Miłorząb dwuklapowy

Miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba L., rodzina miłorzębowate, Ginkgoaceae) to drzewo pochodzące z Chin, którego surowcem leczniczym są liście. W suplementach diety i w lekach roślinnych jest dostępny przede wszystkim jako suchy wyciąg z liści, standaryzowany na zawartość flawonoidów i laktonów terpenowych, rzadziej jako sproszkowany liść. Sięga się po niego przy zaburzeniach pamięci i koncentracji u osób starszych, przy szumach usznych, zawrotach głowy i dolegliwościach krążeniowych kończyn. Badań klinicznych nad miłorzębem jest dużo, a ich wyniki zależą od badanej populacji. U chorych z rozpoznanym otępieniem przegląd Cochrane z 2026 roku opisuje możliwą niewielką korzyść przy dowodach niskiej pewności. U osób zdrowych, z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi, z szumami usznymi i chromaniem przestankowym korzyści nie wykazano, a dwa duże, wieloletnie badania nie potwierdziły, że stosowanie miłorzębu zapobiega otępieniu.

Synonimy i nazewnictwo miłorzębu dwuklapowego

• Nazwa łacińska: Ginkgo biloba L. Surowiec: liść miłorzębu (Ginkgo folium, w Farmakopei Polskiej Ginkgonis folium).
• Nazwy polskie: miłorząb dwuklapowy, miłorząb japoński (ta druga nazwa występuje w Farmakopei Polskiej i w katalogu nowej żywności Komisji Europejskiej¹).
• Nazwy angielskie: ginkgo, maidenhair tree.
• Wyciąg farmakopealny: Ginkgonis extractum siccum raffinatum et quantificatum, czyli wyciąg suchy oczyszczony i kwantyfikowany z liścia miłorzębu².
• Oznaczenia wyciągów z badań: EGb 761 (zastrzeżony wyciąg z liści, użyty w większości badań klinicznych w otępieniu), w badaniach chińskich także GBE50 i preparaty do wstrzykiwań.
• Związki czynne: flawonoidy (glikozydy flawonolowe) oraz laktony terpenowe, czyli ginkgolidy A, B i C oraz bilobalid. Kwasy ginkgolowe są składnikiem niepożądanym, którego zawartość w wyciągu farmakopealnym jest ograniczana.

Działanie miłorzębu dwuklapowego

Dokładny mechanizm działania wyciągu z liści miłorzębu nie jest znany. Monografia Europejskiej Agencji Leków (EMA) wymienia dane z badań u ludzi: wzrost czujności w zapisie EEG u osób starszych, zmniejszenie lepkości krwi, poprawę ukrwienia wybranych obszarów mózgu u zdrowych mężczyzn w wieku 60–70 lat, zmniejszenie agregacji płytek krwi oraz rozszerzenie naczyń przedramienia ze wzrostem przepływu krwi³. Pozostałe proponowane mechanizmy (działanie antyoksydacyjne, ochrona mitochondriów, wpływ na neuroprzekaźnictwo) opisano głównie w badaniach na komórkach i zwierzętach.

Na parametry krzepnięcia standaryzowany wyciąg w badaniach klinicznych prawie nie wpływa. Metaanaliza 18 badań z randomizacją, obejmująca 1985 dorosłych, wykazała zmniejszenie lepkości krwi po standaryzowanym wyciągu, ale nie stwierdziła istotnego wpływu na agregację płytek indukowaną ADP, stężenie fibrynogenu, czas częściowej tromboplastyny po aktywacji (aPTT) ani czas protrombinowy. Niewielkie skrócenie aPTT w podgrupie przyjmującej co najmniej 240 mg na dobę autorzy uznali za klinicznie nieistotne⁴.

Skuteczność kliniczna miłorzębu dwuklapowego

Większość prac w otępieniu dotyczy jednego zastrzeżonego wyciągu, EGb 761, więc wyników nie można automatycznie przenosić na inne preparaty. Wczesne badania były małe, krótkie i prowadzone niezadowalającymi metodami, a błędu publikacji nie da się wykluczyć⁵. Część nowszych metaanaliz opiera się wyłącznie na badaniach chińskich, w których porównania i postacie preparatów (w tym wstrzyknięcia) odbiegają od suplementu przyjmowanego doustnie.

