Morwa biała

Morwa biała (Morus alba L.) to drzewo z rodziny morwowatych (Moraceae), pochodzące z Azji i uprawiane od wieków jako roślina żywicielska jedwabnika. W suplementach diety jest dostępna przede wszystkim jako suszony liść i ekstrakty z liści standaryzowane na zawartość 1-deoksynojirimycyny (DNJ), alkaloidu iminocukrowego hamującego trawienie węglowodanów w jelicie. Owoc morwy jest zwykłą żywnością. Badania kliniczne dotyczą glikemii po posiłku, cukrzycy typu 2, lipidów i masy ciała, a preparaty użyte w tych badaniach różniły się zawartością DNJ.

Synonimy i nazewnictwo morwy białej

• Morwa biała – polska nazwa gatunku. Nazwa łacińska: Morus alba L.
• Liść morwy – surowiec, w piśmiennictwie farmakognostycznym Mori folium (Mori albae folium). Gałązki opisuje się jako Ramulus Mori, a korę korzenia jako Mori cortex.
• Nazwy obce: white mulberry, mulberry leaf (ang.), Sangzhi (gałązki morwy w tradycyjnej medycynie chińskiej).
• 1-deoksynojirimycyna (DNJ) – główny alkaloid liścia, według którego standaryzuje się ekstrakty.
• Reducose – handlowa nazwa standaryzowanego ekstraktu z liści, badanego w kilku cytowanych pracach.
• Pokrewny gatunek, morwa czarna (Morus nigra L.), ma w obrocie żywnością osobny status i nie jest przedmiotem tego hasła.

Działanie morwy białej

DNJ jest analogiem glukozy, który wiąże się z alfa-glukozydazami rąbka szczoteczkowego jelita cienkiego (sacharazą, maltazą) i opóźnia rozkład dwucukrów oraz skrobi do glukozy. Ten sam mechanizm mają leki z grupy inhibitorów alfa-glukozydazy, akarboza i miglitol, a miglitol jest pochodną DNJ. Glukoza z posiłku wchłania się wolniej i w mniejszej ilości, więc maleje szczyt glikemii poposiłkowej i wyrzut insuliny. Część niestrawionych węglowodanów trafia do jelita grubego, gdzie fermentuje.

Ten efekt zmierzono u ludzi. W RCT krzyżowym przeprowadzonym w Poznaniu (25 zdrowych osób w wieku 19–27 lat) ekstrakt zawierający 36 mg DNJ, podany z porcją płatków kukurydzianych, zmniejszył trawienie i wchłanianie skrobi ocenione testem oddechowym ze skrobią znakowaną izotopem węgla ¹³C. Odzysk znacznika wyniósł 13,9% wobec 17,2% po placebo¹. Poza DNJ liść zawiera flawonoidy, związki fenolowe i polisacharydy².

Zawartość DNJ zależy od odmiany, pory zbioru i wieku liścia. W analizie laboratoryjnej handlowe produkty z morwy zawierały około 0,1% DNJ (100 mg na 100 g suchego produktu), a najwięcej alkaloidu miały młode liście ze szczytu pędów zbierane latem³. Dlatego ta sama masa „liścia morwy” w dwóch preparatach może dostarczać zupełnie innej dawki substancji czynnej.

Skuteczność kliniczna morwy białej

Czy stosowanie liścia morwy białej obniża glikemię po posiłku?

Stosowanie liścia morwy białej razem z posiłkiem ogranicza wzrost glikemii po posiłku, a wyniki badań w tym wskazaniu są zgodne. Metaanaliza 13 RCT, ocenionych przez autorów jako badania wysokiej jakości w skali Jadada, wykazała niższą glikemię poposiłkową w 30., 60. i 90. minucie po posiłku. Ta sama metaanaliza nie wykazała jednak różnicy w glikemii na czczo, w hemoglobinie glikowanej (HbA1c), we wskaźniku insulinooporności HOMA-IR ani w lipidach, a autorzy wskazali potrzebę dużych RCT⁴.

