Polikosanol

Polikosanol to mieszanina długołańcuchowych, nasyconych alkoholi alifatycznych pierwszorzędowych (C24–C34), wyodrębniana najczęściej z wosku trzciny cukrowej (Saccharum officinarum), a także z innych surowców roślinnych, m.in. z kiełków pszenicy. Głównym składnikiem mieszaniny jest oktakozanol, obok heksakozanolu i triakontanolu. Pierwszy preparat opracowały na początku lat 90. laboratoria Dalmer w Hawanie, a polikosanol został zarejestrowany jako lek obniżający cholesterol w ponad 25 krajach Karaibów i Ameryki Południowej¹. W Europie jest dostępny jako składnik suplementów diety, najczęściej wieloskładnikowych preparatów „na cholesterol”. Obraz skuteczności polikosanolu dzieli się wyraźnie na dwie części: badania kubańskie, prowadzone w większości przez jeden zespół, opisują efekt zbliżony do statyn, a niezależne badania z Europy, Ameryki Północnej i Afryki takiego efektu nie potwierdziły.

Synonimy i nazewnictwo polikosanolu

• Polikosanol, polikosanole (policosanol, policosanols) – nazwa mieszaniny, stosowana w liczbie pojedynczej i mnogiej.
• Oktakozanol (octacosanol, 1-oktakozanol) – główny składnik mieszaniny, bywa sprzedawany osobno.
• Pozostałe składniki: heksakozanol (hexacosanol), triakontanol (triacontanol), tetrakozanol (tetracosanol).
• Polikosanol z trzciny cukrowej (sugar cane policosanol, SCP), polikosanol z kiełków pszenicy (wheat germ policosanol, WGP) – nazwy wskazujące surowiec.
• Octa-60 – nazwa preparatu polikosanolu badanego w RPA.

Działanie polikosanolu

Mechanizm działania polikosanolu nie został wyjaśniony. Badania in vitro sugerowały hamowanie wątrobowej syntezy cholesterolu na etapie poprzedzającym powstanie mewalonianu, ale bezpośrednie hamowanie reduktazy HMG-CoA (enzymu, na który działają statyny) uznano za mało prawdopodobne, a badania na zwierzętach wskazywały na przyspieszony katabolizm LDL². Przypisuje się mu też działanie przeciwpłytkowe, przeciwutleniające i hamujące proliferację komórek mięśni gładkich naczyń. Dane o tych efektach pochodzą przede wszystkim z badań kubańskich na zwierzętach i ochotnikach. Zespoły spoza Kuby nie potwierdziły ani działania obniżającego cholesterol, ani działania przeciwutleniającego¹.

Skuteczność kliniczna polikosanolu

Czy stosowanie polikosanolu obniża cholesterol LDL?

Niezależne randomizowane badania kontrolowane (RCT) nie wykazały, żeby stosowanie polikosanolu obniżało cholesterol frakcji LDL, a korzystne wyniki pochodzą niemal wyłącznie z ośrodka kubańskiego. Metaanaliza z 2005 roku, oparta na 29 badaniach polikosanolu (1528 osób w grupach polikosanolu i 1406 w grupach placebo), podawała spadek LDL-C o 23,7% przy stosowaniu polikosanolu w dawce około 12 mg/d wobec 0,11% w placebo, czyli ponad dwukrotnie więcej niż przy sterolach i stanolach roślinnych³. Ta pula badań powstała jednak przed publikacją niezależnych RCT i odzwierciedla piśmiennictwo kubańskie. W późniejszej metaanalizie 22 badań (1886 uczestników) stosowanie polikosanolu z trzciny cukrowej obniżało cholesterol całkowity i LDL-C, ale przy dużej niejednorodności wyników, bez zależności efektu od dawki i z wyraźnie silniejszym efektem w badaniach kubańskich niż w pozostałych⁴. Sieciowa metaanaliza 131 badań (13 062 uczestników), porównująca nutraceutyki stosowane w dyslipidemii, wykazała skuteczność wobec placebo dla wszystkich ocenianych preparatów z wyjątkiem polikosanoli, które nie wpływały na profil lipidowy⁵.