Czy stosowanie miłorzębu poprawia funkcje poznawcze u chorych z otępieniem?

Dane sugerują niewielką lub umiarkowaną poprawę po 6 miesiącach, ale pewność tych dowodów jest niska. Najnowszy przegląd systematyczny Cochrane objął 82 badania z randomizacją (RCT, randomizowane badanie kontrolowane, randomised controlled trial) i 10 613 uczestników, z czego tylko 4 badania miały niskie ryzyko błędu we wszystkich ocenianych obszarach. W 13 badaniach u 3288 chorych z otępieniem stosowanie miłorzębu wiązało się po 6 miesiącach z lepszym stanem ogólnym, lepszym wynikiem testu funkcji poznawczych (o niecałe 2 punkty w krótkim teście SKT, 9 badań, 2801 osób) i nieco lepszym funkcjonowaniem w czynnościach dnia codziennego. Wyniki poszczególnych badań bardzo się jednak od siebie różniły, a autorzy ocenili pewność dowodów jako niską⁶.

Poprzednia wersja tego przeglądu, obejmująca 36 badań, oceniła dowody na przewidywalną i klinicznie istotną korzyść jako niespójne i niewiarygodne. Z czterech najnowszych wówczas badań trzy nie wykazały różnicy wobec placebo, a jedno dało bardzo duży efekt. W podgrupie 925 chorych z chorobą Alzheimera nie stwierdzono spójnej korzyści⁵.

Metaanaliza ograniczona do wyciągu EGb 761 (7 badań, 2684 pacjentów, 120 lub 240 mg na dobę przez 22–26 tygodni) wykazała efekt średniej wielkości w zakresie funkcji poznawczych, czynności dnia codziennego i oceny ogólnej (standaryzowana różnica średnich dla funkcji poznawczych −0,52)⁷. Sieciowa metaanaliza ograniczona do łagodnej i umiarkowanej choroby Alzheimera i do badań trwających co najmniej 22 tygodnie nie wykazała natomiast żadnej korzyści EGb 761 wobec placebo. W tej samej analizie wszystkie inhibitory cholinoesterazy (donepezyl, galantamina, rywastygmina) poprawiały funkcje poznawcze, a galantamina była skuteczniejsza od wyciągu z miłorzębu⁸.

W przeglądzie Cochrane z 2026 roku korzyść stosowania miłorzębu u chorych z otępieniem oceniono na podstawie dowodów niskiej pewności, a u osób z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi wpływu prawdopodobnie nie ma (dowody umiarkowanej pewności)⁶.

Czy stosowanie miłorzębu pomaga przy łagodnych zaburzeniach poznawczych?

Stosowanie miłorzębu prawdopodobnie nie wpływa na przebieg łagodnych zaburzeń poznawczych (MCI, mild cognitive impairment). W przeglądzie Cochrane 12 badań objęło 1913 osób z MCI. Po 6 miesiącach nie stwierdzono różnicy wobec placebo w ocenie ogólnej, w skali funkcji poznawczych ADAS-Cog ani w złożonych czynnościach dnia codziennego, przy dowodach umiarkowanej pewności. U osób z subiektywnymi skargami na pamięć (3 badania, 597 osób) wpływ pozostaje niepewny, a w jednym większym badaniu działania niepożądane po 3 miesiącach mogły występować częściej niż przy placebo. U chorych na stwardnienie rozsiane z zaburzeniami poznawczymi (2 badania, 164 osoby) stosowanie miłorzębu prawdopodobnie nie poprawiało funkcji poznawczych⁶.

Czy stosowanie miłorzębu zapobiega otępieniu u osób starszych?

