Chlorheksydyny dioctan

Chlorheksydyny dioctan trafia do apteki jako sucha substancja stała, którą odważa się i rozpuszcza, a nie jako gotowy koncentrat do rozcieńczania. Farmakopea Polska XIII opisuje go monografią Chlorhexidini diacetas¹, a Wykaz dawek przypisuje mu działanie odkażające i podaje osobne stężenia stosowane dla roztworów na skórę oraz na błonę śluzową². Postać surowca odróżnia go od diglukonianu, który apteka dostaje jako 20% roztwór wodny, i to ona decyduje o przebiegu pracy przy stole.

Charakterystyka chlorheksydyny dioctanu

Jak nazywa się chlorheksydyny dioctan w Farmakopei i w rejestrze?

Monografia nosi tytuł Chlorhexidini diacetas, polską nazwę „Chloroheksydyny dioctan” i angielską Chlorhexidine diacetate¹. Rejestr surowców farmaceutycznych prowadzi ten sam surowiec jako „Chlorheksydyny dioctan”³, czyli w formie krótszej o jedną sylabę niż farmakopealna. Etykieta opakowania i recepta mogą podawać każdą z tych dwóch form, a odpowiedniki pozostałych nazw z receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda chlorheksydyny dioctan i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, mikrokrystaliczny proszek, a jego rozpuszczalność podaje terminami opisowymi⁴. Każdemu z tych terminów przypisana jest przybliżona objętość rozpuszczalnika na gram substancji⁵.

Z tego układu wynika kolejność sięgania po rozpuszczalnik. Etanol przyjmuje dioctan kilkakrotnie chętniej niż woda, więc roztwór etanolowy powstaje szybciej, a wodny wymaga dłuższego mieszania. Glikol propylenowy jest najsłabszym z trzech rozpuszczalników wymienionych w monografii.

Zastosowanie chlorheksydyny dioctanu w recepturze

Farmakopea przypisuje dioctanowi działanie odkażające i przewiduje dla niego wyłącznie roztwory, osobno na skórę i osobno na błonę śluzową². Obie postacie powstają z tego samego proszku i różnią się stężeniem, nie sposobem wykonania.

Stężenia i dawki maksymalne chlorheksydyny dioctanu

Dla drogi zewnętrznej Wykaz dawek podaje zamiast dawek jednorazowych i dobowych stężenia stosowane, oddzielnie dla każdego miejsca podania².

Oba zakresy dzieli rząd wielkości: górna granica dla błony śluzowej, 0,05%, jest dziesięciokrotnie niższa od dolnej granicy dla skóry, czyli 0,5%. Zapis stężenia przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych, a przejście między procentem, mg/g i ppm przelicznikiem stężeń.

Czym różnią się zakresy stężeń dla trzech soli chlorheksydyny?

Wykaz prowadzi dla każdej soli osobną pozycję, z własnymi postaciami i własnymi zakresami².

Stężenie odczytane przy jednej soli nie obowiązuje dla pozostałych. Widać też różnicę w postaciach: maść, krem i żel wykaz przewiduje dla dichlorowodorku i dla roztworu diglukonianu, przy dioctanie wymienia same roztwory.

Niezgodności recepturowe chlorheksydyny dioctanu

Zachowanie surowca w preparacie wyznaczają dwie cechy cząsteczki, dodatni ładunek i wrażliwość wolnej zasady na odczyn zasadowy.

• Substancje anionowe. Chlorheksydyna jest związkiem kationowym, więc mydła, anionowe emulgatory i laurylosiarczan sodu wiążą jej ładunek i odbierają jej działanie odkażające⁶.
• Środowisko zasadowe. Podniesienie odczynu wytrąca z roztworu wolną zasadę chlorheksydyny. Farmakopea opiera na tym reakcję tożsamości roztworu diglukonianu, gdzie po dodaniu stężonego roztworu wodorotlenku sodu wypada osad topiący się po przekrystalizowaniu z etanolu 70% w temperaturze od 132 °C do 136 °C⁷. Kation jest w obu solach ten sam, więc dioctan reaguje na zasady tak samo.
• Glikol propylenowy jako jedyny rozpuszczalnik. Monografia zalicza dioctan do trudno rozpuszczalnych w glikolu propylenowym⁴, czyli do zakresu od 100 do 1000 mL na gram⁵. Sam glikol nie przyjmie ilości surowca potrzebnej do roztworu w stężeniu z wykazu.

Etanol niezgodnością nie jest. Dioctan rozpuszcza się w etanolu 96% kilkakrotnie łatwiej niż w wodzie⁴, więc środowisko etanolowe pracuje tu na korzyść preparatu.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z dioctanem chlorheksydyny

Roztwór powstaje przez rozpuszczenie odważonego proszku, a nie przez rozcieńczenie gotowego koncentratu, jak przy diglukonianie.

1. Odważyć dioctan w ilości wynikającej ze stężenia przewidzianego w recepcie.
2. Rozpuścić go w części rozpuszczalnika, mieszając. W wodzie surowiec jest dość trudno rozpuszczalny, więc rozpuszczanie wymaga dłuższego mieszania niż w etanolu⁴.
3. Uzupełnić rozpuszczalnikiem do masy podanej w recepcie.

Bezpieczeństwo stosowania chlorheksydyny dioctanu

Czy chlorheksydyny dioctan należy do Wykazu A, B lub N?

Chlorheksydyna nie figuruje w żadnym z trzech wykazów farmakopealnych. Nie ma jej wśród substancji bardzo silnie działających Wykazu A⁸, nie ma jej w Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B⁹, ani w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N¹⁰. Znakami § i §§ Farmakopea oznacza w wykazach substancje podlegające przepisom o przeciwdziałaniu narkomanii oraz substancje psychotropowe¹¹, a dioctan chlorheksydyny takiego oznaczenia nie ma, bo w wykazach nie występuje. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.