Likopen

Likopen to czerwony barwnik roślinny z grupy karotenoidów, odpowiedzialny za kolor pomidorów i arbuza¹. Jest węglowodorem o wzorze C₄₀H₅₆, zbudowanym z długiego łańcucha sprzężonych wiązań podwójnych, bez pierścieni na końcach cząsteczki. Z tego powodu, w odróżnieniu od beta-karotenu, nie jest prowitaminą A. Nie jest witaminą ani składnikiem mineralnym. W prawie Unii Europejskiej funkcjonuje jako nowa żywność dopuszczoną w trzech postaciach oczyszczonych i jako oleożywica z pomidorów, a zarazem barwnikiem spożywczym^2,3. Sprzedawany jest przede wszystkim jako suplement „dla prostaty”, „dla serca” i jako przeciwutleniacz.

Większość danych o likopenie pochodzi z badań obserwacyjnych nad dietą bogatą w pomidory. Badań z randomizacją nad samym suplementem jest mało, są małe i krótkie, a ich wyniki w najważniejszych wskazaniach są ujemne albo niespójne.

Synonimy i nazewnictwo likopenu

• Nazwa chemiczna: likopen, wzór sumaryczny C₄₀H₅₆, masa cząsteczkowa 536,85 Da, numer CAS 502-65-8 dla postaci złożonej z samych izomerów trans².
• Zapis angielski: lycopene.
• Oznaczenie jako barwnik spożywczy: E 160d³.
• Postacie handlowe wpisane do unijnego wykazu nowej żywności: likopen syntetyczny, likopen z grzyba Blakeslea trispora, oczyszczony likopen z pomidorów (Lycopersicon esculentum) i oleożywica likopenowa z pomidorów².
• Laktolikopen – likopen związany z białkiem serwatkowym, stosowany w części badań klinicznych⁴.

Działanie likopenu

Likopen należy do karotenoidów najsilniej wygaszających reaktywne formy tlenu, co jest podstawą hipotez o jego działaniu ochronnym na skórę, naczynia i gruczoł krokowy⁵. W badaniach na zwierzętach i w części badań u ludzi opisywano regulację procesów oksydacyjnych i zapalnych, pobudzanie apoptozy oraz hamowanie podziałów komórek, tworzenia nowych naczyń i przerzutowania. Większość tych prac dotyczyła raka prostaty, a autorzy przeglądu zaznaczają, że z powodu braku dowodów klinicznych nie ma zaleceń co do stosowania likopenu ani jego dawki⁶.

U ludzi suplementacja zmienia przede wszystkim biomarkery. W metaanalizie sześciu badań z randomizacją stosowanie likopenu zmniejszało uszkodzenia DNA mierzone testem kometowym, ale nie wydłużało czasu do utlenienia frakcji LDL cholesterolu⁷. W metaanalizie 26 badań karotenoidów stosowanie likopenu jako jedynego spośród pojedynczych karotenoidów obniżało stężenie interleukiny 6⁸, a w metaanalizie 34 badań obniżało stężenie dialdehydu malonowego, markera utleniania lipidów⁹. Przełożenia tych zmian na punkty końcowe istotne dla pacjenta nie wykazano.

Likopen rozpuszcza się w tłuszczach, a jego wchłanianie zależy od postaci pokarmu. Po pojedynczej porcji 23 mg likopenu przyjętej z olejem pole pod krzywą stężenia we frakcji chylomikronów było 3,8 raza większe po koncentracie pomidorowym niż po świeżych pomidorach¹⁰.

Metaanaliza badań nad pomidorami u osób z nadwagą wskazuje, że część korzyści przypisywanych likopenowi może wynikać z innych składników pomidora. Efekt nie zależał od dawki likopenu, a działały także preparaty pomidorowe pozbawione likopenu¹¹.

Skuteczność kliniczna likopenu

Żadne wskazanie likopenu nie ma mocnych dowodów z badań z randomizacją. Najwięcej danych dotyczy prostaty i ciśnienia tętniczego, ale w obu obszarach dowody dla suplementu są słabsze, niż sugerują badania obserwacyjne nad dietą.

Czy stosowanie likopenu zapobiega rakowi prostaty?

Nie wiadomo, bo brakuje odpowiednich badań. Przegląd systematyczny Cochrane objął tylko trzy badania z randomizacją z łącznie 154 uczestnikami, z czego dwa obarczone były wysokim ryzykiem błędu systematycznego. Żadne nie raportowało zgonów z powodu raka prostaty, a zapadalność podało tylko jedno. Autorzy uznali, że dowody nie pozwalają ani poprzeć, ani odrzucić stosowania likopenu w zapobieganiu rakowi prostaty¹².