Największe niezależne badanie, wieloośrodkowe RCT z Niemiec opublikowane w JAMA (143 pacjentów z hipercholesterolemią lub hiperlipidemią mieszaną, 12 tygodni), testowało polikosanol z kubańskiej trzciny cukrowej w dawkach 10, 20, 40 i 80 mg/d. W żadnej grupie LDL-C nie spadł o więcej niż 10% od wartości wyjściowej, różnicy wobec placebo nie wykazano, a efekt nie rósł z dawką⁶.

Wynik niemiecki powtórzyły mniejsze, podwójnie zaślepione RCT kontrolowane placebo. W USA stosowanie polikosanolu 20 mg/d przez 8 tygodni nie zmieniło LDL-C u 40 dorosłych z łagodną hipercholesterolemią⁷. We Włoszech stosowanie polikosanolu kubańskiego, którego zawartość w tabletkach potwierdzono chromatografią gazową, w dawce 20 mg/d nie zmieniło profilu lipidowego u 63 osób z hipercholesterolemią pierwotną, które ukończyły badanie⁸, a w dawce 10 mg/d – u 64 osób z hipercholesterolemią oporną na dietę⁹. Brak efektu obserwowano także u 19 osób z hipercholesterolemią i heterozygotyczną hipercholesterolemią rodzinną w badaniu naprzemiennym z RPA¹⁰ oraz u 54 osób z dyslipidemią związaną z zakażeniem HIV¹¹. Stosowanie polikosanolu z kiełków pszenicy, o składzie zbliżonym do polikosanolu z trzciny (67% oktakozanolu), nie obniżyło cholesterolu u 58 osób w 4-tygodniowym RCT prowadzonym przez badaczy z działu badawczego Unilever¹².

Badacze kubańscy tłumaczą rozbieżność odmiennym składem i czystością oryginalnego preparatu¹. Wyjaśnienie to słabo się broni, bo badanie niemieckie i oba włoskie stosowały polikosanol z kubańskiej trzciny cukrowej, a jedno z nich sprawdziło zawartość substancji w tabletkach. Wszystkie niezależne RCT były krótkie (4–12 tygodni) i niewielkie, ale ich wyniki są spójne. Już przegląd z 2002 roku, przychylny polikosanolowi, zwracał uwagę na brak danych o twardych punktach końcowych, takich jak częstość zdarzeń sercowych czy zgonów z przyczyn sercowo-naczyniowych².

Czy polikosanol może zastąpić statynę albo wzmocnić jej działanie?

Polikosanol nie zastępuje statyny i nie wzmacnia jej działania. W podwójnie zaślepionym RCT z USA (99 pacjentów z LDL-C 140–189 mg/dl, 12 tygodni) stosowanie polikosanolu 20 mg/d nie zmieniło stężenia cholesterolu całkowitego, LDL-C, HDL-C ani trójglicerydów wobec placebo, atorwastatyna 10 mg/d obniżyła LDL-C o 35%, a dodanie polikosanolu do atorwastatyny nie dało żadnego dodatkowego spadku¹³. Nawet w badaniu kubańskim u 40 pacjentów z cukrzycą typu 2 stosowanie atorwastatyny 10 mg/d obniżało LDL-C wyraźnie silniej niż stosowanie polikosanolu 10 mg/d (o 41,9% wobec 25,7%)¹⁴.

Czy stosowanie polikosanolu obniża ciśnienie tętnicze?

Dane sugerują niewielkie obniżenie ciśnienia tętniczego, ale wynik obciąża duża niejednorodność badań. W metaanalizie 19 RCT (24 ramiona badawcze) ciśnienie skurczowe było po polikosanolu niższe średnio o 3,4 mm Hg, a rozkurczowe o 1,5 mm Hg, przy niejednorodności sięgającej blisko 80%¹⁵. Efektu nie stwierdzono w podgrupie pacjentów z dyslipidemią mieszaną. Wobec braku potwierdzenia efektu lipidowego w niezależnych badaniach ten wynik wymaga ostrożności, a ciśnienie tętnicze nie było głównym punktem końcowym większości badań polikosanolu.

Czy stosowanie polikosanolu wydłuża dystans chodu w chromaniu przestankowym?