Zależność od dawki zbadano dla ekstraktu Reducose. W RCT podwójnie zaślepionym, krzyżowym (37 osób z prawidłową glikemią) ekstrakt podany z 50 g maltodekstryny zmniejszał pole pod krzywą glukozy zależnie od dawki: połowa dawki o 6% (wynik nieistotny), dawka standardowa o 14%, a podwójna o 22%. Pole pod krzywą insuliny zmniejszyło się o 24–25% po dawce standardowej i podwójnej⁵. W kolejnym RCT krzyżowym (37 zdrowych osób) kapsułki 200, 225 i 250 mg przyjęte przed pełnym posiłkiem z pieczywem zmniejszyły pole pod krzywą glukozy o około jedną trzecią, a insuliny o 31–38%⁶. Współautorem pierwszej z tych prac był dyrektor operacyjny producenta ekstraktu (Phynova Group). W obu punktem końcowym była krzywa glikemii po jednym posiłku, czyli wskaźnik zastępczy.

U osób z nieprawidłową glikemią na czczo (RCT, 36 osób) 4 tygodnie przyjmowania 5 g wodnego ekstraktu dziennie zmniejszyły wzrost glukozy i insuliny w 30. i 60. minucie po obciążeniu węglowodanami⁷. Efekt na glikemię poposiłkową jest więc powtarzalny, ale nie wiadomo, czy przekłada się na mniejsze ryzyko cukrzycy typu 2, bo takiego punktu końcowego nie mierzyło żadne z cytowanych badań.

Czy stosowanie morwy białej poprawia kontrolę glikemii w cukrzycy typu 2?

Dane sugerują niewielką poprawę parametrów glikemii, ale jej wielkość ma małe znaczenie kliniczne. Metaanaliza 12 badań (615 dorosłych) wykazała obniżenie glikemii na czczo średnio o 0,47 mmol/l i HbA1c o 2,92 mmol/mol, czyli o około 0,3 punktu procentowego. Korzyść była wyraźniejsza przy suplementacji trwającej co najmniej 8 tygodni u osób z glikemią na czczo powyżej 6,1 mmol/l². Badania włączone do tej analizy różniły się preparatem, dawką i populacją, dlatego wynik nie mówi, jaki produkt i w jakiej dawce daje ten efekt.

Pojedyncze RCT u chorych z cukrzycą typu 2 są małe i dały wyniki niespójne. W badaniu pilotażowym (24 pacjentów na lekach doustnych, 17 ukończyło) przyjmowanie 1000 mg ekstraktu trzy razy dziennie z posiłkami przez 3 miesiące obniżyło glikemię poposiłkową mierzoną w samokontroli o 18% wobec placebo, ale HbA1c nie różniła się od placebo⁸. W RCT z udziałem 60 chorych przyjmowanie 300 mg ekstraktu dwa razy dziennie przez 12 tygodni obniżyło stężenie insuliny i podniosło cholesterol HDL, ale nie zmieniło pozostałych parametrów metabolicznych, w tym glikemii⁹.

W metaanalizie 12 badań suplementacja liściem morwy obniżała HbA1c o około 0,3 punktu procentowego². Dla porównania, w RCT z udziałem 600 chorych tabletki z alkaloidami z gałązek morwy obniżyły HbA1c o 0,93 punktu procentowego, czyli tyle co akarboza¹⁰.

Czy alkaloidy z gałązek morwy działają w cukrzycy typu 2 jak akarboza?

W jednym dużym RCT tabletki z oczyszczonymi alkaloidami z gałązek morwy (SZ-A) okazały się równoważne akarbozie, ale nie są to suplementy z liścia. W wieloośrodkowym, podwójnie zaślepionym badaniu równoważności 600 pacjentów z cukrzycą typu 2 przez 24 tygodnie przyjmowało SZ-A albo akarbozę. HbA1c spadła o 0,93 punktu procentowego po SZ-A i o 0,87 po akarbozie, a działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego występowały rzadziej po SZ-A¹⁰. Wcześniejsze małe RCT (38 pacjentów) dało podobny wynik, z dolegliwościami żołądkowo-jelitowymi u 1 z 23 osób po SZ-A i u 5 z 15 po akarbozie¹¹.