Silniejsze sygnały pochodzą z badań obserwacyjnych, które dotyczą diety, nie suplementu. W metaanalizie 42 badań obejmujących 692 012 mężczyzn i 43 851 przypadków raka wyższe spożycie likopenu z dietą wiązało się z ryzykiem raka prostaty mniejszym o 12% (ryzyko względne 0,88), podobnie jak wyższe stężenie likopenu we krwi. Zależności z rakiem zaawansowanym nie obserwowano¹³. Metaanaliza 119 prospektywnych badań kohortowych opisała słabą zależność liniową między likopenem w diecie a ryzykiem raka prostaty oraz ryzyko nowotworów ogółem mniejsze o 5% przy wysokim spożyciu i o 11% przy wysokim stężeniu we krwi¹⁴. Badania tego typu pokazują związek, nie przyczynę. Wysokie spożycie produktów pomidorowych towarzyszy innym cechom diety i stylu życia.

Czy stosowanie likopenu obniża PSA u mężczyzn z rakiem prostaty?

Nie wykazano tego. W metaanalizie sześciu badań z randomizacją u mężczyzn z rakiem prostaty bez przerzutów suplementacja nie zmieniała stężenia antygenu swoistego dla prostaty (PSA). Obniżenie obserwowano jedynie w podgrupie badań z wyjściowym PSA co najmniej 6,5 µg/l, przy dużej heterogeniczności wyników, i nie zależało ono od dawki ani czasu stosowania¹⁵. Druga metaanaliza, sześciu badań z likopenem albo ekstraktem pomidorowym, również nie wykazała różnicy¹⁶. Wcześniejszy przegląd, w którym sześć z ośmiu prac wskazywało na spadek PSA, opierał się głównie na badaniach bez grupy kontrolnej¹⁷. PSA jest przy tym markerem zastępczym, a nie miarą przeżycia ani postępu choroby.

Czy stosowanie likopenu hamuje łagodny rozrost prostaty?

Dane ograniczają się do jednego małego badania pilotażowego. U 40 mężczyzn z łagodnym rozrostem prostaty przyjmowanie 15 mg likopenu na dobę przez 6 miesięcy obniżało PSA, a w grupie placebo prostata powiększała się, w grupie likopenu nie. Objawy w kwestionariuszu IPSS (International Prostate Symptom Score) złagodniały w obu grupach, bardziej przy likopenie¹⁸. Wyników nie powtórzono w większym badaniu, więc stanowią one hipotezę, nie podstawę do zaleceń.

Czy stosowanie likopenu obniża ciśnienie tętnicze?

Dane są sprzeczne. Metaanalizy z małą liczbą badań opisywały obniżenie ciśnienia skurczowego o około 5 mmHg: w sześciu badaniach, z większym efektem przy dawkach powyżej 12 mg na dobę i u osób z wyższym ciśnieniem wyjściowym¹⁹, w czterech badaniach o 5,6 mmHg²⁰ i o 5,66 mmHg w analizie badań z suplementem²¹. W sieciowej metaanalizie 11 badań obniżenie ciśnienia skurczowego, o 5,89 mmHg, wykazano jedynie przy stosowaniu standaryzowanego ekstraktu pomidorowego, a u chorych z nadciśnieniem także obniżenie rozkurczowego. Stosowanie likopenu syntetycznego i preparatów pomidorowych innych niż ten ekstrakt spójnego efektu nie dawało²².

Dwie największe metaanalizy nie potwierdziły efektu. W analizie 43 badań z dawkami od 1,44 do 75 mg na dobę nie stwierdzono różnicy ciśnienia tętniczego, także u osób z podwyższonymi wartościami wyjściowymi²³. Podobnie w metaanalizie 34 badań z randomizacją⁹. Przegląd parasolowy z 2026 r. ocenił pewność dowodów dla obniżenia ciśnienia jako wysoką, ale objął wyłącznie likopen naturalnie obecny w pomidorach, nie suplementy²⁴.

Czy stosowanie likopenu obniża stężenie cholesterolu?

Nie wykazano tego. Wczesna metaanaliza opisała obniżenie frakcji LDL cholesterolu o około 10 mg/dl, co autorzy przeliczyli na około 10%, ale tylko w podgrupie badań z dawkami co najmniej 25 mg na dobę²⁰. Późniejsze, większe metaanalizy nie stwierdziły wpływu likopenu na cholesterol całkowity, frakcję LDL, HDL ani triglicerydy^23,9, a przegląd parasolowy określił wyniki lipidowe jako niespójne²⁴.

Czy stosowanie likopenu chroni skórę przed promieniowaniem UV?