Wiarygodnych dowodów na skuteczność polikosanolu w chromaniu przestankowym nie ma, bo wszystkie dane pochodzą z ośrodka kubańskiego. W podwójnie zaślepionym RCT (39 pacjentów, 10 tygodni) stosowanie polikosanolu 10 mg/d wydłużało początkowy i całkowity dystans chromania na bieżni, a stosowanie kwasu acetylosalicylowego 100 mg/d nie, przy czym sami autorzy ocenili wydłużenie jako niewielkie i uznali czas leczenia za zbyt krótki na istotny klinicznie efekt¹⁶. Badanie nie miało grupy placebo, a próba była mała.

Czy stosowanie polikosanolu obniża glikemię?

Wpływ polikosanolu na glikemię jest klinicznie bez znaczenia. W metaanalizie 25 RCT (2680 uczestników) glikemia po polikosanolu była niższa średnio o 2,24 mg/dl, a efekt widoczny był tylko w części podgrup (badania krótsze niż 24 tygodnie, osoby poniżej 50. roku życia, dawka 10 mg/d)¹⁷. Różnica rzędu 2 mg/dl nie ma znaczenia klinicznego i nie uzasadnia stosowania polikosanolu w zaburzeniach glikemii.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla polikosanolu

Polikosanol nie ma w Unii Europejskiej dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. Inaczej niż wiele składników roślinnych, jego oświadczenia nie są zawieszone (on hold), tylko zostały ocenione i odrzucone. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (European Food Safety Authority, EFSA) wydał w 2011 roku opinię o wnioskach dotyczących polikosanoli z wosku trzciny cukrowej i utrzymania prawidłowego stężenia cholesterolu LDL i HDL we krwi¹⁸, a oparte na niej wnioski figurują w rejestrze ze statusem nieudzielenia zezwolenia¹⁹.

Jedyne dopuszczone oświadczenie, w którym pojawia się polikosanol, nie dotyczy polikosanolu, tylko ściśle określonej kombinacji ośmiu składników w produkcie jednego producenta. Jest to oświadczenie o zmniejszeniu ryzyka choroby (art. 14 ust. 1 lit. a rozp. (WE) 1924/2006) dla preparatu zawierającego m.in. wyciąg z liści karczocha, 500 mg czerwonego ryżu fermentowanego z 2 mg monakoliny K, 10 mg polikosanoli z trzciny cukrowej, wyciąg z czosnku, ryboflawinę i heksanikotynian inozytolu, przyjmowanego w trzech dawkach z głównymi posiłkami. Oświadczenie zatwierdzono rozporządzeniem Komisji (UE) 2023/648 i zastrzeżono na pięć lat wyłącznie dla wnioskodawcy²⁰. Kombinacja zawiera monakolinę K, związek o budowie lowastatyny, dlatego zatwierdzenia nie można przenosić na polikosanol stosowany samodzielnie.

Polikosanolu nie ma w wykazie substancji roślinnych Europejskiej Agencji Leków (EMA) – Komitet ds. Produktów Leczniczych Roślinnych (HMPC) nie wydał dla niego monografii i nie umieścił go na liście do oceny. Nie istnieje więc w UE tradycyjny produkt leczniczy roślinny z polikosanolem. Polikosanol nie jest składnikiem odżywczym, więc nie ustala się dla niego wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL).

Bezpieczeństwo stosowania polikosanolu

W badaniach klinicznych polikosanol był dobrze tolerowany, a działania niepożądane występowały rzadziej niż w grupach kontrolnych⁴. W niezależnym RCT dawki do 80 mg/d przez 12 tygodni nie wywołały poważnych zdarzeń niepożądanych⁶. Metaanalizy parametrów laboratoryjnych nie wykazały sygnału uszkodzenia wątroby ani nerek. W 23 RCT (2535 uczestników) aktywność aminotransferaz była po polikosanolu nieznacznie niższa niż po placebo, o 1–1,5 U/l²¹, a w 21 RCT (2427 uczestników) nie zmieniło się stężenie kreatyniny²². Dane o stosowaniu dłuższym niż kilka miesięcy pochodzą głównie z ośrodka kubańskiego. Brak danych o bezpieczeństwie w ciąży i w okresie karmienia piersią.

