Klindamycyny chlorowodorek

Chlorowodorek klindamycyny to substancja czynna stosowana w recepturze miejscowo, w hydrożelach, kremach, lotionach, roztworach wodnych i spirytusowych oraz w globulkach dopochwowych. Farmakopea Polska XIII opisuje surowiec w monografii szczegółowej¹, a w Wykazie dawek przypisuje mu działanie przeciwbakteryjne i dawki dla podania doustnego². W rejestrze surowców farmaceutycznych figurują trzy wpisy w opakowaniach od 0,5 g do 5 g³.

Charakterystyka chlorowodorku klindamycyny

Jak nazywa się chlorowodorek klindamycyny na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Clindamycini hydrochloridum, polska klindamycyny chlorowodorek, a angielska Clindamycin hydrochloride¹. Pod tą samą nazwą polską surowiec występuje w rejestrze surowców farmaceutycznych³. Na recepcie pojawia się w dopełniaczu, jako Clindamycini hydrochloridi⁴. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

W tej samej części Farmakopei stoi obok siebie druga sól tego antybiotyku, fosforan klindamycyny (Clindamycini phosphas)². Obie mają osobne monografie i osobne wpisy w Wykazie dawek, więc przy czytaniu recepty i przy dobieraniu surowca rozstrzyga nazwa soli, nie sama nazwa antybiotyku.

Jak wygląda chlorowodorek klindamycyny i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek, słabo higroskopijny, zawierający zmienną ilość wody¹. Higroskopijność jest zatem niewielka, ale nie zerowa. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi.

Z tego układu wynika kolejność czynności przy stole. Fazą, w której surowiec przechodzi do roztworu, jest woda, a rozpuszczanie w niej zachodzi szybko. W etanolu 70% ta sama ilość substancji wymagała 15 minut mieszania na mieszadle magnetycznym, więc roztwór spirytusowy trzeba zaplanować z zapasem czasu⁴. Roztwór wodny surowca o stężeniu 100 g/L ma pH od 3,0 do 5,0, czyli odczyn kwaśny¹.

Zastosowanie chlorowodorku klindamycyny w recepturze

Klindamycyna należy do antybiotyków z grupy linkozamidów i hamuje biosyntezę białka bakteryjnego przez wiązanie z podjednostką rybosomalną 50S. Wykaz dawek Farmakopei określa jej działanie jako antybiotyk i lek przeciwbakteryjny². Linkozamidy działają bakteriostatycznie, a w większych dawkach bakteriobójczo, przy czym klindamycyna jest aktywna wobec ziarenkowców Gram-dodatnich z wyjątkiem enterokoków oraz wobec większości bakterii beztlenowych⁴.

W recepturze surowiec wchodzi do dwóch grup preparatów. Miejscowo na skórę służy do leczenia trądziku, a dopochwowo do leczenia zakażeń bakteryjnych pochwy. Postacie sporządzane w aptece to hydrożel, krem, lotion, roztwór wodny i etanolowy oraz globulki dopochwowe⁴.

Stężenia i dawki maksymalne chlorowodorku klindamycyny

Wykaz dawek Farmakopei podaje dla chlorowodorku klindamycyny wartości dla jednej drogi podania, doustnej.

Wartości z tabeli przyjęto dla mężczyzny w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała około 70 kg bez chorób towarzyszących⁵. Gdy ze składu i sposobu użycia podanego na recepcie wynika przekroczenie dawki maksymalnej, a lekarz nie oznaczył tego adnotacją, osoba sporządzająca lek recepturowy zmniejsza ilość surowca do wielkości wyznaczonej dawką maksymalną. Lek z dawką przekroczoną i nieoznaczoną wykonuje się wyłącznie po udokumentowanym porozumieniu z osobą wystawiającą receptę⁵.

Zakresy stężeń dla podania zewnętrznego, żel 1,0% i krem 2,0%, Wykaz dawek wiąże z fosforanem klindamycyny, czyli z drugą solą tego antybiotyku². Preparaty dermatologiczne z chlorowodorkiem sporządzano w stężeniu 1%, a dawkę w globulkach dopochwowych ustalono na 150 mg na globulkę, oba na podstawie składu recept wykonywanych w aptekach i preparatów handlowych⁴. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Jaki jest współczynnik wyparcia chlorowodorku klindamycyny?

