Morwa indyjska

Morwa indyjska (Morinda citrifolia L.), znana szerzej jako noni, to drzewo albo krzew z rodziny marzanowatych (Rubiaceae), rosnący w Azji Południowo-Wschodniej i na wyspach Pacyfiku. Mimo polskiej nazwy nie jest spokrewniona z morwą białą, która należy do rodziny morwowatych. W suplementach diety i żywności jest dostępna przede wszystkim jako sok z owoców, niefermentowany albo fermentowany, a także jako sok w proszku, liofilizowany owoc w kapsułkach i liście do naparu. Owoc i sok zawierają irydoidy, flawonoidy, polisacharydy i kumarynę skopoletynę, a nasiona i liście także antrachinony^1,2. Badania kliniczne dotyczą głównie wskaźników stresu oksydacyjnego u palaczy, a pojedyncze prace także odporności, nudności pooperacyjnych i bólu miesiączkowego.

Synonimy i nazewnictwo morwy indyjskiej

• Morwa indyjska – polska nazwa handlowa. Nazwa łacińska gatunku: Morinda citrifolia L.
• Noni – nazwa hawajska, używana na całym świecie jako nazwa soku i surowca. Inne nazwy zwyczajowe to Indian mulberry (ang.), nono (Polinezja Francuska) i kura (Fidżi).
• Morinda cytrynolistna – spolszczona nazwa botaniczna.
• Tahitian Noni – nazwa handlowa soku z owoców z Polinezji Francuskiej. Ten produkt badano w większości cytowanych prac klinicznych³.
• Pokrewne gatunki z rodzaju Morinda, na przykład Morinda officinalis, stosowana w medycynie chińskiej, to inne surowce i nie są przedmiotem tego hasła.

Działanie morwy indyjskiej

Mechanizm działania noni u ludzi nie został ustalony. W badaniach przedklinicznych składnikom owocu przypisuje się działanie przeciwutleniające, przeciwzapalne i immunomodulujące, a w modelach nowotworowych także przeciwproliferacyjne i proapoptotyczne⁴. Przegląd z 2007 r. podsumował, że efekty te wykazano in vitro i częściowo na zwierzętach, a danych klinicznych brakuje⁵.

O tym, że noni zostało przyjęte, świadczy obecność skopoletyny we krwi i w moczu. U 9 zdrowych ochotników, którzy przyjęli od 1500 do 2500 mg kapsułek z liofilizowanego owocu, skopoletyna szybko pojawiała się w osoczu i utrzymywała w stężeniu 0,5–5 ng/ml przez co najmniej 8 godzin. Jej biodostępność była niska, z dużą zmiennością między osobami⁶. Na izolowanym dnie żołądka szczura wyciąg z owocu i sama skopoletyna wywoływały skurcz przez receptor serotoninowy 5-HT4, co autorzy łączą z przyspieszonym wchłanianiem ranitydyny u ludzi⁷.

Skład produktu zależy od tego, z jakiej części rośliny powstał. W analizie laboratoryjnej przecier z owoców po usunięciu nasion i wyroby z niego nie zawierały wykrywalnych antrachinonów (lucydyny, alizaryny, rubiadyny), a wszystkie produkty z nasionami albo liśćmi je zawierały, częściowo w znacznych ilościach. Sposób przetwarzania, fermentacja czy suszenie, nie zmieniał ich zawartości².

Skuteczność kliniczna morwy indyjskiej

Badań klinicznych noni nie podsumowano dotąd metaanalizą. Przegląd systematyczny z 2022 r. objął 51 prac, w większości przedklinicznych⁴. Przegląd napisany przez dział badawczy producenta podaje, że wszystkie recenzowane badania u ludzi dotyczyły soku z jednego źródła z Polinezji Francuskiej, a produkty z innych źródeł mogą mieć inny skład i inny profil toksykologiczny³.

Czy picie soku noni zmniejsza uszkodzenia oksydacyjne u palaczy?

