Pycnogenol

Pycnogenol to zastrzeżona nazwa handlowa standaryzowanego wyciągu z kory sosny nadmorskiej (Pinus pinaster). Wyciąg składa się głównie z procyjanidyn, czyli połączeń jednostek katechiny i epikatechiny o różnej długości łańcucha, oraz kwasów fenolowych, a standaryzuje się go na zawartość 70% procyjanidyn^1,2. W suplementach jest dostępny jako kapsułki i tabletki, a reklamuje się go przy nadciśnieniu, cukrzycy, niewydolności żylnej, chorobie zwyrodnieniowej stawów i ADHD. Przegląd Cochrane obejmujący 27 badań z randomizacją i 1641 uczestników ocenił pewność dowodów we wszystkich tych wskazaniach jako bardzo niską³.

Na rynku są też inne wyciągi z kory sosny (np. Oligopin), o innym procesie produkcji i profilu składu. Część metaanaliz łączy je z Pycnogenolem jako „wyciąg z kory sosny”, co utrudnia przenoszenie wyników na konkretny preparat.

Synonimy i nazewnictwo Pycnogenolu

• Pycnogenol® – nazwa handlowa wyciągu firmy Horphag Research z Genewy, najczęściej badanego w próbach klinicznych⁴.
• Wyciąg z kory sosny nadmorskiej, francuski wyciąg z kory sosny (French maritime pine bark extract, pine bark extract, PBE) – nazwy opisowe, obejmujące także wyciągi innych producentów.
• Pinus pinaster Aiton (dawniej także Pinus maritima) – nazwa botaniczna rośliny, surowcem jest kora (cortex).
• Procyjanidyny (procyanidins), oligomery procyjanidynowe (OPC, oligomeric procyanidins) – główna grupa związków czynnych wyciągu.
• Jakość USP – w badaniach farmakokinetycznych podaje się, że wyciąg spełnia wymagania farmakopei amerykańskiej (United States Pharmacopeia)⁵.

Działanie Pycnogenolu

Składniki Pycnogenolu wchłaniają się w różnym tempie. Katechina, taksyfolina oraz kwasy kawowy i ferulowy pojawiają się we krwi szybko i większość z nich jest wykrywalna przez 14 godzin po pojedynczej dawce 300 mg, a przy dawkowaniu wielokrotnym ulegają intensywnemu sprzęganiu w II fazie metabolizmu⁵. Procyjanidyny wchłaniają się powoli i są metabolizowane do walerolaktonów, m.in. metabolitu M1 (δ-(3,4-dihydroksyfenylo)-γ-walerolaktonu)². U pacjentów z ciężką chorobą zwyrodnieniową kolana przyjmujących 200 mg na dobę przez 3 tygodnie metabolit M1 oraz kwasy ferulowy i kawowy wykrywano głównie w płynie stawowym, przy dużej zmienności między osobami⁶.

Mechanizmy proponowane dla wyciągu obejmują działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne i wpływ na śródbłonek naczyń przez zwiększenie aktywności śródbłonkowej syntazy tlenku azotu². W niezależnym badaniu krzyżowym z randomizacją u 23 pacjentów ze stabilną chorobą wieńcową 200 mg na dobę przez 8 tygodni poprawiało rozszerzalność tętnicy ramiennej zależną od przepływu i obniżało marker stresu oksydacyjnego (15-F2t-izoprostan), ale nie zmieniało markerów zapalenia, adhezji płytek ani ciśnienia tętniczego⁷. W kontrolowanym badaniu u palaczy dawka 100–125 mg hamowała wzrost agregacji płytek wywołany paleniem papierosa, bez wydłużenia czasu krwawienia⁸. To punkty końcowe zastępcze, a nie efekty kliniczne.