Współczynnik wyparcia wyznaczono doświadczalnie dla obu podłoży używanych do globulek, przy formach o pojemności 3 g, dla których masa samego podłoża wyniosła 2,7 g⁴.

Współczynniki z tej tabeli wchodzą do obliczenia masy podłoża dla każdego składnika osobno, a składników występujących w ilości poniżej 5%, jak kwas borowy czy nystatyna w przepisach niżej, w obliczeniu się nie uwzględnia⁴. Rachunek dla całej recepty wykonasz kalkulatorem masy podłoża do czopków i globulek.

Niezgodności recepturowe chlorowodorku klindamycyny

• Odczyn kwaśny. Roztwór wodny surowca o stężeniu 100 g/L ma pH od 3,0 do 5,0¹, a gotowe preparaty dermatologiczne z chlorowodorkiem klindamycyny mieściły się w zakresie od 4,8 do 5,0 i nie zmieniły odczynu przez 30 dni⁴. Zakres od 4,5 do 6,0 przyjmuje się za odczyn skóry, więc preparat z tym surowcem mieści się w nim bez korekty pH⁴.
• Etanol o wysokim stężeniu. W etanolu 96% surowiec jest trudno rozpuszczalny¹, a w etanolu 70% przechodzi do roztworu po 15 minutach mieszania na mieszadle magnetycznym⁴. To ograniczenie technologiczne, nie reakcja chemiczna – nierozpuszczona substancja zostaje w postaci kryształów w roztworze przeznaczonym do wcierania w skórę.
• Nadmiar wody w podłożu hydrożelowym. Roztwór wodny surowca wprowadzany do Celugelu zachowywał strukturę żelu i rozprowadzał się na skórze przy proporcji wody do podłoża od 1:9 do 7:3, a kolejne porcje wody prowadziły do nadmiernego upłynnienia preparatu⁴.
• Zanieczyszczenie mikrobiologiczne. Surowiec jest antybiotykiem, więc preparaty z nim sporządzano w warunkach aseptycznych, w loży z laminarnym nawiewem jałowego powietrza⁴.

Niezgodnością recepturową nie jest natomiast połączenie chlorowodorku klindamycyny z pozostałymi składnikami przebadanych przepisów. W jednej globulce łączy się on z metronidazolem, nystatyną, laktozą i kwasem borowym, a w preparatach na skórę z hydrożelem z hydroksyetylocelulozy, podłożem typu emulsja, gliceryną, kwasem cytrynowym i etanolem 70%⁴. Preparaty pozostawały jednorodne, bez rozwarstwienia i bez kryształów substancji czynnej w obrazie mikroskopowym⁴.

Skład recepty z kilkoma substancjami czynnymi sprawdzisz przed wykonaniem w analizatorze niezgodności recepturowych, który wskazuje pary surowców opisane jako problematyczne.

Sporządzanie preparatów z chlorowodorkiem klindamycyny

Przepisy niżej wykonano surowcem zmikronizowanym według deklaracji wytwórcy i na podłożach zawierających wodę, w której substancja się rozpuszczała. Z obu tych warunków razem wynikało pominięcie wstępnego rozcierania substancji leczniczej w moździerzu z częścią podłoża⁴.

Jak wprowadzić chlorowodorek klindamycyny do podłoża i do roztworu?

Żel z chlorowodorkiem klindamycyny 1% to hydrożel na gotowym podłożu z hydroksyetylocelulozy.

• Celugel – do 100,0
• chlorowodorek klindamycyny – 1,0

1. Odważ podłoże do pojemnika miksera recepturowego.
2. Przenieś do niego odważoną substancję leczniczą.
3. Mieszaj 3 minuty, zwiększając obroty stopniowo od 0 do 3⁴.

Wariant z rozpuszczeniem ma w składzie wodę w ilości wystarczającej. Substancję leczniczą rozpuszcza się w niej przed przeniesieniem do pojemnika z odważonym podłożem, a parametry mieszania zostają te same. Ten sam skład sporządza się też na podłożu typu emulsja, jak Lekobaza, w miejsce hydrożelu⁴.

Roztwór z chlorowodorkiem klindamycyny 1% to przezroczysty płyn do stosowania na skórę.