Dane sugerują, że picie soku noni obniża u nałogowych palaczy wskaźniki stresu oksydacyjnego i niektóre wskaźniki lipidowe, ale wszystkie badania mierzyły wyłącznie wskaźniki zastępcze. W RCT z udziałem 285 palaczy stosowanie 29,5 albo 118 ml soku Tahitian Noni dziennie przez 30 dni obniżyło w osoczu stężenie anionorodnika ponadtlenkowego i wodoronadtlenków lipidów, a po placebo te wartości istotnie się nie zmieniły⁸. W kolejnym RCT (245 palaczy, 29,5–118 ml soku przez miesiąc) poziom adduktów DNA pochodzących z peroksydacji lipidów w limfocytach spadł o 44,6–57,4%⁹. W badaniu z udziałem 203 palaczy, którzy ukończyli miesięczną interwencję, poziom aromatycznych adduktów DNA spadł o około 45% wobec wartości wyjściowych. Spadek podano wobec wartości wyjściowych, a ryzyka raka, o którym mówi tytuł pracy, nie mierzono¹⁰.

W RCT z udziałem 132 palaczy picie od 29,5 do 188 ml soku noni dziennie przez miesiąc istotnie obniżyło cholesterol całkowity, triglicerydy i białko C-reaktywne oznaczane metodą wysokoczułą. Autorzy odnotowali też spadek cholesterolu LDL i homocysteiny oraz wzrost HDL, bez podania, czy były istotne¹¹. Wszystkie cztery prace pochodzą z jednego zespołu badawczego, trwały miesiąc i dotyczyły soku jednej marki. Przy pracy z 2013 r. trzech współautorów pochodzi z działu badawczego producenta⁹. Żadne badanie nie mierzyło zachorowań na nowotwory ani zdarzeń sercowo-naczyniowych.

Czy stosowanie noni łagodzi bolesne miesiączkowanie?

Nie wykazano, żeby stosowanie noni łagodziło bolesne miesiączkowanie. W RCT z podwójnie ślepą próbą 100 studentek z pierwotnym bolesnym miesiączkowaniem przyjmowało kapsułki z 400 mg noni albo placebo przez 3 cykle. Badanie ukończyło 80 kobiet. Ból i obfitość krwawienia zmniejszały się w obu grupach, a różnicy między noni i placebo nie stwierdzono¹².

Czy przyjęcie wyciągu z noni zapobiega nudnościom i wymiotom po operacji?

Dowody pochodzą z jednego małego badania wstępnego i są słabe. W RCT 100 pacjentów z ryzykiem nudności i wymiotów pooperacyjnych otrzymało godzinę przed operacją 150, 300 albo 600 mg wyciągu z owoców (odpowiednik 5, 10 i 20 g suszonego owocu) albo placebo. Po dawce 600 mg nudności w pierwszych 6 godzinach wystąpiły u 48% pacjentów wobec 80% po placebo, czyli o 32 punkty procentowe rzadziej. W pozostałych przedziałach czasu i po niższych dawkach różnicy nie wykazano¹³. Na każde ramię przypadało około 25 osób, a przy wielu porównaniach istotny okazał się tylko ten jeden wynik.

Czy stosowanie noni wzmacnia odporność i zmniejsza częstość infekcji?

Nie wykazano, żeby stosowanie noni zmniejszało częstość infekcji. W RCT 100 dorosłych w wieku 40–75 lat z nawracającymi infekcjami górnych dróg oddechowych przyjmowało przez 8 tygodni 975 mg fermentowanych polisacharydów noni na dobę albo placebo. W analizie głównej (84 osoby) aktywność komórek NK, czyli pierwszorzędowy punkt końcowy, nie różniła się istotnie od placebo. Dane dopuszczały zarówno wzrost aktywności, jak i brak jakiegokolwiek efektu. Częstość infekcji była w obu grupach podobna¹⁴. Badanie zarejestrowano dopiero po jego zakończeniu. Większy niż po placebo wzrost stężeń części cytokin pochodzi z analiz eksploracyjnych i nie dowodzi skuteczności klinicznej. Badany preparat był frakcją polisacharydową, a nie sokiem.

Czy przyjęcie wyciągu z noni łagodzi objawy kaca?

Dane z jednego małego badania dotyczą stężeń alkoholu i aldehydu octowego, a nie samych objawów kaca. W RCT krzyżowym 30 zdrowych osób przyjęło jednorazowo 1 g wyciągu z owocu albo placebo i spożyło alkohol. Po wyciągu stężenie aldehydu octowego było niższe w 40. i 720. minucie, a biegunka występowała rzadziej. Mniejsze nasilenie objawów kaca opisano w podgrupach wyodrębnionych analizą drzew interakcji, u osób do 36. roku życia pijących ponad 15 porcji alkoholu tygodniowo¹⁵.

Czy stosowanie noni pomaga w leczeniu nowotworów?

