Fenobarbital

Fenobarbital to substancja czynna stosowana w recepturze wewnętrznie. W obrocie aptecznym są dwie jego postacie, wolny fenobarbital i fenobarbital sodowy, a każda ma w Farmakopei Polskiej XIII własną monografię^1,2 i własny wiersz w Wykazie dawek³. Obie są dostępne w rejestrze surowców farmaceutycznych⁴ i obie figurują w farmakopealnym Wykazie substancji silnie działających⁵. Wybór między nimi rozstrzyga rozpuszczalność w wodzie, bo od niej zależy, czy surowiec da się w ogóle rozpuścić w preparacie płynnym.

Charakterystyka fenobarbitalu

Jak nazywa się fenobarbital na recepcie i w rejestrze?

Monografia wolnej postaci nosi tytuł Phenobarbitalum, nazwę polską fenobarbital i angielską Phenobarbital¹. Sól sodowa to Phenobarbitalum natricum, po polsku fenobarbital sodowy, po angielsku Phenobarbital sodium². Tymi samymi dwiema nazwami, fenobarbital i fenobarbital sodowy, posługuje się rejestr surowców farmaceutycznych⁴, więc nazwa z recepty przekłada się na nazwę z faktury bez pośrednika. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda fenobarbital i w czym się rozpuszcza?

Obie postacie są białym lub prawie białym proszkiem, więc na oko się nie różnią. Rozdziela je zachowanie w wodzie i wrażliwość na wilgoć.

Z tego układu wynika podział pracy między obie postacie. Rozpuszczalność w wodzie ma tylko sól sodowa i to ona wchodzi do preparatów płynnych wodnych, natomiast wolny fenobarbital rozpuszcza się w etanolu, a w wodzie zostaje zawiesiną. Wolny fenobarbital tworzy przy tym rozpuszczalne w wodzie związki z wodorotlenkami i węglanami litowców oraz z wodorotlenkiem amonowym¹, czyli w środowisku zasadowym przechodzi do roztworu. Temperatura topnienia wynosi około 176 °C¹, więc przy ogrzewaniu stosowanym w recepturze surowiec pozostaje ciałem stałym.

Higroskopijność dotyczy wyłącznie soli sodowej² i to ona decyduje o sposobie przechowywania obu surowców, opisanym niżej.

Zastosowanie fenobarbitalu w recepturze

Wykaz dawek przypisuje fenobarbitalowi działanie przeciwpadaczkowe i nasenne, a soli sodowej przeciwpadaczkowe³. Podana w Farmakopei przynależność do grupy farmakologiczno-terapeutycznej ma charakter informacyjny i nie wyklucza innych zastosowań substancji⁶.

Drogi podania wykaz rozdziela między obie postacie. Wolny fenobarbital ma w nim wiersze dla podania doustnego i domięśniowego, sól sodowa dla doustnego oraz domięśniowego i dożylnego³. O postaci leku recepturowego rozstrzyga rozpuszczalność z tabeli wyżej. Wolny fenobarbital nadaje się do preparatów stałych, a sól sodowa także do preparatów płynnych wodnych, i dla jednych i drugich Farmakopea podaje sposób sporządzania⁷.

Stężenia i dawki maksymalne fenobarbitalu

Wykaz dawek podaje dla obu postaci komplet czterech wartości na każdą drogę podania. Wielkości są w gramach⁶.

Dla obu postaci i obu dróg podania maksimum jednorazowe wynosi 0,3 g, a dobowe 0,6 g³. Dawki maksymalne to największe dawki stosowane w lecznictwie, a lekarz może je przekroczyć świadomie tylko w przypadkach szczególnych⁶.

Cały wykaz przyjęto dla mężczyzn w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących⁶. Dawki z wykazu odnoszą się więc do osoby dorosłej i nie wolno wyprowadzać z nich przeliczeń dla dzieci.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną fenobarbitalu?

Osoba sporządzająca lek recepturowy zmniejsza ilość surowca do wielkości określonej przez dawkę maksymalną wtedy, gdy ze składu i sposobu użycia podanego na recepcie wynika przekroczenie tej dawki, a wystawiający receptę nie zamieścił adnotacji o konieczności zastosowania dawki wskazanej w składzie leku⁶. Lek z dawką przekroczoną i nieoznaczoną wykonuje się dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która wystawiła receptę⁶. Przy fenobarbitalu przekroczenie trzeba wyliczyć z dawki jednostkowej i liczby dawek na dobę, bo wykaz ustala oba pułapy naraz.