Metaanaliza 10 badań (1178 pacjentów) potwierdziła przewagę SZ-A nad placebo w obniżaniu HbA1c oraz dodatkowe obniżenie HbA1c, glikemii na czczo i glikemii 2 godziny po posiłku po dołączeniu SZ-A do leków przeciwcukrzycowych. Autorzy zastrzegli heterogeniczność badań i ryzyko błędu systematycznego¹². Wyniki te dotyczą standaryzowanego preparatu z gałązek o znanej dawce alkaloidów i nie można ich przenosić na suszony liść ani na suplementy o nieokreślonej zawartości DNJ.

Czy stosowanie morwy białej obniża cholesterol i triglicerydy?

Wyniki metaanaliz są sprzeczne, a wpływu na lipidy nie można uznać za wykazany. Metaanaliza 13 RCT nie wykazała różnicy w cholesterolu całkowitym, frakcji LDL i HDL ani w triglicerydach⁴. Późniejsza metaanaliza 12 RCT, łącząca różne części rośliny i postacie, podała obniżenie cholesterolu całkowitego średnio o 13 mg/dl, LDL o 9 mg/dl i triglicerydów o 20 mg/dl, a wzrost HDL tylko przy dawkach powyżej 300 mg na dobę¹³. Kolejna metaanaliza 15 RCT (1202 dorosłych z zaburzeniami metabolicznymi) również wykazała obniżenie cholesterolu całkowitego, LDL, triglicerydów i wskaźników stanu zapalnego, przy czym ekstrakty z różnych części rośliny działały różnie, a większe korzyści obserwowano przy krótszym leczeniu i dawkach poniżej 500 mg na dobę¹⁴. Większy efekt przy mniejszych dawkach i krótszym leczeniu nie układa się w zależność dawka–efekt, co razem z niejednorodnością preparatów osłabia ten wynik.

Czy stosowanie morwy białej zmniejsza masę ciała?

Brak wiarygodnych dowodów, że sama morwa biała zmniejsza masę ciała. W pilotażowym RCT u chorych z cukrzycą typu 2 stosowanie ekstraktu z liści przez 3 miesiące nie zmieniło masy ciała⁸. Jedyne RCT z redukcją tkanki tłuszczowej (93 dorosłych z otyłością, 12 tygodni) badało preparat złożony z berberyny 1000 mg, ekstraktu z liści morwy 400 mg i pikolinianu chromu. W porównaniu z placebo BMI zmniejszyło się o 1,24 kg/m², a masa tkanki tłuszczowej o 2,35 kg. Badanie nie miało ramion z pojedynczymi składnikami, więc udziału morwy nie da się z niego wyodrębnić¹⁵.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla morwy białej

Morwa biała nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. Wniosek dotyczący liścia morwy (Morus alba L., Mori albae folium) i metabolizmu węglowodanów i glukozy, zgłoszony w trybie art. 13 ust. 1 rozp. (WE) 1924/2006, figuruje na liście wstrzymanych (on hold) oświadczeń dla składników roślinnych ze statusem oczekiwania na decyzję Komisji Europejskiej. Na tej samej liście jest wniosek dla mieszanki liści czarnej jagody, orzecha włoskiego, morwy i innych surowców, dotyczący prawidłowego metabolizmu glukozy¹⁶. Status on hold oznacza, że EFSA tych wniosków nie oceniła.

Liść morwy nie ma też monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków i nie figuruje na liście unijnej substancji roślinnych o tradycyjnym zastosowaniu (dyr. 2001/83/WE)¹⁷.

W katalogu nowej żywności (rozp. (UE) 2015/2283) owoc morwy białej nie jest nową żywnością. Młode liście, łodyga i kora korzenia nie są nową żywnością w suplementach diety, co oznacza, że dodanie ich do innej żywności wymagałoby zezwolenia¹⁸. Morwa biała nie jest składnikiem odżywczym, więc nie ustalono dla niej norm spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia.

Bezpieczeństwo stosowania morwy białej

Działania niepożądane opisywane w badaniach dotyczą przewodu pokarmowego¹¹. Wynikają z fermentacji niestrawionych węglowodanów w jelicie grubym, tak jak po akarbozie. W badaniu z jednorazowym podaniem ekstraktu z liści (37 osób) częstość objawów żołądkowo-jelitowych nie różniła się od placebo⁵, a w porównaniu z akarbozą preparat z alkaloidów gałązek powodował je rzadziej¹⁰. W metaanalizie 13 RCT poważnych działań niepożądanych nie odnotowano⁴.