Brak dowodów na skuteczność noni w leczeniu nowotworów u ludzi. Przegląd systematyczny 51 badań opisał mechanizmy przeciwnowotworowe wyłącznie na podstawie modeli in vitro i na zwierzętach, a autorzy wskazali potrzebę lepiej zaprojektowanych badań przedklinicznych przed kolejnymi badaniami klinicznymi⁴. Badanie u chorych z zaawansowanym nowotworem było badaniem I fazy bez grupy kontrolnej. U 51 pacjentów dawkę kapsułek zwiększano od 2 g na dobę i ustalono dawkę maksymalną tolerowaną na 12 g. Samoocena sprawności fizycznej, bólu i zmęczenia była najlepsza przy 6–8 g na dobę¹⁶. Takie badanie nie ocenia skuteczności, a jedynie tolerancję i dawkę do dalszych badań.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla morwy indyjskiej

Morwa indyjska nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego. Wnioski dotyczące sprawności fizycznej i umysłowej oraz układu odpornościowego, zgłoszone w trybie art. 13 ust. 1 rozp. (WE) 1924/2006, figurują na liście wstrzymanych (on hold) oświadczeń dla składników roślinnych i czekają na decyzję Komisji Europejskiej. Wnioski dla soku Tahitian Noni dotyczące cholesterolu, przeciwutleniaczy, odporności, energii i stawów zostały wycofane¹⁷. Status on hold oznacza, że EFSA tych wniosków nie oceniła.

Owoc i liście noni nie mają monografii Komitetu do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków i nie figurują na liście unijnej substancji roślinnych o tradycyjnym zastosowaniu (dyr. 2001/83/WE)¹⁸.

Produkty z noni są w Unii Europejskiej nową żywnością (rozp. (UE) 2015/2283) i mogą być sprzedawane wyłącznie w postaciach i ilościach wpisanych do unijnego wykazu. Sok z owoców dopuszczono w napojach owocowych w ilości najwyżej 40 ml na dobę, z warunkiem, że zawartość rubiadyny i lucydyny nie przekracza 10 μg/kg. W suplementach diety dopuszczono sok w proszku do 6,6 g na dobę, co odpowiada 30 ml soku, oraz liofilizowany owoc bez nasion do 2,4 g na dobę. Suszone i prażone liście dopuszczono wyłącznie do naparów, najwyżej 1 g na filiżankę¹⁹. Sok noni zatwierdzono jako nową żywność już w 2003 r.⁵. Noni nie jest składnikiem odżywczym, więc nie ma dla niej norm spożycia ani górnego tolerowanego poziomu spożycia.

Bezpieczeństwo stosowania morwy indyjskiej

W krótkich badaniach klinicznych noni było dobrze tolerowane, ale w piśmiennictwie opisano przypadki ostrego uszkodzenia wątroby. W RCT z udziałem 96 zdrowych ochotników picie 30, 300 albo 750 ml soku Tahitian Noni dziennie przez 28 dni nie zmieniło w klinicznie istotny sposób wyników badań krwi, moczu ani EKG wobec placebo²⁰. W badaniu I fazy u chorych na nowotwory nie stwierdzono toksyczności ograniczającej dawkę do 12 g kapsułek na dobę¹⁶. Oba badania trwały za krótko i objęły za mało osób, żeby wykryć rzadkie reakcje idiosynkratyczne.

Opisane przypadki hepatotoksyczności dotyczą soku, a jeden kremu do stosowania na skórę:

• U 45-letniego mężczyzny bez innych leków ostre zapalenie wątroby rozwinęło się po 3 tygodniach picia soku noni, biopsja potwierdziła uszkodzenie toksyczne, a aminotransferazy wróciły do normy w ciągu miesiąca od odstawienia²¹.
• U 29-letniego mężczyzny, który wcześniej przebył toksyczne zapalenie wątroby po małych dawkach paracetamolu, po wypiciu 1,5 l soku w ciągu 3 tygodni rozwinęła się podostra niewydolność wątroby wymagająca przeszczepienia. U 62-letniej kobiety ostre zapalenie wątroby po 2 l soku wypitych w ciągu ponad 3 miesięcy ustąpiło po odstawieniu. Autorzy wskazali antrachinony jako najbardziej prawdopodobną przyczynę²².
• U 24-letniej kobiety leczonej interferonem beta-1a piorunujące zapalenie wątroby rozwinęło się po 4 tygodniach picia soku, mimo odstawienia interferonu, i ustąpiło po odstawieniu soku²³. W liście do redakcji ten przypadek przypisano interferonowi, a nie noni²⁴.
• Ostrą hepatotoksyczność opisano też u wcześniej zdrowego 14-letniego chłopca²⁵ oraz u 38-letniej kobiety przyjmującej długotrwale fenobarbital, która po odstawieniu obu preparatów i włączeniu kortykosteroidów wyzdrowiała w ciągu 5 miesięcy²⁶.
• U 60-letniego mężczyzny cholestatyczne uszkodzenie wątroby wystąpiło 3 miesiące po odstawieniu kremu przeciwbólowego z noni, stosowanego na skórę przez około 8 miesięcy, a próby wątrobowe wróciły do normy po 6 miesiącach²⁷.

