L-ornityna – co mówią badania? Encefalopatia wątrobowa, wątroba, sen i stres, wydolność fizyczna, hormon wzrostu, dawkowanie i status EFSA.
L-ornityna to aminokwas niebiałkowy, produkt pośredni cyklu mocznikowego, powstający w organizmie z argininy pod wpływem arginazy i będący substratem do syntezy poliamin, proliny oraz cytruliny1. Nie wbudowuje się w białka i nie należy do aminokwasów egzogennych, których organizm musi dostarczać z pożywieniem2. W suplementach diety sprzedaje się ją pod hasłem wsparcia wątroby, obniżania amoniaku, poprawy snu i redukcji zmęczenia, a w preparatach dla sportowców jako środek uwalniający hormon wzrostu. Dla farmaceuty najważniejsze jest jednak rozróżnienie kategorii: asparaginian ornityny jest w Polsce produktem leczniczym o kodzie ATC A05BA06, dostępnym jako granulat doustny bez recepty i na receptę oraz jako koncentrat do infuzji w lecznictwie zamkniętym3. Większość dowodów klinicznych dotyczy właśnie tej soli w encefalopatii wątrobowej, nie wolnej L-ornityny z suplementu, a dla twardych punktów końcowych przegląd Cochrane ocenił te dowody jako bardzo niskiej jakości4.
Synonimy i nazewnictwo L-ornityny
Nazwa systematyczna to kwas 2,5-diaminopentanowy, w piśmiennictwie angielskim ornithine albo L-ornithine. W obrocie występuje kilka postaci o różnych nazwach, których nie wolno traktować jak synonimów zamiennych:
- chlorowodorek L-ornityny (L-ornithine hydrochloride) – postać stosowana w suplementach i w badaniach nad wysiłkiem,
- asparaginian L-ornityny (L-ornithine L-aspartate, skrót LOLA, w rejestrze leków łacińskie Ornithini aspartas) – substancja czynna produktów leczniczych stosowanych w chorobach wątroby,
- alfa-ketoglutaran ornityny (ornithine alpha-ketoglutarate, skrót OKG, nazwa handlowa Ornicetil) – postać badana w żywieniu klinicznym stanów katabolicznych.
Ornityny nie należy mylić z eflornityną, czyli difluorometyloornityną, która jest inhibitorem dekarboksylazy ornityny i w Polsce jest zarejestrowana jako krem do usuwania nadmiernego owłosienia twarzy3.
Działanie L-ornityny
Ornityna jest ogniwem cyklu mocznikowego, czyli szlaku, którym organizm usuwa azot w postaci mocznika. Arginaza rozkłada argininę do ornityny i mocznika, a ornityna wraca do cyklu jako akceptor karbamoilofosforanu w reakcji katalizowanej przez karbamoilotransferazę ornitynową. Poza cyklem mocznikowym ornityna jest substratem dekarboksylazy ornityny w syntezie poliamin oraz punktem wyjścia do syntezy proliny i cytruliny1. Mechanizm działania ornityny w tych szlakach nie jest poznany w całości, co autorzy przeglądów mechanistycznych piszą wprost1.
Z udziału w cyklu mocznikowym wywodzi się cała racjonalizacja stosowania ornityny w chorobach wątroby: dostarczenie substratu ma zwiększyć zdolność wątroby do wiązania amoniaku. Że wychwyt ornityny faktycznie przekłada się na przemiany amoniaku, wykazano u ludzi pomiarem bezpośrednim. Podczas wlewu dożylnego alfa-ketoglutaranu ornityny u 7 zdrowych osób stężenie ornityny we krwi tętniczej wzrosło sześciokrotnie, wychwyt zwiększył się zarówno w krążeniu trzewnym, jak i w kończynie, a stężenie amoniaku obniżyło się o jedną piątą5.
Asparaginian ornityny działa dwutorowo, bo drugi składnik soli też wchodzi w przemiany azotu: postulowanym mechanizmem uzupełniającym jest przekształcanie ornityny i asparaginianu w glutaminę, argininę oraz glutation, a więc wiązanie amoniaku w mięśniach szkieletowych obok jego usuwania w wątrobie6. To nadal hipoteza mechanistyczna, formułowana w przeglądach narracyjnych, nie wynik badania rozdzielającego udział obu składników.
Skuteczność kliniczna L-ornityny
Czy stosowanie asparaginianu ornityny jest skuteczne w encefalopatii wątrobowej?
