaniu bez grupy kontrolnej u 32 kobiet po 6 miesiącach stosowania 80 mg izoflawonów koniczyny 6 miało krwawienie z pochwy, a u 3 stwierdzono zmiany w endometrium, w tym 1 rozrost²⁶.

Opisano pojedyncze przypadki krwawień u osób przyjmujących koniczynę czerwoną: krwiak podtwardówkowy u 65-letniej kobiety, u której badanie krzepnięcia wskazywało na zaburzenie czynności płytek, a nie na działanie kumaryn²⁷, oraz krwiak nadtwardówkowy po blokadzie nadtwardówkowej²⁸. Związku przyczynowego opisy przypadków nie dowodzą.

Dwa inne opisy przypadków nie pozwalają obciążyć koniczyny krwawieniem. U 28-letniej kobiety z zaburzeniem krzepnięcia w surowicy wykryto warfarynę, której pacjentka nie przyjmowała²⁹, a krwotok podpajęczynówkowy u 53-letniej kobiety wystąpił po preparacie wieloskładnikowym z koniczyną, dzięglem chińskim i eleuterokokiem³⁰.

Interakcje koniczyny czerwonej

Leki metabolizowane przez cytochrom P450 + koniczyna czerwona

W badaniu in vitro formononetyna i biochanina A hamowały CYP1A2, a model przewidywał, że hamowanie może być istotne w ścianie jelita, choć nie w wątrobie³¹. U ludzi tego nie potwierdzono. W badaniu farmakokinetycznym u 15 kobiet stosowanie 120 mg izoflawonów koniczyny na dobę przez 2 tygodnie nie zmieniło stężeń kofeiny, tolbutamidu, dekstrometorfanu ani alprazolamu, czyli leków-markerów aktywności CYP1A2, CYP2C9, CYP2D6 i CYP3A4³.

Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe + koniczyna czerwona

Obawy przed łączeniem koniczyny z lekami przeciwzakrzepowymi i przeciwpłytkowymi wynikają z obecności kumaryn w roślinie¹ i z opisów przypadków krwawień, w których u jednej pacjentki badanie krzepnięcia wskazywało na zaburzenie czynności płytek przy prawidłowym INR²⁷.

Metotreksat + koniczyna czerwona

Opisano jeden przypadek 52-letniej kobiety leczonej metotreksatem z powodu łuszczycy, u której po 3 dniach przyjmowania kapsułek z koniczyną (430 mg) wystąpiły silne wymioty i ból w nadbrzuszu, oceniane jako objawy toksyczności metotreksatu. Po odstawieniu koniczyny objawy ustąpiły, a kolejna dawka metotreksatu nie wywołała działań niepożądanych³².

Dawkowanie koniczyny czerwonej

Nie ma ustalonej dawki koniczyny czerwonej. W badaniach dawkę podawano jako ilość izoflawonów w standaryzowanym wyciągu, a nie jako masę surowca, więc wyników nie da się przenieść na preparaty podające tylko masę ziela.

Postacie koniczyny czerwonej

Koniczyna czerwona jest dostępna jako:

• kapsułki i inne postacie stałe ze standaryzowanym wyciągiem – z podaną zawartością izoflawonów, w badaniach Promensilu 40⁴ albo 80 mg⁵,
• płynny wyciąg fermentowany – z izoflawonami głównie w postaci aglikonów, badany w RCT zespołu z Aarhus¹⁸,
• susz kwiatów do naparu¹.

W jednej metaanalizie większą różnicę w częstości uderzeń gorąca obserwowano przy preparatach o większym udziale biochaniny A⁹.