Po pierwszych doniesieniach EFSA nie uznała związku między uszkodzeniem wątroby a spożyciem soku noni, a autorzy przeglądu z 2007 r. zalecili dalsze monitorowanie⁵. W kilku opisach obok noni występował drugi możliwy czynnik sprawczy (interferon beta, fenobarbital, przebyte uszkodzenie wątroby po paracetamolu), więc związku przyczynowego nie da się ustalić z pewnością. Antrachinony występują w nasionach i liściach, a nie w miąższu owocu bez nasion².

Sok noni zawiera tyle potasu co sok pomarańczowy albo pomidorowy, 56,3 mEq/l. U mężczyzny z przewlekłą niewydolnością nerek, który pił sok noni, wystąpiła hiperkaliemia mimo diety ubogopotasowej²⁸. U osób z przewlekłą chorobą nerek sok noni trzeba wliczać do dobowej podaży potasu.

Przy objawach uszkodzenia wątroby (żółtaczka, ciemny mocz, świąd, odbarwione stolce) preparat z noni należy odstawić i zgłosić się do lekarza. Osobom z chorobą wątroby i przyjmującym leki hepatotoksyczne noni się nie zaleca. Bezpieczeństwa stosowania w ciąży, w okresie karmienia piersią i u dzieci nie oceniano w badaniach klinicznych, dlatego w tych grupach preparatów z noni się nie zaleca.

Interakcje morwy indyjskiej

Warfaryna + morwa indyjska

Opisano przypadek oporności na warfarynę u kobiety przyjmującej suplement z noni²⁹. U pacjenta leczonego warfaryną rozpoczęcie albo odstawienie noni jest wskazaniem do kontroli INR.

Ranitydyna + morwa indyjska

W otwartym badaniu krzyżowym u 20 zdrowych ochotników wodny wyciąg z owocu podany 30 minut przed 300 mg ranitydyny zwiększył pole pod krzywą stężenia i stężenie maksymalne ranitydyny. Autorzy przypisują to przyspieszeniu opróżniania żołądka przez skopoletynę, działającą na receptor 5-HT4⁷. Znaczenia klinicznego tej zmiany nie badano.

Dawkowanie morwy indyjskiej

Dawki w badaniach klinicznych różniły się postacią i ilością, a część z nich przekracza ilości dopuszczone w unijnym wykazie nowej żywności.

W unijnym wykazie nowej żywności sok noni dopuszczono w napojach w ilości najwyżej 40 ml na dobę, a w suplementach diety sok w proszku do 6,6 g na dobę i liofilizowany owoc do 2,4 g na dobę¹⁹. Noni nie jest składnikiem odżywczym, więc polskie normy żywienia nie podają dla niej norm spożycia, górnego tolerowanego poziomu spożycia ani maksymalnej dawki w suplementach diety.

Postacie morwy indyjskiej

Morwa indyjska jest dostępna jako sok z owoców, niefermentowany albo fermentowany, jako sok w proszku i liofilizowany owoc w kapsułkach, a także jako suszone i prażone liście do naparu. Każda z tych postaci ma w unijnym wykazie nowej żywności osobny wpis z własną specyfikacją¹⁹. W badaniach stosowano także wyciągi z owocu i frakcję fermentowanych polisacharydów^13,14. Noni jest też składnikiem preparatów do stosowania na skórę, a po jednym z nich opisano uszkodzenie wątroby²⁷.

Postać ma znaczenie dla bezpieczeństwa. Produkty z miąższu owocu po usunięciu nasion nie zawierały wykrywalnych antrachinonów, a produkty z nasionami albo liśćmi zawierały je zawsze². Wyniki badań nad sokiem Tahitian Noni nie przenoszą się automatycznie na produkty z innych źródeł, bo ich skład może się różnić³.