Z badań kubańskich wynika działanie przeciwpłytkowe polikosanolu. U 43 zdrowych ochotników polikosanol 20 mg/d przez 7 dni zmniejszał agregację płytek, a skojarzenie z kwasem acetylosalicylowym dawało silniejsze zahamowanie agregacji niż każdy z preparatów osobno²³. Niezależne badanie u 12 zdrowych mężczyzn nie potwierdziło wpływu 2-tygodniowego stosowania polikosanolu na agregację płytek²⁴.

Interakcje polikosanolu

Kwas acetylosalicylowy i inne leki przeciwpłytkowe + polikosanol

Połączenie polikosanolu z kwasem acetylosalicylowym może nasilać hamowanie agregacji płytek. W kubańskim RCT u zdrowych ochotników skojarzenie polikosanolu 20 mg/d z kwasem acetylosalicylowym 100 mg/d zmniejszało agregację indukowaną kolagenem o 71,3%, silniej niż każdy z preparatów osobno, przy niezmienionym czasie krzepnięcia i jednym przypadku krwawienia z dziąseł w grupie skojarzenia²³. Punkt końcowy był laboratoryjny, a efektu nie potwierdziło badanie niezależne, więc to przesłanka ostrożnościowa, nie udowodniona interakcja kliniczna.

Warfaryna + polikosanol

Polikosanol nie zmieniał działania warfaryny w dostępnych badaniach. W otwartym, randomizowanym badaniu naprzemiennym u 12 zdrowych mężczyzn dwutygodniowe przyjmowanie polikosanolu nie zmieniło farmakokinetyki enancjomerów warfaryny ani jej działania mierzonego wskaźnikiem INR²⁴. U szczurów polikosanol dodany do warfaryny nie wydłużał czasu krwawienia bardziej niż sama warfaryna²⁵. Badanie u ludzi dotyczyło pojedynczej dawki warfaryny, więc nie wyklucza interakcji przy przewlekłym leczeniu przeciwzakrzepowym.

Statyny + polikosanol

Polikosanol dodany do statyny nie zwiększa jej działania obniżającego cholesterol. W RCT z USA skojarzenie polikosanolu 20 mg/d z atorwastatyną 10 mg/d nie obniżyło LDL-C bardziej niż sama atorwastatyna, a polikosanol nie zmieniał aktywności enzymów wątrobowych ani kinazy kreatynowej¹³.

Polikosanol nie jest zamiennikiem statyny. Pacjent, który odstawia zaleconą statynę na rzecz suplementu z polikosanolem, traci udowodnione obniżenie ryzyka sercowo-naczyniowego w zamian za preparat, dla którego niezależne badania nie wykazały spadku cholesterolu LDL. Przy suplementach wieloskładnikowych „na cholesterol” zapytaj o skład, bo część z nich zawiera monakolinę K z czerwonego ryżu fermentowanego, czyli związek o budowie lowastatyny.

Dawkowanie polikosanolu

W badaniach klinicznych stosowano polikosanol najczęściej w dawce 5–20 mg na dobę, a w badaniu zależności od dawki do 80 mg na dobę⁶. Dla polikosanolu nie ustala się norm spożycia.

Postacie polikosanolu

Polikosanol jest dostępny w kapsułkach i tabletkach, samodzielnie lub częściej jako składnik preparatów wieloskładnikowych. Preparaty różnią się surowcem (np. wosk trzciny cukrowej, kiełki pszenicy) i udziałem poszczególnych alkoholi, co utrudnia porównywanie badań. Polikosanol z kiełków pszenicy ma jednak skład zbliżony do polikosanolu z trzciny, a jego stosowanie także nie obniżyło cholesterolu w RCT¹².

W Europie polikosanol występuje najczęściej w kombinacjach z berberyną i czerwonym ryżem fermentowanym. W metaanalizie 11 RCT (3924 pacjentów) taka kombinacja obniżała LDL-C o 13,7% względem wartości wyjściowych, przy znacznej niejednorodności badań²⁶. Efektu kombinacji nie da się przypisać polikosanolowi, skoro w porównaniu sieciowym sam polikosanol nie wpływał na profil lipidowy, a berberyna i czerwony ryż fermentowany obniżały LDL-C skuteczniej niż placebo⁵.