Niezgodności recepturowe fenobarbitalu

Niezgodność recepturowa przy tym surowcu bierze się z tego, że wolny fenobarbital jest w wodzie praktycznie nierozpuszczalny, a rozpuszczalna jest dopiero jego sól.

• Odczyn kwaśny i składniki o kwaśnym charakterze. Zakwaszenie roztworu fenobarbitalu sodowego uwalnia wolny fenobarbital², a ten jest w wodzie bardzo trudno rozpuszczalny¹. W preparacie płynnym daje to osad, a wraz z nim utratę jednorodności dawki.
• Składniki nietrwałe w środowisku zasadowym. Dziesięcioprocentowy roztwór wodny soli sodowej ma odczyn silnie zasadowy, o pH nie większym niż 10,2². Taki odczyn wnosi do preparatu każda porcja soli rozpuszczona w fazie wodnej.
• Woda i wilgoć z otoczenia. Sól sodowa jest higroskopijna i wymaga hermetycznego pojemnika², więc w mieszaninie proszkowej chłonie wilgoć, a proszek zbryla się i traci sypkość potrzebną do równego dozowania.

Niezgodnością nie jest połączenie wolnego fenobarbitalu z wodorotlenkiem albo węglanem litowca ani z wodorotlenkiem amonowym. Powstają wtedy związki rozpuszczalne w wodzie¹, czyli jest to droga wprowadzenia surowca do fazy wodnej, a nie wada preparatu.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z fenobarbitalem

Proszki dozowane Farmakopea każe wykonywać w kolejności, która wyrównuje rozdział substancji czynnej w całej masie⁷.

1. Rozdrobnić składniki stałe do bardzo miałko rozdrobnionego proszku.
2. Mieszać składniki porcjami o jednakowej wielkości, zachowując odpowiednią kolejność ich łączenia.
3. Dozować objętościowo lub wagowo do kapsułek żelatynowych, kapsułek skrobiowych albo saszetek.

Po sporządzeniu ocenia się wzrokowo, czy wszystkie składniki są jednolicie wymieszane, i bada jednolitość masy proszków⁷. Przy surowcu z ustaloną dawką maksymalną nierówny rozdział masy przekłada się wprost na dawkę w pojedynczej kapsułce.

Preparaty płynne wykonuje się z soli sodowej, w kolejności wymuszonej przez sposób rozpuszczania⁷.

1. Odważyć składnik stały i rozpuścić go w części rozpuszczalnika.
2. Uzupełnić pozostałą ilością rozpuszczalnika do wymaganej masy lub objętości.
3. Przy preparacie wieloskładnikowym odważać i rozpuszczać składniki stałe kolejno, jeden po drugim.

Ilość substancji czynnej przypadającą na łyżeczkę albo kroplę gotowego preparatu płynnego przeliczysz kalkulatorem dawki w miksturze.

Przechowywanie i trwałość fenobarbitalu

Fenobarbital sodowy przechowuje się w hermetycznym pojemniku², co wynika z jego higroskopijności.

Preparaty zawierające wodę i pozbawione środków konserwujących mają okres przydatności do użycia nie dłuższy niż 7 dni, a przechowywane w temperaturze od 2 °C do 8 °C nie dłuższy niż 14 dni⁷. Ten limit obejmuje wodne preparaty płynne z fenobarbitalem sodowym.

Bezpieczeństwo stosowania fenobarbitalu

Co oznacza obecność fenobarbitalu w Wykazie B?

Obie postacie figurują w farmakopealnym Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B, i obie mają przy pozycji znak paragrafu⁵. Znakiem tym Farmakopea oznacza substancje zaliczone do grup III-P i IV-P substancji psychotropowych oraz do prekursorów kategorii 1, czyli takie, które podlegają przepisom o przeciwdziałaniu narkomanii⁸. Same wykazy zestawiono po to, by ułatwić stosowanie przepisów przewidujących szczególną ostrożność lub specjalne zasady postępowania z substancjami silnie działającymi, nazywanymi Separanda⁸.

W pozostałych wykazach fenobarbitalu nie ma. Nie występuje w Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A⁹, ani w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N¹⁰, w którym Farmakopea umieszcza wyłącznie substancje z grupy I-N⁸. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.