Kozieradka

Kozieradka pospolita (Trigonella foenum-graecum L.) to jednoroczna roślina z rodziny bobowatych, a jako przyprawę i surowiec leczniczy wykorzystuje się jej nasiona. Nasiona nie są nową żywnością, bo spożywano je w Unii Europejskiej przed 15 maja 1997 roku¹. W suplementach diety kozieradka jest dostępna jako proszek z nasion i jako wyciągi, badane w cukrzycy typu 2, zaburzeniach lipidowych, niedostatecznej laktacji, objawach niedoboru androgenów u mężczyzn i objawach menopauzy. W przeglądzie 20 RCT z kozieradką 12 badań dotyczyło proszku z nasion, 7 wyciągu z nasion, a 1 wyciągu z liści, przy dużym zróżnicowaniu uczestników, dawek i czasu stosowania². Dlatego wyniki poszczególnych prac trudno ze sobą porównywać.

Synonimy i nazewnictwo kozieradki

• Kozieradka pospolita (Trigonella foenum-graecum L.) – nazwa rośliny, rodzina bobowate (Fabaceae)¹.
• Nasienie kozieradki (Trigonellae foenugraeci semen) – surowiec leczniczy opisany w monografii Europejskiej Agencji Leków (EMA), zgodny z monografią Farmakopei Europejskiej 1323³.
• Fenugreek – nazwa angielska, methi – nazwa hindi¹.
• Testofen⁴, TrigozimR⁵ i Teestar™⁶ – nazwy handlowe wyciągów z nasion badanych klinicznie albo zgłoszonych do oceny oświadczenia zdrowotnego.

Działanie kozieradki

Najlepiej opisany kierunek działania dotyczy glikemii. Nasiona zawierają galaktomannany, czyli rozpuszczalne, lepkie i fermentujące włókna pokarmowe². W badaniu z randomizacją w układzie naprzemiennym u 10 zdrowych osób zastąpienie 10% mąki pszennej proszkiem z nasion obniżyło indeks glikemiczny bułek z 82 do 51, a placków z 63 do 43⁷. Z nasion wyizolowano też nietypowy aminokwas, 4-hydroksyizoleucynę, który u chomików z dyslipidemią obniżał stężenie trójglicerydów o 33% i cholesterolu całkowitego o 22%. Ten wynik pochodzi z modelu zwierzęcego⁸.

Saponiny steroidowe nasion, przede wszystkim diosgenina, są podstawą hipotezy o działaniu anabolicznym i androgennym, sprawdzanej głównie u sportowców płci męskiej⁹. Tym samym saponinom przypisuje się działanie przeciwpłodnościowe i poronne obserwowane u zwierząt¹⁰. Charakterystyczny zapach nasion, przypominający syrop klonowy, pochodzi od sotolonu – tego samego związku, który nadaje zapach moczowi w chorobie syropu klonowego¹¹.

Skuteczność kliniczna kozieradki

Czy stosowanie kozieradki obniża glikemię u chorych na cukrzycę typu 2?

Stosowanie kozieradki obniża stężenie hemoglobiny glikowanej (HbA1c) i glikemię u chorych na cukrzycę, ale metaanalizy opierają się na małych badaniach niskiej jakości, a wynik dla glikemii na czczo różni się między nimi od wyraźnego spadku do braku różnicy. W metaanalizie 10 badań glikemia na czczo obniżała się o 0,96 mmol/l, glikemia 2 godziny po obciążeniu glukozą o 2,19 mmol/l, a HbA1c o 0,85 punktu procentowego, przy czym HbA1c mierzyły tylko 3 badania. Różnice ujawniały się wyłącznie u osób z cukrzycą przyjmujących średnie i duże dawki nasion, a większość włączonych prac miała niską jakość metodologiczną¹².

Nowsze metaanalizy podają ten sam kierunek przy różnej sile efektu:

• 10 RCT (randomizowanych badań kontrolowanych), 706 uczestników – obniżenie glikemii na czczo, glikemii po obciążeniu glukozą i HbA1c, bez zmiany wskaźnika insulinooporności HOMA-IR. Autorzy przeszukiwali także bazy chińskie i koreańskie¹³.
• 14 badań, 894 uczestników – HbA1c niższe o 0,88 punktu procentowego, a dla glikemii na czczo i poposiłkowej dane dopuszczały zarówno spadek, jak i brak zmian¹⁴.
• 19 badań – umiarkowany do dużego spadek glikemii na czczo (standaryzowana różnica średnich −0,90) przy bardzo dużej rozbieżności wyników między badaniami oraz mniejszy, ale spójniejszy spadek HbA1c (standaryzowana różnica średnich −0,43)¹⁵.

