Kudzu

Kudzu, po polsku opornik łatkowaty, to pnącze z rodziny bobowatych pochodzące z Chin. Jego korzeń jest surowcem Farmakopei Polskiej, który musi zawierać co najmniej 6,5% izoflawonoidów w przeliczeniu na puerarynę, a sama pueraryna ma stanowić co najmniej 45% tej sumy¹. Dwa główne składniki wyciągu z korzenia to daidzyna i pueraryna². W suplementach diety kudzu jest dostępne przede wszystkim jako wyciąg z korzenia, rzadziej z kwiatów. W badaniach klinicznych sprawdzano je głównie jako środek ograniczający ilość wypijanego alkoholu, a w mniejszym zakresie przy objawach menopauzy, masie ciała i stężeniu cholesterolu. Badania nad alkoholem są małe, a wszystkie poza jednym przeprowadził ten sam zespół z McLean Hospital w Stanach Zjednoczonych^3,4.

Synonimy i nazewnictwo kudzu

• Kudzu, opornik łatkowaty – nazwy zwyczajowe².
• Pueraria montana (Lour.) Merr. var. lobata (Willd.) Maesen & S.M.Almeida ex Sanjappa & Predeep – nazwa łacińska, synonim Pueraria lobata (Willd.) Ohwi, rodzina bobowate (Fabaceae)¹.
• Puerariae lobatae radix, korzeń opornika łatkowatego – nazwa surowca farmakopealnego¹.
• Gegen, Radix puerariae – nazwy korzenia w medycynie chińskiej⁵.
• Puerariae flos – wysuszone kwiaty Pueraria lobata albo Pueraria thomsonii⁶.
• Pueraria thomsonii, Pueraria edulis, Pueraria phaseoloides – gatunki blisko spokrewnione, dla których także używa się nazwy kudzu².
• Pueraryna, daidzyna – główne izoflawony korzenia².

Pueraria mirifica (opornik dziwny, white kwao kreu) z Tajlandii jest innym gatunkiem, o innym składzie i innym statusie prawnym (patrz „Bezpieczeństwo stosowania kudzu”)⁷.

Działanie kudzu

Izoflawony kudzu należą do fitoestrogenów, związków o budowie podobnej do estrogenów. Gatunki z rodzaju Pueraria są wpisane do Farmakopei Chińskiej, a pueraryna uzyskała status leku badanego w leczeniu nadużywania alkoholu⁸. Przegląd z 2020 roku wymienia doniesienia o działaniu na mózg, wątrobę, serce, nerki i kości⁸. Badania kliniczne omówione niżej dotyczą picia alkoholu, menopauzy, masy ciała i cholesterolu.

Mechanizm, który miałby tłumaczyć ograniczanie picia, opisano w badaniach na zwierzętach i in vitro. Daidzyna jest swoistym inhibitorem mitochondrialnej dehydrogenazy aldehydowej (ALDH2), enzymu rozkładającego aldehyd octowy⁹. Zmniejsza spożycie alkoholu we wszystkich zbadanych modelach zwierzęcych. Najsilniej działają przy tym te jej analogi, które hamują ALDH2, a nie hamują monoaminooksydazy (MAO)¹⁰. U chomików działanie analogów daidzyny szło w parze z gromadzeniem się w mitochondriach wątroby aldehydu powstającego z serotoniny, co sugeruje inny mechanizm niż kumulacja aldehydu octowego, choć autorzy uznali wyniki za niejednoznaczne¹¹.

Ograniczenia picia u ludzi nie tłumaczy silniejsze upojenie. W RCT z układem naprzemiennym u 12 osób przyjmowanie wyciągu z kudzu (750 mg izoflawonów na dobę przez 9 dni) nie zmieniło odczucia upojenia po alkoholu, stabilności postawy ani czasu reakcji. Stężenie etanolu we krwi rosło po nim nieco szybciej tylko przez 10–15 minut, bez zmiany stężenia maksymalnego i tempa eliminacji¹². Przegląd badań nad metabolizmem alkoholu wymienia kudzu obok disulfiramu jako sposób hamowania ALDH2 i zaznacza, że zmiana metabolizmu etanolu niesie ryzyko, dla którego brakuje danych¹³.