Dane sugerują częściową ochronę, mierzoną w warunkach doświadczalnych. W metaanalizie 21 badań u zdrowych osób przyjmowanie pomidorów i likopenu zmniejszało zaczerwienienie skóry po kontrolowanym naświetlaniu, podwyższało minimalną dawkę promieniowania wywołującą rumień i obniżało markery uszkodzenia skóry, takie jak metaloproteinaza 1⁵. Punktami końcowymi były pomiary skóry po naświetlaniu w laboratorium, nie częstość oparzeń słonecznych ani nowotworów skóry. Wnioskowania o ochronie porównywalnej z filtrem przeciwsłonecznym te dane nie uzasadniają.

Czy stosowanie likopenu poprawia płodność męską?

Dowody są słabe i dotyczą parametrów nasienia, nie ciąż. W metaanalizie czterech badań ze 151 uczestnikami suplementacja wiązała się z niewielką poprawą koncentracji plemników (standaryzowana różnica średnich 0,33), bez wpływu na ruchliwość progresywną, morfologię i uszkodzenia DNA plemników. Autorzy stwierdzili błąd publikacji¹. W badaniu z randomizacją u 60 zdrowych mężczyzn 14 mg laktolikopenu przez 12 tygodni nie zmieniło pierwszorzędowego punktu końcowego, czyli koncentracji plemników ruchliwych, choć poprawiło odsetek plemników szybko ruchliwych i o prawidłowej budowie⁴. W badaniu u 44 mężczyzn z oligozoospermią przyjmowanie 25 mg likopenu przez 12 tygodni zwiększało całkowitą liczbę plemników²⁵.

Jedyne badanie mierzące urodzenia nie wykazało korzyści. W wieloośrodkowym badaniu MOXI (Males, Antioxidants, and Infertility) 174 mężczyzn z męskim czynnikiem niepłodności otrzymywało preparat złożony z siedmiu składników, w tym 10 mg likopenu, albo placebo. Parametry nasienia i fragmentacja DNA nie poprawiły się, a odsetek urodzeń żywych po 6 miesiącach wyniósł 15% w grupie preparatu wobec 24% w grupie placebo, bez istotnej różnicy²⁶. Wyniku nie można przypisać samemu likopenowi.

Czy stosowanie likopenu łagodzi zmiany przednowotworowe jamy ustnej?

Wstępne dane są zachęcające, ale słabe metodologicznie. Metaanaliza 27 badań klinicznych objęła głównie zwłóknienie podśluzówkowe jamy ustnej (20 badań), a także liszaj płaski (5) i leukoplakię (2). Stosowanie likopenu łagodziło objawy we wszystkich trzech chorobach, w liszaju płaskim w stopniu porównywalnym z prednizolonem, a w zwłóknieniu poprawiał rozwieranie szczęk podobnie jak leczenie konwencjonalne. Autorzy wskazali heterogeniczność i krótką obserwację²⁷. W sieciowej metaanalizie 32 badań z 2063 chorymi na zwłóknienie podśluzówkowe likopen oceniano głównie w skojarzeniu z kortykosteroidami i hialuronidazą, a autorzy uznali badania za metodologicznie słabe²⁸.

Czy stosowanie likopenu zapobiega stanowi przedrzucawkowemu?

Nie wykazano tego. W metaanalizie 19 badań profilaktycznych żaden z ocenianych antyoksydantów, w tym likopen, nie zapobiegał stanowi przedrzucawkowemu²⁹.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla likopenu

Likopen nie ma ani jednego dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. To nie jest zawieszenie wniosków, jakie dotyczy wielu składników roślinnych: wnioski zostały rozpatrzone przez Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności i odrzucone. W rejestrze oświadczeń Unii Europejskiej likopen pojawia się w 28 wpisach i wszystkie mają status odmowny. Dziewiętnaście dotyczy samego likopenu albo wyciągów pomidorowych z likopenem i obejmuje prawidłowe funkcjonowanie prostaty, pracę serca i naczyń, ochronę skóry przed słońcem, widzenie u osób starszych oraz ochronę komórek przed uszkodzeniem oksydacyjnym. Dwa kolejne wnioski o zmniejszeniu ryzyka choroby, dla kompleksu likopenu z białkiem serwatkowym i dla preparatu obniżającego cholesterol, również odrzucono³⁰.

W praktyce oznacza to, że sformułowania „wspiera prostatę”, „chroni serce” czy „przeciwutleniacz chroniący komórki” na suplemencie z likopenem nie mają podstawy w unijnym prawie żywnościowym.

Inne reżimy prawne:

• Tradycyjny roślinny produkt leczniczy (dyr. 2001/83/WE): ani likopen, ani pomidor nie mają monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych Europejskiej Agencji Leków ani wpisu na listę unijną³¹.
• Nowa żywność (rozp. (UE) 2015/2283): likopen syntetyczny i likopen z Blakeslea trispora są dopuszczone w suplementach diety do 15 mg na zalecaną dzienną porcję. Likopen z pomidorów i oleożywica likopenowa w suplementach nie są traktowane jako zastosowanie nowej żywności^3,2.
• Dodatek do żywności (rozp. (WE) 1333/2008): likopen jest dopuszczonym barwnikiem E 160d³.