Skuteczność kliniczna Pycnogenolu

Zanim przejdzie się do poszczególnych wskazań, trzeba znać ograniczenia całego zbioru dowodów. W aktualnym przeglądzie Cochrane ryzyko błędu systematycznego było niskie w 4 z 27 badań, a niejasne w 22, próby były małe, a na jedno wskazanie przypadało zwykle od jednego do kilku badań³. Badania o najdalej idących wynikach pochodzą z jednego włoskiego ośrodka (G. Belcaro, Chieti-Pescara)^9,10, współautorem wielu prób jest P. Rohdewald^11,12, autor przeglądów farmakologii wyciągu², a zestawienie 39 badań z podwójnie ślepą próbą przygotowała autorka z afiliacją producenta⁴.

Przegląd Cochrane (27 badań z randomizacją, 1641 uczestników) stwierdził, że małe próby, mała liczba badań na wskazanie i słabe raportowanie nie pozwalają na żadne definitywne wnioski co do skuteczności ani bezpieczeństwa wyciągów z kory sosny w chorobach przewlekłych³.

Czy stosowanie Pycnogenolu obniża ciśnienie tętnicze?

Metaanalizy dają sprzeczne wyniki, a w najostrzej dobranych badaniach obniżenia ciśnienia nie wykazano. Metaanaliza ograniczona do badań z randomizacją, podwójnie ślepą próbą i placebo (7 badań, 626 uczestników) nie wykazała zmiany ciśnienia skurczowego, rozkurczowego, średniego ani ciśnienia tętna, a wynik był stabilny w analizie wrażliwości¹³. Metaanaliza o luźniejszych kryteriach (12 badań klinicznych, 922 uczestników) opisała obniżenie ciśnienia skurczowego średnio o 3,2 mm Hg i rozkurczowego o 1,9 mm Hg, przy czym efekt na ciśnienie skurczowe dotyczył głównie badań, w których wyciąg podawano razem z innym leczeniem¹⁴. Najnowsza metaanaliza obejmująca różne wyciągi z kory sosny (27 badań z randomizacją, 1685 uczestników) opisała obniżenie ciśnienia skurczowego o 2,3 mm Hg i rozkurczowego o 2,6 mm Hg¹⁵. Nawet w wariancie dodatnim są to różnice małe w skali klinicznej, a w badaniu z całodobowym pomiarem ciśnienia u chorych wieńcowych zmiany nie było⁷.

Czy stosowanie Pycnogenolu poprawia kontrolę glikemii w cukrzycy typu 2?

Dane sugerują niewielkie obniżenie HbA1c, ale pewność tych dowodów jest bardzo niska. Metaanaliza 27 badań z randomizacją opisała spadek glikemii na czczo średnio o 6,3 mg/dl i HbA1c o 0,3 punktu procentowego¹⁵, a starsza metaanaliza 24 badań z randomizacją (1594 uczestników) dała wyniki zbliżone, z górną granicą przedziału dla HbA1c tuż przy zerze¹⁶. Przegląd parasolowy leków roślinnych w cukrzycy typu 2 zaliczył Pycnogenol do preparatów, które mogą obniżać HbA1c, przy bardzo niskiej pewności dowodów¹⁷. Pojedyncze badania są małe. W badaniu z randomizacją u 48 chorych z cukrzycą typu 2 i nadciśnieniem (125 mg na dobę przez 12 tygodni) HbA1c spadła o 0,8 punktu procentowego wobec 0,1 w grupie placebo¹⁸, a w badaniu u 46 chorych z mikroalbuminurią (100 mg na dobę wyciągu Oligopin przez 8 tygodni) spadek HbA1c był istotny, ale glikemia na czczo i insulina się nie zmieniły¹⁹.

Czy stosowanie Pycnogenolu poprawia profil lipidowy?

Nie wykazano wpływu na cholesterol LDL, cholesterol całkowity ani triglicerydy, a jedyny powtarzający się sygnał dotyczy niewielkiego wzrostu HDL. Metaanaliza 7 badań (442 pacjentów) nie wykazała zmiany żadnego parametru lipidowego²⁰. Metaanaliza 14 badań (1065 uczestników) opisała wzrost HDL średnio o 3,3 mg/dl przy braku zmiany pozostałych frakcji i słabej kontroli czynników zakłócających, w tym diety²¹. Obniżenie LDL o około 5–7 mg/dl w nowszych metaanalizach kardiometabolicznych było na granicy istotności statystycznej^15,16.