Dwa największe badania nad miłorzębem nie wykazały, że jego stosowanie zapobiega otępieniu. W amerykańskim badaniu GEM (Ginkgo Evaluation of Memory) 3069 osób w wieku co najmniej 75 lat przyjmowało 120 mg wyciągu dwa razy na dobę albo placebo, z medianą obserwacji 6,1 roku. Otępienie rozwinęło się u 277 osób przyjmujących miłorząb i u 246 przyjmujących placebo (3,3 wobec 2,9 przypadku na 100 osobolat). Wynik był zgodny z niewielkim zmniejszeniem ryzyka, ale też z jego wzrostem o około jedną trzecią (współczynnik hazardu 1,12). Stosowanie miłorzębu nie spowalniało też przejścia z łagodnych zaburzeń poznawczych w otępienie. Z obserwacji wypadło tylko 6,3% uczestników, a badanie było finansowane ze środków publicznych (NIH)⁹.

Francuskie badanie GuidAge objęło 2854 osoby w wieku co najmniej 70 lat zgłaszające lekarzowi rodzinnemu skargi na pamięć. Przez 5 lat przyjmowały one EGb 761 w dawce 120 mg dwa razy na dobę albo placebo. Chorobę Alzheimera rozpoznano u 61 osób w grupie miłorzębu i u 73 w grupie placebo, a wynik był zgodny ze zmniejszeniem ryzyka o około 40%, ale też z jego wzrostem o blisko jedną piątą (współczynnik hazardu 0,84). Badanie sfinansowała firma farmaceutyczna Ipsen¹⁰. Metaanaliza obu prób (5889 osób) nie wykazała różnicy w częstości otępienia między miłorzębem a placebo, a jej autorzy nie zalecają miłorzębu w tym wskazaniu¹¹.

Czy stosowanie miłorzębu poprawia pamięć i koncentrację u zdrowych osób?

Nie ma dowodów, że stosowanie miłorzębu poprawia pamięć, uwagę lub funkcje wykonawcze u osób zdrowych. Metaanaliza badań z randomizacją u zdrowych dorosłych objęła 13 badań pamięci (1132 osoby), 7 badań funkcji wykonawczych (534 osoby) i 8 badań uwagi (910 osób). We wszystkich trzech obszarach efekt był bliski zeru i nie zależał od wieku uczestników, czasu trwania badania ani dawki¹². Wcześniejszy przegląd systematyczny 15 badań u zdrowych osób poniżej 60. roku życia wykazał, że pozytywne wyniki pojedynczych badań dotyczyły wybranych testów w wybranych punktach czasowych i nie powtarzały się w kolejnych pracach, a badania dłuższe były w większości negatywne¹³.

Czy stosowanie miłorzębu łagodzi szumy uszne?

Nie wykazano, że stosowanie miłorzębu łagodzi szumy uszne. W przeglądzie Cochrane z 2022 roku (12 badań, 1915 uczestników) ryzyko błędu większości prac oceniono jako wysokie lub niejasne. Dwa badania z danymi do połączenia (85 osób) nie wykazały istotnej różnicy w nasileniu szumów po 3–6 miesiącach, przy dowodach bardzo niskiej pewności¹⁴. Wcześniejsza wersja przeglądu, ograniczona do 4 badań z niskim ryzykiem błędu (1543 osoby), także nie znalazła dowodów skuteczności u osób, dla których szumy są główną dolegliwością¹⁵.

Czy stosowanie miłorzębu wydłuża dystans chodu w chromaniu przestankowym?

Nie wykazano klinicznie istotnej korzyści u chorych z chromaniem przestankowym w przebiegu choroby tętnic obwodowych. Przegląd Cochrane objął 14 badań i 739 uczestników. W 11 badaniach z placebo (477 osób) bezwzględny dystans chromania wydłużał się średnio o około 65 m na bieżni, przy czym wynik był zgodny z wydłużeniem o około 130 m, ale też z brakiem jakiejkolwiek poprawy. Autorzy wskazali też na prawdopodobny błąd publikacji, który zawyża efekt¹⁶.

Czy stosowanie miłorzębu spowalnia zwyrodnienie plamki związane z wiekiem?

Nie wiadomo, bo nie ma wystarczających badań. Przegląd Cochrane znalazł tylko 2 badania z randomizacją, łącznie 119 osób z AMD (zwyrodnieniem plamki związanym z wiekiem, age-related macular degeneration), leczonych wyciągiem EGb 761 przez 6 miesięcy. Oba opisały pewną poprawę widzenia, ale ich wyników nie dało się połączyć, a działań niepożądanych nie raportowano¹⁷.