Badanie poświęcone wyłącznie bezpieczeństwu objęło 48 zdrowych dorosłych, którzy przez 4 tygodnie pili zieloną herbatę z 550 mg ekstraktu z liści trzy razy dziennie. Nie odnotowano działań niepożądanych związanych z preparatem¹⁹.

W pilotażowym RCT u chorych z cukrzycą typu 2 stężenie kreatyniny w surowicy wzrosło o 15% po 3 miesiącach przyjmowania 3000 mg ekstraktu z liści na dobę, wobec wartości wyjściowych i wobec placebo. Badanie ukończyło 17 osób⁸. U osób z przewlekłą chorobą nerek zasadna jest kontrola kreatyniny.

Bezpieczeństwa stosowania w ciąży, w okresie karmienia piersią i u dzieci nie oceniano w cytowanych badaniach, dlatego w tych grupach preparatów z liścia morwy się nie zaleca.

Interakcje morwy białej

Leki przeciwcukrzycowe + morwa biała

Liść morwy obniża glikemię poposiłkową, więc jego działanie sumuje się z działaniem leków przeciwcukrzycowych. W badaniu pilotażowym u chorych przyjmujących doustne leki przeciwcukrzycowe nie odnotowano hipoglikemii⁸, a w metaanalizie badań nad preparatem z gałązek dołączenie go do leków przeciwcukrzycowych dawało dodatkowe obniżenie HbA1c i glikemii, przy bezpieczeństwie porównywalnym z samymi lekami¹². Pacjent leczony insuliną albo pochodną sulfonylomocznika powinien po rozpoczęciu przyjmowania morwy kontrolować glikemię w samokontroli.

Akarboza + morwa biała

DNJ i akarboza hamują te same enzymy jelitowe, a preparat z alkaloidów morwy działał w badaniu bezpośrednim tak samo jak akarboza¹⁰. Łączenie obu nasila hamowanie trawienia węglowodanów, a więc i dolegliwości żołądkowo-jelitowe, bez udokumentowanej korzyści. Hipoglikemię u pacjenta przyjmującego inhibitor alfa-glukozydazy leczy się glukozą. Sacharoza działa wtedy słabiej, bo jej rozkład w jelicie jest zahamowany.

Dawkowanie morwy białej

Dawki z badań klinicznych różnią się o rząd wielkości, bo preparaty mają różną zawartość DNJ. Ekstrakt przyjmuje się bezpośrednio przed posiłkiem zawierającym węglowodany albo razem z nim, bo działa tylko na węglowodany obecne w jelicie w tym samym czasie.

Morwa biała nie jest składnikiem odżywczym, więc nie ma dla niej norm spożycia, górnego tolerowanego poziomu spożycia ani maksymalnej dawki w suplementach diety. Przy wyborze preparatu znaczenie ma zawartość DNJ deklarowana na opakowaniu, a nie sama masa liścia.

Postacie morwy białej

Morwa biała jest dostępna jako suszony liść do zaparzania, proszek z liści oraz kapsułki i tabletki z ekstraktem standaryzowanym na DNJ. Herbata z liścia i niestandaryzowany proszek dostarczają nieznanej dawki alkaloidu, bo jego zawartość w handlowych produktach wynosiła około 0,1%, a w proszku z wyselekcjonowanych młodych liści 1,5%³. Zależność dawka–efekt zbadano w badaniach standaryzowanego ekstraktu Reducose.

Liść morwy jest też składnikiem wieloskładnikowych preparatów „na cukier” i „na wagę”, łączony na przykład z berberyną i chromem. W takich połączeniach efektu nie można przypisać morwie, bo badanie preparatu złożonego nie miało ramion z pojedynczymi składnikami¹⁵. Tabletki z alkaloidami z gałązek morwy (SZ-A), badane w cukrzycy typu 2, są odrębnym preparatem farmaceutycznym i nie odpowiadają suplementom z liścia.