Dowody są liczne, ale nie rozstrzygają, a korzyść znika przy zawężeniu do badań dobrze prowadzonych. Przegląd Cochrane zidentyfikował 36 badań z randomizacją obejmujących co najmniej 2377 zarejestrowanych uczestników, w tym 10 badań nieopublikowanych, i uzyskał dane o punktach końcowych z 29 badań i 1891 uczestników. Przy włączeniu wszystkich badań śmiertelność w grupach asparaginianu ornityny była mniejsza niż na placebo o blisko 60% (ryzyko względne 0,42, 19 badań, 1489 uczestników), a częstość encefalopatii mniejsza o około 30% (ryzyko względne 0,70, 22 badania, 1375 uczestników)4. Obu wyników nie potwierdzono jednak w analizach zawężonych: w czterech badaniach o niskim ryzyku błędu systematycznego (244 uczestników) różnicy w śmiertelności nie wykazano, a w jedynym badaniu o niskim ryzyku błędu dla encefalopatii (63 uczestników) nie wykazano różnicy w częstości epizodów. Sekwencyjna analiza badań dała wynik jednoznaczny w swojej niejednoznaczności: dowodów jest za mało, by korzystny efekt potwierdzić albo odrzucić, a jakość dowodów dla wszystkich głównych punktów końcowych oceniono jako bardzo niską4.
Rozstrzygające jest to, co stało się z wynikiem po odsianiu badań o wysokim ryzyku błędu. Spośród 29 badań włączonych do analiz tylko 5 miało niskie ryzyko błędu w ocenie śmiertelności, a jedno w ocenie pozostałych punktów końcowych – i właśnie w tych badaniach różnicy nie wykazano4.
W porównaniach z leczeniem stosowanym w tym wskazaniu stosowanie asparaginianu ornityny nie okazało się skuteczniejsze. Wobec laktulozy nie wykazano różnicy w śmiertelności (4 badania, 175 uczestników) ani w częstości encefalopatii, wobec ryfaksyminy również nie wykazano różnicy w żadnym z tych punktów końcowych (2 badania, 105 uczestników). Jedyne porównanie wskazujące na przewagę dotyczyło probiotyków, gdzie częstość encefalopatii była mniejsza o około 30% (ryzyko względne 0,71), przy braku różnicy w śmiertelności i w stężeniu amoniaku4. Analiza podgrup nie wykazała różnicy między podaniem doustnym i dożylnym ani między postacią jawną i minimalną encefalopatii4.
Ocena Cochrane stoi w wyraźnej opozycji do ocen autorskich publikowanych w tym samym okresie. Przegląd narracyjny podsumowujący metaanalizy z dwóch dekad stwierdza korzyść w jawnej i minimalnej encefalopatii oraz szczególnie dobre wyniki postaci doustnej, sam jednak zaznacza, że w jednej z metaanaliz zgłoszono zastrzeżenia do jakości włączonych badań7. Praca ukazała się w suplemencie tematycznym poświęconym temu preparatowi, a jej pierwszy autor od lat publikuje o asparaginianie ornityny, więc przy rozbieżności rozstrzyga przegląd systematyczny z oceną ryzyka błędu.
Czy stosowanie asparaginianu ornityny razem z laktulozą daje przewagę nad samą laktulozą?
Dane sugerują przewagę skojarzenia, ale na punkcie końcowym, który niewiele mówi o rokowaniu. Metaanaliza 12 badań z randomizacją obejmujących 858 pacjentów wykazała, że odsetek odpowiedzi w zbiorczej ocenie klinicznej, nazwanej przez autorów badań pierwotnych „całkowitą skutecznością”, był przy skojarzeniu asparaginianu ornityny z laktulozą większy o około 30% niż przy samej laktulozie (ryzyko względne 1,31), a dodatkowo obniżyły się aktywności aminotransferaz, stężenie bilirubiny całkowitej i stężenie amoniaku8. Ograniczenia są jednak takie, że wyniku nie da się postawić obok danych Cochrane: punkt końcowy jest zbiorczą oceną definiowaną osobno w każdym badaniu pierwotnym, praca nie raportuje śmiertelności ani nawrotów, wszystkie ośrodki autorów są chińskie, a abstrakt nie podaje oceny ryzyka błędu włączonych badań8.