Bezpieczeństwo stosowania likopenu

Likopen w dawkach stosowanych w badaniach jest dobrze tolerowany. W przeglądzie badań u mężczyzn z rakiem prostaty nie opisano ciężkich działań toksycznych ani nietolerancji¹⁷. Ocena ryzyka metodą obserwowanego bezpiecznego poziomu uznała dowody bezpieczeństwa za silne do 75 mg na dobę, a dla wyższych dawek za niewystarczające do wniosku o bezpieczeństwie długotrwałego stosowania. Autorzy tej oceny byli związani ze stowarzyszeniem producentów suplementów diety³².

Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności ustalił w 2008 r. dopuszczalne dzienne spożycie (ADI) likopenu ze wszystkich źródeł na 0,5 mg na kilogram masy ciała, czyli 35 mg na dobę dla osoby ważącej 70 kg. Ocena z 2026 r. wykazała, że u osób przyjmujących suplementy likopen jako nowa żywność mniej więcej podwaja narażenie z diety, a najwyższe narażenie dotyczy dzieci. W scenariuszu użytkowników suplementów średnie narażenie dzieci wyniosło 0,92 mg na kilogram masy ciała na dobę, czyli prawie dwukrotność ADI³. Z powodu ryzyka przekroczenia ADI EFSA już w 2023 r. nie potwierdziła bezpieczeństwa żółto-pomarańczowego ekstraktu pomidorowego jako nowej żywności³.

U dzieci przyjmujących suplementy z likopenem EFSA oszacowała średnie narażenie blisko dwukrotnie wyższe od dopuszczalnego dziennego spożycia, bo do dawki z preparatu dochodzi likopen z diety i z barwnika E 160d³.

Duże i długotrwałe spożycie likopenu, także z pomidorami, może powodować żółtopomarańczowe zabarwienie skóry dłoni, podeszew i fałdów nosowo-wargowych (karotenodermia z likopenemii). Stan jest łagodny i nieszkodliwy³³.

Dane o suplementacji w ciąży ograniczają się do badań nad zapobieganiem stanowi przedrzucawkowemu, w których nie wykazano korzyści²⁹.

Interakcje likopenu

Sterole i stanole roślinne + likopen

Sterole i stanole roślinne, stosowane w margarynach i suplementach obniżających cholesterol, obniżają stężenia karotenoidów we krwi. W metaanalizie 41 badań z randomizacją z 3306 uczestnikami spożycie średnio 2,5 g steroli lub stanoli na dobę obniżało stężenie likopenu w osoczu o 12,3%, a po uwzględnieniu spadku cholesterolu o 6,3%. Stężenia pozostawały w granicach normy. Dwoje współautorów pracowało u producenta margaryn ze sterolami³⁴.

Orlistat + likopen

Orlistat hamuje wchłanianie tłuszczów, a wraz z nimi karotenoidów rozpuszczalnych w tłuszczach. U sześciu chorych na otyłość leczonych orlistatem stężenia alfa- i beta-karotenu spadły istotnie, a stężenie likopenu obniżyło się po 3 miesiącach, po czym ponownie wzrosło³⁵. Badanie było bardzo małe i bez grupy kontrolnej, więc wielkości tej interakcji dla likopenu nie da się określić.

Dawkowanie likopenu

Polskie normy żywienia nie obejmują likopenu. Nie ma dla niego normy spożycia, górnego tolerowanego poziomu spożycia ani maksymalnej dawki w suplemencie diety wg uchwał Zespołu do spraw Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym³⁶.

Postacie likopenu

W suplementach diety likopen jest dostępny jako postać syntetyczna, jako likopen z fermentacji grzyba Blakeslea trispora, jako oczyszczony likopen z pomidorów oraz jako oleożywica pomidorowa zawierająca 5–15% likopenu wraz z innymi karotenoidami i tokoferolami². Przeważają kapsułki miękkie z olejem, a likopen bywa też składnikiem preparatów złożonych „dla mężczyzn” i „na opaleniznę”.

Postacie nie są zamienne klinicznie. W sieciowej metaanalizie badań nad ciśnieniem tętniczym efekt uzyskano dla standaryzowanego ekstraktu pomidorowego, a nie dla likopenu syntetycznego²². Metaanaliza badań nad pomidorami wskazuje z kolei, że część działania produktów pomidorowych nie zależy od zawartości likopenu¹¹. Przetworzenie pomidorów, jak w koncentracie, zwiększa wchłanianie likopenu w porównaniu ze świeżymi owocami¹⁰.