Wszystkie te prace mierzyły parametry laboratoryjne. Wpływu na powikłania cukrzycy nie oceniano.

Czy stosowanie kozieradki poprawia profil lipidowy i obniża ciśnienie tętnicze?

Stosowanie kozieradki nieznacznie obniża cholesterol całkowity, cholesterol LDL, trójglicerydy i ciśnienie skurczowe, bez wpływu na masę ciała. W metaanalizie 12 RCT (560 uczestników) cholesterol całkowity obniżał się o około 9 mg/dl, trójglicerydy o około 14 mg/dl, a cholesterol LDL o około 7 mg/dl, przy wzroście cholesterolu HDL o około 3,5 mg/dl. Masa ciała i wskaźnik masy ciała (BMI) się nie zmieniały¹⁶. W metaanalizie 6 RCT (373 uczestników) spożywanie nasion obniżało ciśnienie skurczowe o około 3,5 mmHg, bez zmiany ciśnienia rozkurczowego. W analizie podgrup oba ciśnienia obniżały się przy co najmniej 15 g nasion na dobę stosowanych nie dłużej niż 12 tygodni¹⁷. Badania obejmowały stężenia lipidów i pomiary ciśnienia, a nie zdarzenia sercowo-naczyniowe.

Czy stosowanie kozieradki zwiększa ilość mleka u karmiących matek?

Nie wiadomo, czy stosowanie kozieradki zwiększa ilość mleka, bo dowody mają bardzo niską pewność, a w RCT u 176 osób ciastka laktacyjne z kozieradką nie zwiększyły wytwarzania mleka. Przegląd Cochrane objął 41 RCT z udziałem 3005 matek zdrowych, donoszonych niemowląt. Wyników dotyczących objętości mleka i przyrostu masy ciała dziecka po galaktogogach naturalnych, w tym po kozieradce, nie dało się połączyć z powodu dużej rozbieżności badań, a pewność dowodów oceniono jako bardzo niską. Nie wiadomo więc, czy kozieradka poprawia przyrost masy ciała niemowlęcia¹⁸. W metaanalizie sieciowej 5 badań (122 kobiety przyjmujące kozieradkę) ilość mleka po kozieradce była większa niż po placebo, ale wyraźnie mniejsza niż po Coleus amboinicus i daktylach¹⁹.

Pojedyncze RCT dają wyniki niespójne:

• Matki wcześniaków. U 68 matek dzieci urodzonych przed 32. tygodniem ciąży przyjmowanie 500 mg kozieradki 3 razy na dobę od 5. do 14. doby po porodzie zwiększało objętość mleka w 7. dobie, ale w 15. dobie różnicy już nie było. Stężenie prolaktyny i przyrost masy ciała noworodka się nie zmieniały²⁰.
• Herbata wieloskładnikowa z kozieradką. W RCT z 66 parami matka–dziecko noworodki matek pijących herbatę traciły mniej masy ciała i szybciej wracały do masy urodzeniowej, a objętość mleka w 3. dobie była większa niż w grupach placebo i kontrolnej²¹.

W RCT u 176 karmiących wyłącznie piersią rodziców 2-miesięcznych niemowląt jedzenie 56,5 g ciastek laktacyjnych dziennie przez miesiąc (płatki owsiane, drożdże piwne, siemię lniane i kozieradka) nie zmieniło tempa wytwarzania mleka ani poczucia jego niedoboru w porównaniu ze zwykłymi ciastkami. Pomiar końcowy ukończyło 51% uczestników, a osoby włączone do badania nie miały niedoboru mleka²².

Czy stosowanie kozieradki podnosi stężenie testosteronu u mężczyzn?

Stosowanie kozieradki może nieznacznie podnosić stężenie testosteronu całkowitego, ale pewność tych dowodów jest bardzo niska, a wpływu na testosteron wolny nie wykazano. Metaanaliza RCT kontrolowanych placebo z 2026 roku (13 badań, 6 w analizie testosteronu całkowitego) podała mały efekt dla testosteronu całkowitego (standaryzowana różnica średnich 0,25) i brak stabilnego efektu dla testosteronu wolnego. Żadne z 13 badań nie miało niskiego ryzyka błędu systematycznego, a pewność dowodów w skali GRADE oceniono jako bardzo niską. Twierdzeń o podnoszeniu testosteronu przez preparaty z kozieradką te dane nie uzasadniają²³. Wcześniejsza metaanaliza 7 badań (449 uczestników) podała u sportowców płci męskiej mały efekt dla testosteronu całkowitego (standaryzowana różnica średnich 0,32), a dla testosteronu wolnego, beztłuszczowej masy ciała, masy tkanki tłuszczowej i siły dane dopuszczały zarówno niewielką korzyść, jak i jej brak⁹.