Osobno warto znać wynik metaanalizy sieciowej, w której asparaginian ornityny obniżał stężenie amoniaku najsilniej ze wszystkich porównywanych interwencji, przed nitazoksanidem i laktulozą, natomiast w zapobieganiu jawnej encefalopatii najlepiej wypadły skojarzenia laktulozy z ryfaksyminą9. Ta praca sama nazywa swoje ograniczenie: dla śmiertelności i jakości życia analiza nie dała użytecznych wyników9. Amoniak jest markerem zastępczym, więc najsilniejsze obniżenie amoniaku nie znaczy najskuteczniejszego leczenia encefalopatii.
Co wiadomo o stosowaniu asparaginianu ornityny w stłuszczeniowej chorobie wątroby?
Dane są wstępne i pochodzą z przeglądu narracyjnego, nie z syntezy systematycznej. Powołane w nim wieloośrodkowe badanie z randomizacją wykazało, że 12 tygodni doustnego asparaginianu ornityny w dawce 6–9 g na dobę dało zależne od dawki obniżenie aktywności enzymów wątrobowych i stężenia triglicerydów oraz poprawę stosunku gęstości wątroby do śledziony w tomografii komputerowej, a poprawę mikrokrążenia wątrobowego w niealkoholowym stłuszczeniowym zapaleniu wątroby opisano jedynie w doniesieniu wstępnym6. Wszystkie te punkty końcowe są zastępcze, dobór prac w przeglądzie narracyjnym nie jest odtwarzalny, a autorzy kończą pracę stwierdzeniem, że potrzebne są dalsze oceny w warunkach klinicznych6. Wskazanie „leczenie wspomagające w przebiegu przewlekłych chorób wątroby”, w tym stłuszczenia, ma natomiast zarejestrowany produkt leczniczy dostępny bez recepty10.
Czy stosowanie L-ornityny poprawia wydolność fizyczną?
Nie, i jest to jedyny wniosek, który da się z dostępnych badań obronić bez interpretacji. W badaniu z układem naprzemiennym u 14 regularnie trenujących osób przyjęcie chlorowodorku L-ornityny w dawce 0,1 g na kilogram masy ciała nie zmieniło żadnego wskaźnika maksymalnej wydolności tlenowej: ani czasu do wyczerpania, ani obciążenia w chwili wyczerpania, ani maksymalnego poboru tlenu, ani maksymalnej częstości skurczów serca11. Co więcej, stężenie amoniaku w osoczu było po ornitynie wyższe niż po placebo, i to zarówno tuż po wyczerpaniu, jak i 15 minut później, a autorzy wyprowadzili z tego wniosek o zwiększonej zdolności buforowania amoniaku, opierając się na jednoczesnym wzroście stężenia glutaminianu11. Ten wniosek nie ma pokrycia w pomiarze klirensu amoniaku i nie przełożył się na żaden punkt końcowy wysiłkowy, więc nie należy go pacjentowi powtarzać.
Drugie badanie w tym obszarze dotyczy preparatu złożonego. U 11 mężczyzn trenujących wytrzymałościowo podanie 16 g aminokwasów rozgałęzionych razem z 12 g asparaginianu ornityny skróciło czas reakcji z wyborem wielokrotnym na końcu wysiłku stopniowanego i zmniejszyło stężenie wolnego tryptofanu, natomiast stężenie amoniaku na końcu wysiłku przedłużonego było w grupie suplementu wyższe niż na placebo12. Udziału samej ornityny nie da się tu wyodrębnić, bo hipotezą badania było właśnie to, że ornityna ma równoważyć hiperamonemię wywołaną przez aminokwasy rozgałęzione, a czas reakcji jest miarą zastępczą, nie wydolnością.
Czy stosowanie L-ornityny zwiększa wydzielanie hormonu wzrostu, masę i siłę mięśniową?
Wydzielanie hormonów zmierzono, przyrostu masy i siły nikt nie zmierzył. W badaniu z randomizacją i podwójnym zaślepieniem u 17 doświadczonych sportowców siłowych trzytygodniowa suplementacja argininą z ornityną zwiększyła stężenia hormonu wzrostu i insulinopodobnego czynnika wzrostu 1 w surowicy po wysiłku, przy braku różnic w stężeniach testosteronu, kortyzolu i insuliny13. Punkt końcowy był wyłącznie hormonalny, preparat złożony, a próba liczyła 17 osób, więc badanie nie odpowiada na pytanie, po co ten preparat jest kupowany.