Skuteczność kliniczna kudzu

Dla żadnego wskazania kudzu nie ma metaanalizy. Dowody pochodzą z pojedynczych RCT trwających od jednej sesji do 3 miesięcy, a przy preparatach złożonych do 12 miesięcy.

Czy stosowanie kudzu zmniejsza ilość wypijanego alkoholu?

Małe RCT wskazują, że stosowanie standaryzowanego wyciągu z korzenia kudzu zmniejsza ilość wypijanego alkoholu u osób pijących dużo, które nie zgłaszały się na leczenie. W badaniach, które mierzyły głód alkoholowy, nie zmniejszał się on, a jedyne badanie u pacjentów leczonych z powodu uzależnienia nie wykazało korzyści.

W badaniach zespołu z McLean Hospital ilość wypijanego alkoholu się zmniejszała:

• Picie w warunkach naturalistycznych. W RCT z układem naprzemiennym u kobiet i mężczyzn pijących dużo, po 7 dniach wyciągu uczestnicy wypijali w laboratorium urządzonym jak mieszkanie mniej piw niż po placebo, pili je wolniej i mniejszymi łykami. Chęć picia się nie zmieniła¹⁴.
• Leczenie przez 4 tygodnie. W RCT u 17 mężczyzn w wieku 21–33 lat z rozpoznaniem nadużywania albo uzależnienia od alkoholu stosowanie wyciągu NPI-031 (250 mg izoflawonów 3 razy na dobę) zmniejszyło liczbę drinków na tydzień o 34–57%. Zmniejszyło też liczbę dni intensywnego picia i zwiększyło odsetek dni bez alkoholu³.
• Pojedyncza dawka. W RCT u 20 mężczyzn przyjęcie jednorazowo 2 g wyciągu (520 mg izoflawonów) na 2,5 godziny przed sesją zmniejszyło liczbę wypitych piw z 3,0 do 1,9, podczas gdy w grupie placebo wzrosła z 2,7 do 3,4¹⁵.
• Sama pueraryna. W pilotażowym RCT z układem naprzemiennym u 10 osób przyjmowanie pueraryny w dawce 1200 mg na dobę przez tydzień zmniejszyło liczbę wypitych piw z 3,5 do 2,4, a żaden uczestnik nie wypił 5 ani 6 piw¹⁶.

Wszystkie cztery badania pochodzą z jednego ośrodka i mierzyły picie w sesji laboratoryjnej z limitem 6 piw albo w krótkim okresie leczenia. Współautor wszystkich czterech, D.Y.-W. Lee, w pracy z 2015 roku podał afiliację w firmie Natural Pharmacia International¹⁵.

W jedynym RCT spoza tego ośrodka, u 38 weteranów z rozpoznaniem alkoholizmu objętych programem leczenia uzależnień, stosowanie wyciągu z korzenia kudzu (1,2 g 2 razy na dobę) nie zmniejszyło głodu alkoholowego i nie poprawiło utrzymania trzeźwości w porównaniu z placebo, ani po miesiącu, ani później⁴.

Czy stosowanie kudzu łagodzi objawy menopauzy?

Nie wykazano, żeby stosowanie samego kudzu łagodziło objawy menopauzy w badaniu z grupą placebo. W RCT u 127 kobiet w wieku 50–65 lat stosowanie preparatu z Pueraria lobata (odpowiednik 100 mg izoflawonów) przez 3 miesiące nie zmieniło stężenia lipidów, FSH ani LH w porównaniu z kobietami bez leczenia. Poprawiło wynik testu MMSE i czas skupienia uwagi, ale grupa kontrolna nie dostawała placebo. Autorzy nie znaleźli podstaw do stosowania kudzu dla poprawy zdrowia kobiet po menopauzie¹⁷.