Pojedyncze RCT preparatów firmowych dają wyniki rozbieżne. U 120 zdrowych mężczyzn w wieku 43–70 lat stosowanie 600 mg wyciągu Testofen na dobę przez 12 tygodni zmniejszało nasilenie objawów w kwestionariuszu objawów starzenia się mężczyzny (AMS), poprawiało funkcje seksualne i podnosiło testosteron całkowity i wolny w porównaniu z placebo⁴. W RCT u 95 mężczyzn w wieku 40–80 lat wyciąg TrigozimR w dawkach od 600 do 1800 mg na dobę przez 12 tygodni nie podniósł testosteronu w osoczu w porównaniu z placebo, a wzrost wobec placebo dotyczył tylko testosteronu w ślinie. Libido się nie zmieniło, a dwóch z trzech autorów jest związanych z firmami Vitas AS i DBG AS⁵.

Czy stosowanie kozieradki łagodzi objawy menopauzy?

Dane pochodzą z pojedynczego RCT preparatu firmowego, więc nie wystarczają do oceny skuteczności. U 115 kobiet w wieku 40–65 lat stosowanie 600 mg wyciągu z łuskanych nasion na dobę przez 12 tygodni zmniejszało nasilenie objawów menopauzy w kwestionariuszu jakości życia MENQOL we wszystkich domenach oraz liczbę uderzeń gorąca w ciągu dnia i potów nocnych w porównaniu z placebo. Stężenie estradiolu się nie zmieniło²⁴. W przeglądzie systematycznym fitoestrogenów u kobiet po menopauzie kozieradka poprawiała funkcje seksualne, przede wszystkim libido²⁵.

Czy stosowanie kozieradki łagodzi ból w bolesnym miesiączkowaniu?

Dowody są niskiej jakości i pochodzą z nielicznych badań. W przeglądzie Cochrane 27 RCT suplementów diety w bolesnym miesiączkowaniu kozieradkę oceniało jedno badanie (101 kobiet), w którym ból był mniejszy o około 1,7 punktu w 10-punktowej skali, a wszystkie dowody przeglądu oceniono jako niskiej albo bardzo niskiej jakości²⁶. Metaanaliza 4 badań podała duży spadek nasilenia bólu wobec placebo (standaryzowana różnica średnich −2,21) i brak różnicy wobec kwasu mefenamowego, ale przy dowodach niskiej jakości w skali GRADE wielkość efektu jest wysoce niepewna²⁷.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla kozieradki

Kozieradka nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. Jedyny oceniony wniosek dotyczył wyciągu Teestar™ standaryzowanego na galaktomannan i zmniejszania glikemii poposiłkowej, złożonego w trybie art. 13(5) rozp. (WE) 1924/2006. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (European Food Safety Authority, EFSA) wydał opinię w 2015 roku, a w rejestrze UE oświadczenie ma status niedopuszczonego⁶. Ocena oświadczeń funkcjonalnych dla substancji roślinnych, zgłaszanych w trybie art. 13(1), pozostaje od 2010 roku wstrzymana (on hold).

Z pozostałych reżimów prawnych wynika, że:

• monografia EMA jest opublikowana – Komitet ds. Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) przyjął w 2021 roku rewizję monografii unijnej nasienia kozieradki (EMA/HMPC/179591/2018). Jest to tradycyjny produkt leczniczy roślinny w rozumieniu dyr. 2001/83/WE, stosowany doustnie w przejściowym braku apetytu oraz zewnętrznie, jako okład, w objawowym leczeniu drobnych stanów zapalnych skóry. Cukrzycy, laktacji ani testosteronu monografia nie obejmuje³,
• nasiona nie są nową żywnością w rozumieniu rozp. (UE) 2015/2283¹.

Kozieradka nie jest składnikiem odżywczym, więc nie ustala się dla niej norm spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL).