Odpowiedź na to pytanie daje przegląd poświęcony aminokwasom stosowanym jako środki uwalniające hormon wzrostu. Podanie pozajelitowe zwiększa jego stężenie konsekwentnie, ale dawki doustne dostatecznie duże, by wywołać istotne uwalnianie, wywołują dolegliwości żołądkowe i biegunkę, odpowiedź hormonalna ma dużą zmienność międzyosobniczą, a podczas wysiłku wydzielanie hormonu wzrostu wyznacza przede wszystkim intensywność ćwiczeń14. Autorzy stwierdzają wprost, że żadne prawidłowo przeprowadzone badanie nie wykazało, aby doustna suplementacja tymi aminokwasami przed treningiem siłowym zwiększała masę i siłę mięśniową bardziej niż sam trening, i nie zalecają takiego stosowania14.
Czy stosowanie L-ornityny łagodzi zmęczenie i poprawia jakość snu?
Dane pochodzą z dwóch małych badań jednego producenta i nie wystarczają do zalecania ornityny w tym celu. W badaniu z randomizacją i podwójnym zaślepieniem u 52 zdrowych osób pracujących, odczuwających wcześniej lekki stres i zmęczenie, stosowanie L-ornityny w dawce 400 mg na dobę przez 8 tygodni obniżyło stężenie kortyzolu w surowicy oraz stosunek kortyzolu do siarczanu dehydroepiandrosteronu, zmniejszyło nasilenie gniewu w skali nastroju i poprawiło postrzeganą jakość snu15. Badanie prowadziły laboratoria badawczo-rozwojowe producenta suplementów z ornityną, punkty końcowe snu i nastroju były kwestionariuszowe, bez polisomnografii, a populacja to osoby zdrowe z lekkim stresem, nie pacjenci z bezsennością15.
Drugie badanie tego samego zespołu dotyczyło samopoczucia nazajutrz po alkoholu u 11 osób z fenotypem zaczerwienienia po alkoholu. Po przyjęciu 400 mg ornityny badani raportowali mniejsze zmęczenie i ociężałość, mniejsze nasilenie gniewu i splątania oraz dłuższy sen, a stężenie kortyzolu w ślinie po przebudzeniu było mniejsze16. Najpewniejszy jest tu wynik negatywny, oparty na pomiarze obiektywnym: stosowanie ornityny nie przyspieszyło metabolizmu etanolu, bo nie zmieniło ani odczucia upojenia, ani stężenia etanolu w wydychanym powietrzu, ani czasu stania na jednej nodze16. Próba 11 osób, wąsko wybrana grupa fenotypowa i finansowanie przez producenta wykluczają traktowanie tego badania jako podstawy zalecenia.
Co wiadomo o stosowaniu alfa-ketoglutaranu ornityny w stanach katabolicznych?
Jedyny odnaleziony pomiar u ludzi rozstrzygający, czy ten preparat wpływa na metabolizm białka, dał wynik negatywny. Podczas wlewu dożylnego 28 mg na minutę przez 150 minut u 7 zdrowych osób stężenie ornityny wzrosło sześciokrotnie, ale poza zwiększonym wychwytem trzewnym treoniny i lizyny nie stwierdzono zmian w wymianie aminokwasów w kończynie, a autorzy podsumowali, że wlew nie wpływa istotnie na metabolizm białka w wątrobie ani w mięśniach szkieletowych5. Badanie objęło 7 osób zdrowych i drogę dożylną, więc nie odpowiada na pytanie o skuteczność u chorych w stanie katabolicznym, a takich badań z randomizacją dla postaci doustnej nie odnaleziono. Wniosek dla praktyki jest jeden: dla alfa-ketoglutaranu ornityny nie ma danych klinicznych uzasadniających sprzedaż w suplemencie.
Oświadczenia zdrowotne EFSA dla L-ornityny
Ornityna nie ma w Unii Europejskiej ani jednego dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego, a stan ten wynika z rozpatrzenia wniosku, nie z jego braku. W rejestrze unijnym figuruje jeden rekord dla ornityny, o kodzie POL-HC-7704, złożony w trybie art. 13 ust. 1 rozp. (WE) 1924/2006, ze statusem nieudzielenia zezwolenia. Deklarowany związek zdrowotny opisano jako udział w regulacji cyklu mocznikowego, a wniosek oceniono w opinii naukowej EFSA z 2011 roku, do której rejestr odsyła numerem pozycji 225117.