W pozostałych badaniach efektu nie da się przypisać samemu kudzu:

• W badaniu otwartym bez placebo u 50 kobiet po menopauzie, przydzielanych losowo do pięciu schematów dawkowania, punktacja skali objawów menopauzy (MRS) spadła po 4 tygodniach w 4 z 5 grup. Bez grupy kontrolnej tego spadku nie da się oddzielić od efektu placebo¹⁸.
• W RCT u 84 kobiet w wieku 45–60 lat stosowanie mieszaniny wyciągów z kwiatu kudzu i skórki mandarynki (1150 mg na dobę przez 12 tygodni) zmniejszyło nasilenie uderzeń gorąca w porównaniu z placebo, bez zmian hormonalnych. Preparat zawierał dwa surowce¹⁹.

Czy stosowanie kudzu chroni kości po menopauzie?

Badań z pomiarem gęstości mineralnej kości ani złamań nie ma, a wyniki dla markerów obrotu kostnego są sprzeczne. W RCT z układem naprzemiennym u 11 kobiet po menopauzie przyjmowanie izoflawonów z kudzu przez 50 dni nie zmniejszyło resorpcji kości mierzonej izotopem wapnia ⁴¹Ca. Po izoflawonach z soi resorpcja zmniejszyła się o 5–9%, po rizedronianie o 22%, a po estradiolu z medroksyprogesteronem o 24%²⁰. W badaniu otwartym bez placebo marker resorpcji kości CTX-I w surowicy spadł o około 18% po 4 tygodniach przyjmowania największej dawki wyciągu z korzenia¹⁸. W RCT z mieszaniną kwiatu kudzu i skórki mandarynki marker CTx także się obniżył¹⁹.

Czy stosowanie wyciągu z kwiatów kudzu zmniejsza masę ciała?

Dane pochodzą z jednego RCT, którego autorzy pracowali w firmie Toyo Shinyaku. U 81 Japończyków z otyłością (BMI co najmniej 25 kg/m²) stosowanie wyciągu z kwiatów Pueraria thomsonii w dawce 200 albo 300 mg przez 12 tygodni zmniejszyło BMI i powierzchnię tkanki tłuszczowej trzewnej, bez zmiany tkanki podskórnej. Pierwszy autor pracował w dziale badawczym tej firmy²¹.

Czy stosowanie kudzu obniża cholesterol i zapobiega miażdżycy?

Nie wykazano tego dla samego kudzu. W RCT u 127 kobiet po menopauzie stosowanie preparatu z kudzu przez 3 miesiące nie zmieniło stężenia lipidów¹⁷. W 12-miesięcznym RCT u 165 kobiet po menopauzie z łagodną hipercholesterolemią stosowanie preparatu z korzenia szałwii czerwonokorzeniowej i korzenia kudzu obniżyło cholesterol LDL o 6,92% (placebo o 3,21%), a grubość kompleksu błony wewnętrznej i środkowej tętnicy szyjnej o 1,52% (placebo o 1,13%). Preparat był złożony, a punkty końcowe były zastępcze, bez zdarzeń sercowo-naczyniowych⁵.

Czy badania nad pueraryną w iniekcjach dotyczą suplementów z kudzu?

Nie dotyczą. Pueraryna w postaci iniekcji jest w Chinach lekiem podawanym dożylnie w chorobach serca i udarze, więc wyników nie przenosi się na doustne suplementy. W metaanalizie 29 RCT (2480 pacjentów z przewlekłą niewydolnością serca) dodanie pueraryny do standardowego leczenia zwiększało frakcję wyrzutową lewej komory o około 6 punktów procentowych, ale autorzy ocenili jakość dowodów jako niską²².

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla kudzu

Kudzu nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. W rejestrze oświadczeń UE nie ma dla niego wniosku ocenionego ani pozytywnie, ani negatywnie, a ocena oświadczeń dla substancji roślinnych jest od 2010 roku wstrzymana (on hold). Wnioski dotyczące izoflawonów sojowych i izoflawonów bez wskazania surowca, w tym o łagodzeniu objawów naczynioruchowych menopauzy, o gęstości kości i o cholesterolu LDL, zostały odrzucone. Status podaje rejestr²³.

Z pozostałych reżimów prawnych wynika, że:

• monografii Europejskiej Agencji Leków (EMA) nie ma – w wykazie Komitetu ds. Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) kudzu nie ma ani jako monografii, ani jako oceny w toku, ani jako oświadczenia publicznego²⁴,
• status nowej żywności zależy od postaci – wodne wyciągi z korzenia, kwiatów i liści nie są nową żywnością w suplementach diety, skrobia z korzenia nie jest nową żywnością w ogóle, a alkoholowy wyciąg z korzenia wymaga autoryzacji jako nowa żywność i jej nie ma².