• woda – do 100,0
• gliceryna – 10,0
• chlorowodorek klindamycyny – 1,0
• kwas cytrynowy – 0,07

1. Rozpuść przepisane substancje w wodzie.
2. Uzupełnij wodą do przepisanej masy⁴.

W wariancie spirytusowym miejsce wody zajmuje etanol 70%, a rozpuszczanie wymaga 15 minut mieszania na mieszadle magnetycznym.

Jak sporządzić globulki dopochwowe z chlorowodorkiem klindamycyny?

Globulki dopochwowe z chlorowodorkiem klindamycyny zawierają 150 mg substancji czynnej na globulkę, w przepisie na 10 sztuk.

• chlorowodorek klindamycyny – 0,15
• laktoza – 0,1
• kwas borowy – 0,05
• masło kakaowe albo Witepsol H15 – ilość wystarczająca⁴

Przy metodzie z łaźnią wodną kolejność czynności jest następująca.

1. Roztrzyj odważone substancje lecznicze w moździerzu.
2. Stop odważone podłoże czopkowe w parownicy na łaźni wodnej.
3. Połącz stopione podłoże z roztartymi substancjami.
4. Wylej masę do form na globulki i zabezpiecz je folią aluminiową.
5. Zostaw do zestalenia w temperaturze pokojowej przy Witepsolu H15 albo w lodówce przy masle kakaowym⁴.

Wariant z mikserem recepturowym różni się dwoma krokami. Masę czopkową homogenizuje się najpierw 7 minut przy obrotach zwiększanych od 0 do 8, a po dodaniu roztartych substancji leczniczych jeszcze 4 minuty przy tych samych obrotach. Masę z Witepsolu H15 trzeba wylać do form natychmiast po homogenizacji, bo szybko zastyga⁴.

Przechowywanie i trwałość chlorowodorku klindamycyny

Surowiec przechowuje się w hermetycznym pojemniku⁶, co wynika z jego higroskopijności i zmiennej zawartości wody¹.

Gotowe preparaty przechowywano w szczelnych opakowaniach w temperaturze pokojowej. Przez 30 dni w temperaturze 25 °C ± 2 °C pozostawały homogenne, w preparatach emulsyjnych i hydrożelowych nie wydzielała się faza wodna, a roztwory wodne i etanolowe były przezroczyste, bez krystalizacji substancji czynnej⁴. Termin ważności leku recepturowego wyznaczysz kalkulatorem trwałości leku recepturowego.

Wybór podłoża do globulek zmienia zachowanie gotowego preparatu. Globulki z Witepsolu H15 były twardsze i zestalały się w temperaturze pokojowej, a ich czas rozpadu w buforze imitującym płyn pochwowy o pH 4,2 był około czterokrotnie dłuższy niż globulek z masła kakaowego – od 14 do 18 minut wobec od 3 do 4,5 minuty⁴. Twardsza masa nie deformuje się przy wyjmowaniu z form ani przy aplikacji w okresie letnim.

Bezpieczeństwo stosowania chlorowodorku klindamycyny

Przy ogólnym stosowaniu klindamycyny stosunkowo często występują biegunka i wysypki skórne⁴.

Co oznacza obecność chlorowodorku klindamycyny w Wykazie B?

Chlorowodorek klindamycyny figuruje w farmakopealnym Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B, bez oznaczenia § ani §§⁷. Znak § oznacza substancje z grup III-P i IV-P substancji psychotropowych oraz prekursory kategorii 1, a znak §§ substancje z grupy II-N środków odurzających i II-P substancji psychotropowych, więc ich brak przy tej pozycji znaczy, że surowiec nie podlega przepisom o przeciwdziałaniu narkomanii⁸. Substancje z Wykazu B należą do grupy Separanda, a ustawodawstwo farmaceutyczne, w tym przepisy o wydawaniu leków z aptek i o wystawianiu recept, przewiduje wobec nich szczególną ostrożność albo specjalne zasady postępowania⁸. W Wykazie B obok chlorowodorku stoi także fosforan klindamycyny⁷.

W Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A, chlorowodorek klindamycyny nie figuruje⁹, nie ma go też w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N¹⁰. Portal wydaje w całości trzy z tych zestawień, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych, przy czym wykaz P pochodzi z przepisów o przeciwdziałaniu narkomanii, nie z Farmakopei.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.