Odrzucone brzmienie nie ma urzędowej wersji polskiej, bo oświadczenie nie weszło do załącznika żadnego rozporządzenia. W rejestrze zapisano je po angielsku jako „Ornithine helps to normalize hepatic function through regulation of urea cycle.”17. Odrzucono więc dokładnie to zastosowanie, którym suplementy z ornityną są sprzedawane, czyli normalizację czynności wątroby przez regulację cyklu mocznikowego. Odmowa jest przy tym stanem mocniejszym niż milczenie rejestru, bo znaczy, że wniosek złożono, oceniono i rozstrzygnięto odmownie. Ornityna nie jest też w sytuacji surowców roślinnych o statusie zawieszonym, bo jako substancja o zdefiniowanej strukturze została oceniona merytorycznie.
Ani asparaginian ornityny, ani alfa-ketoglutaran ornityny nie występują w rejestrze wcale17. Jest to spójne z ich statusem prawnym: asparaginian ornityny podlega w Polsce reżimowi produktu leczniczego, gdzie wskazania określa charakterystyka produktu, a nie rozporządzenie o oświadczeniach zdrowotnych10. Napis o wspieraniu pracy wątroby na opakowaniu suplementu z L-ornityną jest zatem niezgodny z rozstrzygnięciem rejestru, mimo że produkt leczniczy z asparaginianem ornityny ma zarejestrowane wskazanie wątrobowe.
Bezpieczeństwo stosowania L-ornityny
Dla ornityny nie ustalono górnego tolerowanego poziomu spożycia. Nie ma jej także w polskich normach żywienia, i to nie jako pozycji bez wartości, ale w ogóle: wyszukiwanie pełnotekstowe w wydaniu 2024 przy działającej kontroli pozytywnej nie zwróciło ani jednego wystąpienia, a lista maksymalnych dawek w suplementach diety Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym obejmuje wyłącznie witaminy i składniki mineralne2.
Danych o tolerancji jest za to więcej z badań nad postacią leczniczą niż nad suplementem. W przeglądzie Cochrane częstość zdarzeń niepożądanych nieciężkich w grupach asparaginianu ornityny nie różniła się od placebo (14 badań, 1076 uczestników), a dla zdarzeń ciężkich dowody były bardzo niskiej jakości i nie rozstrzygały4. Przy dużych dawkach doustnych aminokwasów uwalniających hormon wzrostu, a więc także ornityny, opisywano dolegliwości żołądkowe i biegunkę14.
Praktyczne granice bezpieczeństwa wyznacza charakterystyka zarejestrowanego produktu z asparaginianem ornityny. Wymienia trzy przeciwwskazania: nadwrażliwość na substancję czynną lub pomocniczą, niewydolność nerek znacznego stopnia przy stężeniu kreatyniny w surowicy powyżej 3 mg/100 ml oraz zaburzenia metabolizmu aminokwasów biorących udział w cyklu mocznikowym, na przykład na skutek defektu enzymatycznego10. Ten sam dokument nie zawiera danych o stosowaniu u dzieci i młodzieży, a przy braku poprawy po 4 tygodniach każe odesłać pacjenta do lekarza10.
Nie wydawaj preparatu z ornityną osobie z ciężką niewydolnością nerek ani z rozpoznanym zaburzeniem metabolizmu aminokwasów cyklu mocznikowego – w charakterystyce produktu leczniczego z asparaginianem ornityny są to bezwzględne przeciwwskazania, a próg dla nerek podano liczbowo jako stężenie kreatyniny powyżej 3 mg/100 ml10. Suplement diety z L-ornityną nie ma własnej charakterystyki produktu, więc te same ograniczenia trzeba stosować wobec niego przez analogię.
Osobną grupą ryzyka są osoby z chorobami przebiegającymi z nadmiarem ornityny. W zwyrodnieniu obrączkowatym naczyniówki i siatkówki, dziedziczonym autosomalnie recesywnie, niedobór aminotransferazy ornitynowej podnosi stężenie ornityny w osoczu, a gromadzenie się tego aminokwasu prowadzi do ognisk zaniku naczyniówkowo-siatkówkowego, ślepoty nocnej, zawężenia pola widzenia i utraty widzenia centralnego. Leczenie polega przede wszystkim na diecie z ograniczeniem argininy, czyli na obniżaniu stężenia ornityny18. Podawanie ornityny działa więc w tej chorobie przeciwnie do leczenia. Jest to wnioskowanie mechanistyczne, nie wynik badania nad suplementem, ale przy chorobie prowadzącej do utraty wzroku wystarczające, by ornityny nie polecać. Nadmiar ornityny wiąże się też z hiperamonemią i z zespołem hiperornitynemii, hiperamonemii i homocytrulinurii1.