Czy stosowanie Pycnogenolu łagodzi objawy przewlekłej niewydolności żylnej?

Dowody dla samego Pycnogenolu są bardzo słabe, bo pochodzą z dwóch małych badań. W przeglądzie Cochrane leków flebotropowych (56 badań z danymi, 7690 uczestników) wyciąg z kory sosny nadmorskiej reprezentowały tylko 2 badania, a umiarkowanej pewności dowód na niewielkie zmniejszenie obrzęków dotyczy całej klasy leków, nie tego wyciągu²². W przeglądzie Cochrane wyciągów z kory sosny wynik dla bólu w niewydolności żylnej opierał się na jednym badaniu z 40 uczestnikami i miał bardzo niską pewność³. Metaanaliza badań u pasażerów lotów długodystansowych opisała mniejsze nasilenie obrzęków po Pycnogenolu (3 badania), ale przy skrajnej heterogeniczności wyników²³. Pojedyncze badanie z randomizacją u 211 osób o umiarkowanym i wysokim ryzyku zakrzepicy opisało 5 zdarzeń zakrzepowych w grupie placebo i żadnego w grupie Pycnogenolu¹⁰, jednak przy tak małej liczbie zdarzeń i jednym ośrodku nie jest to podstawa do zastąpienia uznanej profilaktyki.

Czy stosowanie Pycnogenolu łagodzi ból w chorobie zwyrodnieniowej stawów?

Małe badania opisują duże zmniejszenie bólu, ale pewność dowodów jest bardzo niska, a efekt dotyczy wyłącznie krótkiej obserwacji. Przegląd systematyczny suplementów w chorobie zwyrodnieniowej stawów (69 badań) zaliczył Pycnogenol do siedmiu preparatów z dużym i klinicznie istotnym zmniejszeniem bólu w krótkim okresie, przy jakości dowodów od bardzo niskiej do wysokiej w zależności od preparatu i braku istotnego efektu jakiegokolwiek suplementu w obserwacji średnio- i długoterminowej²⁴. W badaniu z randomizacją u 100 pacjentów z chorobą zwyrodnieniową kolan w stadium I–II (150 mg na dobę przez 3 miesiące) opisano poprawę w skali WOMAC (Western Ontario and McMaster Universities Osteoarthritis Index) i mniejsze zużycie leków przeciwbólowych¹¹. W badaniu SVOS (156 pacjentów, 100 mg na dobę przez 3 miesiące) wynik WOMAC zmniejszył się o 56% wobec 9,6% w grupie placebo, a zużycie leków przeciwzapalnych o 58% wobec 1%⁹. Tak duże różnice są nietypowe dla suplementu, a badanie pochodzi z ośrodka, z którego wywodzi się większość dodatnich prób. Przegląd Cochrane ocenił dowody w chorobie zwyrodnieniowej kolan jako bardzo niskiej pewności³.

Czy stosowanie Pycnogenolu łagodzi objawy ADHD?

Nie ma wiarygodnych dowodów na skuteczność Pycnogenolu w ADHD. Jedyne badanie z randomizacją u dzieci (61 dzieci, 1 mg/kg masy ciała na dobę przez 4 tygodnie) opisało zmniejszenie nadruchliwości i poprawę uwagi w skalach nauczycieli i rodziców oraz nawrót objawów miesiąc po odstawieniu¹², a przegląd Cochrane ocenił te dane jako bardzo niskiej pewności³. W badaniu krzyżowym u 24 dorosłych z ADHD ani Pycnogenol, ani metylofenidat nie okazały się skuteczniejsze od placebo, choć autorzy zwracają uwagę na niskie dawki i krótki czas leczenia²⁵. Metaanaliza sieciowa przeciwutleniaczy u dzieci i młodzieży z ADHD umieściła Pycnogenol wysoko w części rankingów skuteczności, ale z powodu niskiej jakości włączonych badań autorzy zastrzegli, że ranking nie odzwierciedla skuteczności klinicznej²⁶. Pycnogenol nie zastępuje leczenia ADHD o udowodnionej skuteczności.