Bezpieczeństwo stosowania kozieradki

W metaanalizie 10 RCT u chorych na cukrzycę i ze stanem przedcukrzycowym nie obserwowano toksycznego działania na wątrobę ani nerki ani ciężkich zdarzeń niepożądanych, a w części badań występowały łagodne objawy żołądkowo-jelitowe¹³. Monografia EMA wymienia wzdęcia, biegunkę i zawroty głowy o nieznanej częstości. Po 25–100 g proszku z nasion na dobę łagodne objawy żołądkowo-jelitowe wystąpiły u 4 z 10 osób³.

Monografia EMA nie zaleca stosowania kozieradki w ciąży, w okresie karmienia piersią i u kobiet w wieku rozrodczym niestosujących antykoncepcji, bo u zwierząt duże dawki nasion powodowały resorpcje zarodków, zgony płodów, wady rozwojowe i zmniejszenie płodności³. Przegląd toksykologiczny opisuje działania teratogenne także u ludzi oraz działanie poronne u samic zwierząt¹⁰.

Przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na kozieradkę, orzeszki ziemne, soję i inne rośliny bobowate³. Opisano natychmiastowe reakcje alergiczne po spożyciu, wdychaniu i nałożeniu na skórę proszku z nasion, z obrzękiem naczynioruchowym twarzy i świszczącym oddechem, oraz reaktywność krzyżową z ciecierzycą potwierdzoną próbą prowokacyjną z podwójnie ślepą próbą²⁸. Kozieradki nie należy stosować u osób uczulonych na orzeszki ziemne i ciecierzycę oraz u chorych na przewlekłą astmę¹⁰.

Przyjmowanie kozieradki przez matkę w czasie porodu nadawało noworodkom zapach syropu klonowego i prowadziło do fałszywego podejrzenia choroby syropu klonowego¹¹, a w przeglądzie Cochrane wśród drobnych działań niepożądanych galaktogogów wymieniono zapach moczu matki przypominający syrop klonowy¹⁸. Stosowanie u osób poniżej 18 lat nie jest zalecane z powodu braku danych o bezpieczeństwie. U gryzoni wyciągi wodno-etanolowe z nasion obniżały stężenie trójjodotyroniny (T3), a badań genotoksyczności i rakotwórczości nie wykonano³.

Interakcje kozieradki

Leki przeciwcukrzycowe + kozieradka

Ze względu na możliwe działanie hipoglikemizujące kozieradki monografia EMA zaleca rozważenie ścisłego monitorowania kontroli glikemii u chorych leczonych z powodu cukrzycy³.

Warfaryna + kozieradka

Opisano przypadek pacjentki leczonej warfaryną z powodu migotania przedsionków, u której wskaźnik INR wzrósł podczas przyjmowania kilku produktów naturalnych, w tym boldo i kozieradki. Po ich odstawieniu INR wrócił do normy w ciągu tygodnia, a po ponownym włączeniu znów wzrósł, co według algorytmu Naranjo oznacza związek prawdopodobny dla połączenia boldo z kozieradką²⁹. Monografia EMA nie odnotowuje interakcji z lekami³.

Rybocyklib + kozieradka

U 47-letniej kobiety z rakiem piersi z przerzutami po rozpoczęciu leczenia rybocyklibem wystąpiło uszkodzenie wątroby III stopnia, a wywiad ujawnił jednoczesne przyjmowanie suplementu z kozieradką. Skala prawdopodobieństwa interakcji DIPS wskazała na prawdopodobną interakcję, a aminotransferazy wróciły do normy 4 tygodnie po odstawieniu suplementu. Jako mechanizm autorzy proponują wpływ kozieradki na CYP3A4, który metabolizuje rybocyklib³⁰.

Dawkowanie kozieradki

Dawki skutecznej nie ustalono. W badaniach stosowano od kilkuset miligramów wyciągu do kilkunastu gramów nasion na dobę, a dawkowanie w monografii EMA dotyczy wyłącznie wskazań tradycyjnych.

Postacie kozieradki

Kozieradka jest dostępna jako:

• nasiona całe i rozdrobnione do herbaty i maceratu oraz proszek z nasion³, używany także jako dodatek do mąki w pieczywie⁷,
• wyciągi suche i miękkie w postaciach stałych do stosowania doustnego³,
• standaryzowane wyciągi firmowe, np. Testofen⁴ i TrigozimR⁵, oraz wyciąg Teestar™ standaryzowany na galaktomannan⁶.

W przeglądzie 50 RCT z roślinami zawierającymi galaktomannany preparaty z kozieradki, zarówno proszek, jak i wyciągi z nasion, spójnie poprawiały parametry glikemii, a guma guar spójniej wpływała na lipidy².