Interakcje L-ornityny
Leki stosowane w encefalopatii wątrobowej + asparaginian ornityny
To nie jest interakcja farmakokinetyczna, ale zagadnienie o największym znaczeniu praktycznym. Asparaginian ornityny bywa dodawany do laktulozy albo ryfaksyminy, a w porównaniach bezpośrednich nie wykazano jego przewagi nad żadnym z tych leków ani w śmiertelności, ani w częstości epizodów encefalopatii4. Przewagę skojarzenia z laktulozą nad samą laktulozą opisano wyłącznie na zbiorczym punkcie końcowym „całkowitej skuteczności”8. Wniosek przy okienku: ornityna nie zastępuje leczenia zaleconego przez lekarza w encefalopatii wątrobowej, a decyzję o dołożeniu jej do laktulozy podejmuje lekarz prowadzący.
Aminokwasy rozgałęzione + asparaginian ornityny
Skojarzenie badano w sporcie z założeniem, że ornityna zrównoważy wzrost stężenia amoniaku wywołany metabolizmem aminokwasów rozgałęzionych. Założenia tego nie potwierdzono: w badaniu z układem naprzemiennym u 11 mężczyzn stężenie amoniaku na końcu wysiłku przedłużonego było w grupie skojarzenia wyższe niż na placebo, a przyspieszone było jedynie usuwanie amoniaku w okresie odnowy12.
Leki przyjmowane jednocześnie + asparaginian ornityny
Badań interakcji nie przeprowadzono. Charakterystyka zarejestrowanego produktu doustnego stwierdza to wprost i dodaje, że dotychczas nie są znane żadne interakcje z innymi produktami leczniczymi10. Brak znanych interakcji przy braku badań nad nimi to informacja o luce w danych, nie o bezpieczeństwie skojarzeń. Dla wolnej L-ornityny z suplementu diety nie odnaleziono żadnych badań interakcji.
Dawkowanie L-ornityny
Dla ornityny nie istnieje polska norma spożycia ani górny tolerowany poziom, bo jest aminokwasem niebiałkowym syntetyzowanym w organizmie, nieujętym w normach krajowych2. Poniższe wartości pochodzą z badań klinicznych oraz z charakterystyk produktów leczniczych.
| Dawka | Wskazanie w badaniach | Uwagi |
|---|---|---|
| 3–6 g asparaginianu ornityny 1–3 razy na dobę | leczenie wspomagające w przewlekłych chorobach wątroby | dawkowanie zarejestrowanego produktu leczniczego, 1 saszetka zawiera 3 g substancji czynnej w 5 g granulatu, brak poprawy po 4 tygodniach jest wskazaniem do konsultacji lekarskiej10 |
| 6–9 g asparaginianu ornityny na dobę przez 12 tygodni | stłuszczeniowa choroba wątroby, punkty końcowe zastępcze | dawka z badania powołanego w przeglądzie narracyjnym, wymaga potwierdzenia6 |
| 400 mg L-ornityny na dobę przez 8 tygodni | markery stresu i postrzegana jakość snu | jedyny badany schemat w tym wskazaniu, badanie producenta, punkty końcowe kwestionariuszowe15 |
| 400 mg L-ornityny jednorazowo po alkoholu | samopoczucie nazajutrz | próba 11 osób, metabolizmu etanolu nie przyspieszono16 |
| 0,1 g chlorowodorku L-ornityny na kilogram masy ciała jednorazowo | wysiłek do wyczerpania | schemat, przy którym nie poprawiono żadnego wskaźnika wydolności, a stężenie amoniaku było wyższe niż na placebo11 |
| 12 g asparaginianu ornityny z 16 g aminokwasów rozgałęzionych jednorazowo | wysiłek przedłużony i stopniowany | preparat złożony, udziału ornityny nie da się wyodrębnić12 |
Dawki rynkowe w suplementach diety mieszczą się zwykle między 400 mg a 3 g wolnej L-ornityny na porcję, czyli w preparatach „na sen” odpowiadają dawce badanej, a w preparatach dla sportowców są wielokrotnie mniejsze od dawek stosowanych w badaniach nad wysiłkiem. Preparaty przedtreningowe łączą ornitynę z argininą, cytruliną i aminokwasami rozgałęzionymi, a takich mieszanek nie dawkuje się według powyższej tabeli.