Czy stosowanie miłorzębu łagodzi objawy lękowe?

Dowody ograniczają się do jednego badania. W RCT u 107 pacjentów z zaburzeniem lękowym uogólnionym lub zaburzeniem adaptacyjnym z lękiem stosowanie EGb 761 w dawce 480 mg albo 240 mg na dobę przez 4 tygodnie zmniejszało nasilenie lęku w skali Hamiltona bardziej niż placebo (o 14,3 i 12,1 punktu wobec 7,8 punktu), z zależnością od dawki¹⁸. Badanie było krótkie, a jego wyniku nie powtórzono w niezależnej próbie.

Czy dodanie miłorzębu do leków przeciwpsychotycznych pomaga w schizofrenii?

Metaanalizy wskazują na korzyść, ale opierają się wyłącznie na badaniach chińskich. W 8 badaniach z randomizacją u 1033 pacjentów z przewlekłą schizofrenią dodanie wyciągu z miłorzębu do leków przeciwpsychotycznych łagodziło objawy ogółem i objawy negatywne. Działania niepożądane nie różniły się ogółem od placebo, ale wyniki w podskalach były niespójne¹⁹. W 3 badaniach u 299 chorych z dyskinezą późną stosowanie wyciągu w dawce 240 mg na dobę przez 12 tygodni zmniejszało nasilenie ruchów mimowolnych o około 2 punkty w skali AIMS, bez wpływu na objawy psychotyczne²⁰.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla miłorzębu dwuklapowego

Miłorząb dwuklapowy nie ma żadnego dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego w Unii Europejskiej. Oświadczenia dotyczące substancji roślinnych (botanicals) zgłoszone w trybie art. 13(1) rozporządzenia (WE) 1924/2006 pozostają od 2010 roku zawieszone (on hold), dlatego w rejestrze UE nie ma dla miłorzębu ani oświadczenia dopuszczonego, ani odmownego. W oznakowaniu i reklamie suplementu nie wolno więc przypisywać mu działania na pamięć, koncentrację czy krążenie jako oświadczenia zdrowotnego²¹.

Odrębnym reżimem jest monografia unijna Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków, wydana na podstawie dyrektywy 2001/83/WE. Monografia EMA/HMPC/321097/2012 z 2015 roku obejmuje dwa rodzaje produktów leczniczych. Pierwszym jest lek roślinny o ugruntowanym zastosowaniu medycznym: suchy wyciąg z liści (DER 35–67:1, aceton 60%), zgodny z farmakopealną monografią wyciągu oczyszczonego i kwantyfikowanego, wskazany do poprawy związanych z wiekiem zaburzeń funkcji poznawczych i jakości życia w łagodnym otępieniu. Drugim jest tradycyjny produkt leczniczy roślinny ze sproszkowanego liścia, stosowany przy uczuciu ciężkości nóg oraz zimnych dłoniach i stopach w łagodnych zaburzeniach krążenia, po wykluczeniu poważnych chorób przez lekarza. W 2022 roku HMPC rozpoczął przegląd okresowy tej monografii, a do października 2026 roku nie opublikowano zrewidowanej wersji³. Wskazania z monografii dotyczą produktów leczniczych i nie przenoszą się na suplementy diety.

Liście miłorzębu nie są nową żywnością w rozumieniu rozporządzenia (UE) 2015/2283, ponieważ państwa członkowskie potwierdziły ich stosowanie w żywności i suplementach diety przed 15 maja 1997 roku. Wpis w katalogu dotyczy wyłącznie liści¹.

Bezpieczeństwo stosowania miłorzębu dwuklapowego

W badaniach klinicznych działania niepożądane występowały z podobną częstością jak przy placebo. W przeglądzie Cochrane różnicy nie było ani u chorych z otępieniem, ani u osób z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi, także w odniesieniu do ciężkich działań niepożądanych w obserwacji do 12 miesięcy⁶. Monografia EMA dla leku o ugruntowanym zastosowaniu wymienia jako bardzo częsty ból głowy, jako częste zawroty głowy, biegunkę, ból brzucha, nudności i wymioty, a z nieznaną częstością krwawienia z poszczególnych narządów (oko, nos, mózg, przewód pokarmowy) oraz reakcje nadwrażliwości i skórne³.