Czy stosowanie Pycnogenolu łagodzi zaburzenia erekcji?

Dowody opierają się na kilku małych badaniach, w większości oceniających kombinację z L-argininą, więc udziału samego wyciągu nie da się ustalić. Metaanaliza 3 badań (184 mężczyzn z łagodnymi do umiarkowanych zaburzeniami erekcji) opisała poprawę w domenach Międzynarodowego Indeksu Funkcji Erekcji (IIEF) po kombinacji Pycnogenolu z L-argininą, bez zmiany stężenia testosteronu²⁷. W badaniu z randomizacją u 53 mężczyzn z zaburzeniami erekcji stosowanie samego Pycnogenolu przez 3 miesiące poprawiało wynik IIEF-5 o 45% u chorych na cukrzycę i o 22% u pozostałych, liczone względem wartości wyjściowych²⁸. Przegląd Cochrane nie zdołał połączyć wyników badań w tym wskazaniu i ocenił ich pewność jako bardzo niską³.

Czy stosowanie Pycnogenolu łagodzi bolesne miesiączkowanie?

Jedno wieloośrodkowe badanie z randomizacją sugeruje zmniejszenie zużycia leków przeciwbólowych, ale wymaga potwierdzenia. U 116 kobiet przyjmujących 60 mg na dobę przez dwa cykle kobiety z bolesnym miesiączkowaniem zgłaszały mniejsze nasilenie bólu i potrzebowały leków przeciwbólowych przez mniej dni, a u kobiet z łagodnym bólem różnicy nie było²⁹. Abstrakt nie podaje wielkości efektu.

Czy stosowanie Pycnogenolu pomaga w astmie?

Nie wiadomo. Dane pochodzą z dwóch małych badań, a przegląd Cochrane ocenił wyniki dotyczące czynności płuc i objawów astmy jako bardzo niskiej pewności³. Przegląd interwencji roślinnych w astmie przewlekłej uznał, że na podstawie małych, krótkich i słabych metodologicznie badań nie można sformułować zaleceń dla żadnego preparatu roślinnego, w tym Pycnogenolu³⁰.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla Pycnogenolu

Wyciąg z kory sosny nadmorskiej stosowany samodzielnie nie ma w Unii Europejskiej dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. Wniosek o oświadczenie dotyczące działania przeciwutleniającego polifenoli z kory sosny nadmorskiej, złożony na podstawie art. 13(1) rozp. (WE) 1924/2006, został odrzucony (rejestr UE odsyła do opinii Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności, European Food Safety Authority, EFSA, z 2010 roku), a pozostałe zgłoszenia dla składników roślinnych (botanicals) od 2010 roku czekają w statusie zawieszonym (on hold)³¹.

Jedyne dopuszczone oświadczenie z udziałem tego wyciągu dotyczy ściśle określonej kombinacji ośmiu składników: suchego wyciągu z liści karczocha, monakoliny K z czerwonego ryżu fermentowanego, polikozanoli z trzciny cukrowej, oligomerów procyjanidynowych z kory sosny nadmorskiej, suchego wyciągu z czosnku, wodorobursztynianu d-α-tokoferylu, ryboflawiny i heksanikotynianu inozytolu. To oświadczenie o zmniejszeniu ryzyka choroby (art. 14(1)(a) rozp. 1924/2006): mieszanka obniża stężenie cholesterolu LDL, który jest czynnikiem ryzyka choroby wieńcowej. Dopuszczono je rozp. (UE) 2023/648 wyłącznie dla suplementu dostarczającego w trzech dawkach dobowych m.in. 20 mg wyciągu z kory sosny z 18 mg oligomerów procyjanidynowych i 2 mg monakoliny K, z wyłącznością dla wnioskodawcy (Laboratoire Lescuyer) do 10.04.2028³². Oświadczenia nie wolno przenosić na preparaty zawierające sam wyciąg z kory sosny, bo nie dotyczy ono skuteczności samego wyciągu.