Gdy pacjent szuka „czegoś na wątrobę” z ornityną, pokaż mu, że w Polsce jest to substancja czynna produktu leczniczego z zarejestrowanym wskazaniem wątrobowym, dostępnego bez recepty w dawce 3 g na saszetkę3. Suplement z wolną L-ornityną w dawce 400 mg nie jest jego tańszym odpowiednikiem: różni się solą, dawką i tym, że nie ma zarejestrowanego wskazania.
Postacie L-ornityny
W suplementach diety ornityna jest dostępna jako wolna L-ornityna i jako chlorowodorek L-ornityny, w kapsułkach i w proszku, często w mieszankach z argininą albo cytruliną. Postacią o ustalonym statusie leczniczym jest asparaginian L-ornityny: granulat do sporządzania roztworu doustnego w saszetkach po 3 g substancji czynnej w 5 g granulatu i po 6 g w 10 g granulatu, a w lecznictwie zamkniętym koncentrat do sporządzania roztworu do infuzji 5 g/10 ml3. Trzecią postacią jest alfa-ketoglutaran ornityny, badany w żywieniu klinicznym, dla którego jedyny odnaleziony pomiar u ludzi nie wykazał wpływu na metabolizm białka5.
Badań porównujących biodostępność tych postaci między sobą u ludzi nie odnaleziono, więc różnic w tym zakresie nie należy pacjentowi obiecywać. Praktyczna różnica dotyczy zawartości i drogi podania: asparaginian zawiera w gramie proszku mniej ornityny niż postać wolna, bo część masy stanowi asparaginian, natomiast właśnie dla asparaginianu istnieje analiza podgrup wykazująca, że podanie doustne i dożylne dają w encefalopatii wątrobowej porównywalne wyniki4.
Skład substancji pomocniczych różni się między preparatami leczniczymi i ma znaczenie przy wydawaniu. Produkt dostępny bez recepty zawiera izomalt, więc nie powinien być stosowany przy rzadko występującej dziedzicznej nietolerancji fruktozy, i zawiera mniej niż 1 mmol sodu na saszetkę, natomiast preparat wydawany na receptę zawiera fruktozę oraz żółcień pomarańczową o kodzie E 11010.
Źródła
- Sivashanmugam M, Jaidev J, Umashankar V, Sulochana KN. Ornithine and its role in metabolic diseases: An appraisal. Biomed Pharmacother. 2016;86:185-194. [typ: przegląd narracyjny, mechanizmy] PMID: 27978498 ↩↩↩↩
- Rychlik E, Stoś K, Woźniak A, Mojska H (red.). Normy żywienia dla populacji Polski. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2024. ISBN 978-83-65870-78-0. [typ: normy żywienia] ↩↩↩
- Rejestr Produktów Leczniczych dopuszczonych do obrotu na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej. Centrum e-Zdrowia. Wyszukanie po substancji „ornityna”: asparaginian ornityny (Ornithini aspartas, ATC A05BA06) jest w Polsce produktem leczniczym w postaci granulatu doustnego 3 g/5 g i 6 g/10 g (OptiHepan – OTC, Hepa-Merz 3000 i Ornispar – Rp) oraz koncentratu do infuzji 5 g/10 ml (Hepa-Merz – Lz). https://rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl/rpl/search/public. [typ: rejestr urzędowy] ↩↩↩↩
- Goh ET i wsp. L-ornithine L-aspartate for prevention and treatment of hepatic encephalopathy in people with cirrhosis. Cochrane Database Syst Rev. 2018;5(5):CD012410. [typ: przegląd systematyczny z metaanalizą, dowody bardzo niskiej jakości] PMID: 29762873 ↩↩↩↩↩↩↩↩↩
- Eriksson LS, Reihnér E, Wahren J. Infusion of ornithine-alpha-ketoglutarate in healthy subjects: effects on protein metabolism. Clin Nutr. 1985;4(2):73-76. [typ: badanie fizjologiczne z wlewem dożylnym, 7 osób] PMID: 16831709 ↩↩↩
- Butterworth RF, Canbay A. Hepatoprotection by L-Ornithine L-Aspartate in Non-Alcoholic Fatty Liver Disease. Dig Dis. 2018;37(1):63-68. [typ: przegląd narracyjny] PMID: 30016770 ↩↩↩↩
- Butterworth RF, McPhail MJW. L-Ornithine L-Aspartate (LOLA) for Hepatic Encephalopathy in Cirrhosis: Results of Randomized Controlled Trials and Meta-Analyses. Drugs. 2019;79(Suppl 1):31-37. [typ: przegląd narracyjny] PMID: 30706425 ↩