Dane o ryzyku krwawienia są niejednoznaczne. Przegląd systematyczny 15 opisów przypadków krwawienia w czasowym związku z przyjmowaniem miłorzębu, w tym 8 krwawień wewnątrzczaszkowych, uznał związek przyczynowy za możliwy. W 13 z tych przypadków występowały jednak inne czynniki ryzyka krwawienia²². Metaanaliza parametrów hemostazy z 18 badań nie wykazała zmian, które wskazywałyby na zwiększone ryzyko krwawienia⁴, a w pięcioletnim badaniu GuidAge częstość udarów i innych zdarzeń krwotocznych nie różniła się od placebo¹⁰.

Według monografii EMA preparat z miłorzębu odstawia się profilaktycznie 3–4 dni przed zabiegiem chirurgicznym. U osób ze skazą krwotoczną oraz leczonych lekami przeciwzakrzepowymi lub przeciwpłytkowymi stosuje się go wyłącznie po konsultacji z lekarzem, a u chorych na padaczkę nie można wykluczyć wystąpienia kolejnych napadów³.

Monografia EMA przeciwwskazuje lek o ugruntowanym zastosowaniu w ciąży, nie zaleca go w okresie karmienia piersią i nie przewiduje jego stosowania u dzieci i młodzieży³.

Dla miłorzębu jako surowca roślinnego nie ustala się wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia (UL), bo dotyczą one niezbędnych składników odżywczych. Osobną kwestią są dane toksykologiczne. W dwuletnim badaniu amerykańskiego National Toxicology Program wyciąg z liści podawany szczurom i myszom w dawkach od 100 do 2000 mg/kg masy ciała zwiększał częstość nowotworów wątroby u myszy oraz gruczolaków tarczycy u szczurów, a w testach bakteryjnych okazał się mutagenny²³. Najmniejsza dawka u szczurów, 100 mg/kg, odpowiada u człowieka ważącego 70 kg 7 g wyciągu, czyli blisko trzydziestokrotności dawki dobowej 240 mg. Badany wyciąg pochodził od dostawcy surowca na rynek amerykański i zawierał 10,45 ppm kwasu ginkgolowego. Farmakopea Polska dopuszcza w wyciągu oczyszczonym nie więcej niż 5 µg/g kwasów ginkgolowych².

Interakcje miłorzębu dwuklapowego

Warfaryna i inne doustne leki przeciwzakrzepowe + miłorząb

W badaniach u zdrowych ochotników miłorząb nie zmieniał działania warfaryny. W randomizowanym badaniu krzyżowym u 12 zdrowych mężczyzn 7-dniowe przyjmowanie miłorzębu przed jednorazową dawką 25 mg warfaryny nie zmieniło wskaźnika INR, agregacji płytek ani farmakokinetyki obu enancjomerów warfaryny²⁴. Przegląd systematyczny interakcji warfaryny z ziołami i suplementami umieścił jednak miłorząb wśród produktów, przy których trzeba liczyć się z większym ryzykiem krwawienia²⁵. Monografia EMA zaleca kontrolę parametrów krzepnięcia przy rozpoczynaniu i kończeniu przyjmowania miłorzębu, przy zmianie jego dawki i przy zmianie preparatu³.

Kwas acetylosalicylowy, klopidogrel i cylostazol + miłorząb

W małych badaniach u zdrowych ochotników miłorząb nie nasilał działania przeciwpłytkowego kwasu acetylosalicylowego ani klopidogrelu. W randomizowanym badaniu krzyżowym u 50 zdrowych mężczyzn dodanie EGb 761 w dawce 240 mg na dobę do 500 mg kwasu acetylosalicylowego przez 7 dni nie wydłużało czasu krwawienia ani nie nasilało hamowania agregacji płytek w porównaniu z samym kwasem acetylosalicylowym²⁶. W badaniu na 10 zdrowych mężczyznach pojedyncza dawka miłorzębu nie nasilała przeciwpłytkowego działania klopidogrelu ani cylostazolu, ale wydłużała czas krwawienia po cylostazolu²⁷.