Kudzu nie jest składnikiem odżywczym, więc nie ustala się dla niego norm spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL).

Bezpieczeństwo stosowania kudzu

W krótkich badaniach wyciąg z korzenia kudzu był dobrze tolerowany. W 4-tygodniowym RCT nie było zdarzeń niepożądanych ani zmian parametrów życiowych, biochemii krwi i czynności nerek i wątroby³. W badaniu pięciu schematów dawkowania nie odnotowano ciężkich zdarzeń niepożądanych¹⁸. Po 3 miesiącach stosowania preparatu z kudzu stężenie FSH i LH się nie zmieniło¹⁷. W 12-miesięcznym RCT preparatu złożonego zdarzeń niepożądanych było po 6 w grupie badanej i w grupie placebo⁵.

W Belgii suplement z korzeniem, liściem albo kwiatem kudzu może być sprzedawany pod warunkiem, że zalecana dawka dobowa dostarcza nie więcej niż 490 mg izoflawonów². Dawki stosowane w badaniach nad alkoholem przekraczały tę wartość i wynosiły 520 mg¹⁵ albo 750 mg izoflawonów na dobę³.

Nazwa „pueraria” na opakowaniu nie przesądza, który gatunek jest w preparacie. Pueraria mirifica zawiera miroestrol i deoksymiroestrol, związki estrogenne o budowie podobnej do estradiolu, i w UE nie jest dopuszczona jako nowa żywność⁷. W Japonii po serii zdarzeń niepożądanych zaliczono ją do „składników wyznaczonych” żywności prozdrowotnej²⁵.

Iniekcje pueraryny, stosowane w Chinach jako lek, mają inny profil bezpieczeństwa niż doustny wyciąg. W zestawieniu 129 opisanych przypadków działań niepożądanych 88,3% dotyczyło układu immunologicznego i krwi, 64,3% było umiarkowanych albo ciężkich, a 13 zakończyło się zgonem²⁶.

Interakcje kudzu

Metotreksat + kudzu

U szczurów odwar z korzenia kudzu podany razem z metotreksatem spowalniał jego eliminację. Pole pod krzywą stężenia metotreksatu wzrosło o 207,8% przy dawce odwaru 4,0 g/kg i o 127,9% przy 2,0 g/kg, a śmiertelność zwierząt wyniosła odpowiednio 57,1% i 14,3%. Przy metotreksacie podanym dożylnie odwar zmniejszał jego klirens o 47,9%²⁷. Danych u ludzi nie ma, ale metotreksat ma wąski przedział terapeutyczny.

Alkohol + kudzu

Przyjmowanie wyciągu z kudzu nie nasilało subiektywnego upojenia alkoholem. Po dawce alkoholu 0,7 g/kg stężenie etanolu we krwi rosło po nim nieco szybciej w pierwszych 30 minutach, a wpływ alkoholu na częstość akcji serca i temperaturę skóry był silniejszy niż po placebo¹².

Dawkowanie kudzu

Nie ma ustalonej dawki kudzu. W badaniach dawkę podawano jako ilość izoflawonów w standaryzowanym wyciągu albo jako masę wyciągu, a składu wyciągów nie porównywano.

Postacie kudzu

Kudzu jest dostępne jako:

• kapsułki z wyciągiem z korzenia – standaryzowane na izoflawony, jak wyciąg NPI-031³ albo Alkontrol-Herbal¹⁵,
• wyciąg z kwiatów – głównie Pueraria thomsonii, obecny w Japonii w produktach określanych jako „obniżające tłuszcz”^6,21,
• pueraryna jako pojedynczy związek¹⁶,
• susz korzenia – surowiec farmakopealny i składnik odwarów w medycynie chińskiej^1,5.

Postać ma znaczenie prawne. Wodny wyciąg z korzenia może być składnikiem suplementu diety, a alkoholowy wymaga w UE autoryzacji jako nowa żywność².