Pozostałe reżimy prawne:

• Monografia EMA/HMPC (tradycyjny produkt leczniczy roślinny, dyr. 2001/83/WE): dla kory Pinus pinaster nie ma monografii ani wpisu na listę unijną i nie trwa jej ocena³³.
• Nowa żywność (rozp. (UE) 2015/2283): kora i pąki Pinus pinaster nie są nową żywnością w suplementach diety³⁴. Status zależy jednak od gatunku sosny: kora sosny alepskiej (Pinus halepensis) jest w tym samym katalogu uznana za nową żywność³⁴.

Ponieważ Pycnogenol nie jest składnikiem odżywczym, nie ustalono dla niego wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia.

Bezpieczeństwo stosowania Pycnogenolu

W badaniach klinicznych Pycnogenol był zwykle dobrze tolerowany, ale dane o bezpieczeństwie są niepełne. Przegląd Cochrane zwraca uwagę, że większość badań nie raportowała hospitalizacji ani ciężkich działań niepożądanych, a obserwacja trwała od 4 tygodni do 6 miesięcy, więc profilu bezpieczeństwa nie można ocenić definitywnie³. Przegląd farmakologii wyciągu opisuje niską toksyczność ostrą i przewlekłą oraz łagodne działania niepożądane u niewielkiego odsetka przyjmujących, głównie dolegliwości żołądkowe². W przeglądzie Cochrane leków flebotropowych działania niepożądane, głównie żołądkowo-jelitowe, występowały w całej klasie nieco częściej niż po placebo²².

Bezpieczeństwa stosowania w ciąży i w okresie karmienia piersią nie oceniano w badaniach z randomizacją, dlatego w tych grupach nie ma podstaw do zalecania wyciągu. Ze względu na hamowanie agregacji płytek wykazane u palaczy⁸ ostrożności wymagają osoby z zaburzeniami krzepnięcia oraz okres przed planowanym zabiegiem chirurgicznym.

Interakcje Pycnogenolu

Leki przeciwpłytkowe i przeciwzakrzepowe + Pycnogenol

Pycnogenol w dawce 100–125 mg hamował agregację płytek u palaczy w stopniu porównywalnym z 500 mg kwasu acetylosalicylowego, choć w odróżnieniu od niego nie wydłużał czasu krwawienia⁸. Badań interakcji z lekami przeciwpłytkowymi i przeciwzakrzepowymi nie przeprowadzono, dlatego przy ich stosowaniu Pycnogenol wymaga ostrożności.

Leki przeciwcukrzycowe + Pycnogenol

W badaniach u chorych na cukrzycę typu 2 stosowanie Pycnogenolu obok leczenia przeciwcukrzycowego obniżało glikemię na czczo i HbA1c¹⁸. Przy jednoczesnym stosowaniu z lekami obniżającymi glikemię warto kontrolować jej stężenie.

Leki hipotensyjne + Pycnogenol

W badaniu u chorych na cukrzycę i nadciśnienie leczonych inhibitorem konwertazy angiotensyny kontrolę ciśnienia przy dawce leku zmniejszonej o połowę uzyskano u 58,3% przyjmujących Pycnogenol¹⁸. Wynik pochodzi z małego badania, ale wskazuje, że efekt obu preparatów może się sumować.

Dawkowanie Pycnogenolu

Dawek stosowanych w badaniach nie należy traktować jako zaleceń, bo żadne wskazanie nie ma potwierdzonej skuteczności.

Postacie Pycnogenolu

Pycnogenol jest dostępny w kapsułkach i tabletkach, samodzielnie albo w preparatach złożonych (np. z L-argininą, witaminą C lub w mieszankach na profil lipidowy). Wyciąg standaryzuje się na 70% procyjanidyn¹. Inne wyciągi z kory sosny nadmorskiej, sprzedawane pod własnymi nazwami, mogą różnić się składem, dlatego wyników badań nad Pycnogenolem nie należy automatycznie przenosić na inne produkty.