Omeprazol i inne substraty CYP2C19 + miłorząb

Miłorząb przyspiesza metabolizm omeprazolu. U 18 zdrowych osób przyjmowanie miłorzębu w dawce 140 mg dwa razy na dobę przez 12 dni indukowało hydroksylację omeprazolu przez CYP2C19 i zmniejszało jego stężenie we krwi, najsilniej u osób z genotypem słabego metabolizera²⁸. Może to osłabiać działanie omeprazolu i innych leków metabolizowanych przez ten enzym.

Midazolam, efawirenz i inne substraty CYP3A4 + miłorząb

Wyniki badań nad CYP3A4 są sprzeczne. U 10 zdrowych mężczyzn 28-dniowe przyjmowanie 360 mg wyciągu na dobę zwiększało pole pod krzywą stężenia midazolamu o 25%²⁹, a w innym badaniu u 14 osób 4-tygodniowe przyjmowanie wyciągu zmniejszało je o 34%, co autorzy uznali za indukcję CYP3A³⁰. Monografia EMA nie zaleca łączenia miłorzębu z efawirenzem, bo indukcja CYP3A4 może zmniejszać stężenie tego leku przeciwwirusowego³.

Nifedypina + miłorząb

U części osób miłorząb zwiększa stężenie nifedypiny. W badaniu na 8 zdrowych ochotnikach jednoczesne przyjęcie 240 mg wyciągu nie zmieniło średnich parametrów farmakokinetycznych nifedypiny. U 2 osób maksymalne stężenie leku było jednak około dwukrotnie większe, z silniejszym i dłuższym bólem głowy, zawrotami albo uderzeniami gorąca³¹.

Substraty glikoproteiny P (talinolol, dabigatran) + miłorząb

Dłuższe przyjmowanie miłorzębu może zwiększać wchłanianie leków transportowanych przez glikoproteinę P. U 10 zdrowych mężczyzn 14-dniowe przyjmowanie 360 mg wyciągu na dobę zwiększało ekspozycję na talinolol, substrat glikoproteiny P, o około jedną czwartą, a pojedyncza dawka nie miała takiego wpływu³². Na tej podstawie monografia EMA zaleca ostrożność przy łączeniu miłorzębu z dabigatranem eteksylanu³.

Przed wydaniem miłorzębu należy zapytać pacjenta o leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe, omeprazol, dabigatran, efawirenz, padaczkę i planowany zabieg. Przy tych lekach i stanach monografia EMA wymaga konsultacji lekarskiej, zaleca ostrożność albo odradza połączenie³.

Dawkowanie miłorzębu dwuklapowego

Jako surowiec roślinny miłorząb nie ma wartości referencyjnych spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia. Dawki z badań klinicznych dotyczą standaryzowanego wyciągu, głównie EGb 761, i nie przenoszą się automatycznie na preparaty o innym składzie.

Postacie miłorzębu dwuklapowego

Miłorząb jest dostępny jako tabletki, kapsułki i krople z suchym wyciągiem z liści, rzadziej jako sproszkowany liść lub susz do naparów. Lek roślinny o ugruntowanym zastosowaniu zawiera wyciąg oczyszczony i kwantyfikowany zgodny z farmakopeą³. Farmakopea Polska wymaga w nim od 22,0 do 27,0% flawonoidów, od 2,8 do 3,4% ginkgolidów A, B i C, od 2,6 do 3,2% bilobalidu oraz nie więcej niż 5 µg/g kwasów ginkgolowych². Suplement diety nie musi spełniać tych wymagań, dlatego przy porównywaniu preparatów liczy się deklarowana zawartość flawonoidów i laktonów terpenowych, a nie sama masa wyciągu. Wyniki badań klinicznych uzyskano na określonych, standaryzowanych wyciągach i nie można ich przypisywać preparatom o nieznanym składzie.