- Zhang H i wsp. Efficacy and safety of L-ornithine L-aspartate combined with lactulose in treatment of hepatic encephalopathy: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trial. Front Med (Lausanne). 2025;12:1581792. [typ: przegląd systematyczny z metaanalizą] PMID: 40370740 ↩↩↩
- Hammd M i wsp. Efficacy and Safety of Variable Treatment Options in the Prevention of Hepatic Encephalopathy: A Systematic Review and Network Meta-Analysis. Cureus. 2024;16(1):e53341. [typ: przegląd systematyczny z metaanalizą sieciową] PMID: 38435950 ↩↩
- Charakterystyka Produktu Leczniczego OptiHepan, 3 g/5 g, granulat do sporządzania roztworu doustnego (L-ornityny L-asparaginian). Natur Produkt Pharma Sp. z o.o. Rejestr Produktów Leczniczych, https://rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl/rpl/search/public. [typ: charakterystyka produktu leczniczego, kategoria dostępności OTC] ↩↩↩↩↩↩↩↩
- Demura S i wsp. The effect of L-ornithine hydrochloride ingestion on performance during incremental exhaustive ergometer bicycle exercise and ammonia metabolism during and after exercise. Eur J Clin Nutr. 2010;64(10):1166-1171. [typ: badanie kontrolowane z układem naprzemiennym] PMID: 20717126 ↩↩↩
- Mikulski T i wsp. Effects of supplementation with branched chain amino acids and ornithine aspartate on plasma ammonia and central fatigue during exercise in healthy men. Folia Neuropathol. 2015;53(4):377-386. [typ: RCT z układem naprzemiennym, preparat złożony] PMID: 26785372 ↩↩↩
- Zajac A i wsp. Arginine and ornithine supplementation increases growth hormone and insulin-like growth factor-1 serum levels after heavy-resistance exercise in strength-trained athletes. J Strength Cond Res. 2010;24(4):1082-1090. [typ: RCT podwójnie zaślepione, punkt końcowy hormonalny, preparat złożony] PMID: 20300016 ↩
- Chromiak JA, Antonio J. Use of amino acids as growth hormone-releasing agents by athletes. Nutrition. 2002;18(7-8):657-661. [typ: przegląd narracyjny] PMID: 12093449 ↩↩↩
- Miyake M i wsp. Randomised controlled trial of the effects of L-ornithine on stress markers and sleep quality in healthy workers. Nutr J. 2014;13:53. [typ: RCT podwójnie zaślepione, kontrolowane placebo, badanie prowadzone przez producenta] PMID: 24889392 ↩↩↩
- Kokubo T i wsp. A randomized, double-masked, placebo-controlled crossover trial on the effects of L-ornithine on salivary cortisol and feelings of fatigue of flushers the morning after alcohol consumption. Biopsychosoc Med. 2013;7(1):6. [typ: RCT z układem naprzemiennym, badanie prowadzone przez producenta] PMID: 23414576 ↩↩↩
- Oświadczenie zdrowotne EFSA: ornityna nie ma w Unii Europejskiej dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. W rejestrze figuruje jeden rekord dla ornityny (POL-HC-7704), złożony w trybie art. 13 ust. 1 rozp. (WE) 1924/2006, ze statusem niedopuszczenia, deklarowany związek zdrowotny „contribution to the regulation of the urea cycle”, oceniony w opinii EFSA Journal 2011;9(6):2251. Asparaginian ornityny i alfa-ketoglutaran ornityny nie występują w rejestrze. EU Register of nutrition and health claims. https://ec.europa.eu/food/food-feed-portal/screen/health-claims/eu-register ↩↩↩
- Merino Diez MT, Soria Prada C, Zamorano Aleixandre M, Gonzalez-Lopez JJ. Gyrate atrophy of the choroid and retina: Update on diagnosis and treatment. Arch Soc Esp Oftalmol (Engl Ed). 2024;99(9):392-399. [typ: przegląd narracyjny, choroba rzadka] PMID: 38663712 ↩
Treść specjalistyczna
Tylko dla farmaceutów i techników farmaceutycznych. Zaloguj się kontem zawodowym, żeby czytać dalej.