Progesteron

Progesteron to substancja czynna stosowana w recepturze do stałych preparatów dopochwowych. Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII przypisuje mu działanie gestagenne i zastosowanie w terapii hormonalnej¹. W rejestrze surowców farmaceutycznych dostępne są dwa gatunki, zwykły i mikronizowany². W podłożu recepturowym progesteron pozostaje fazą rozproszoną, bo w wodzie jest praktycznie nierozpuszczalny, a w olejach tłustych rozpuszcza się dość trudno³.

Charakterystyka progesteronu

Jak nazywa się progesteron na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Progesteronum, polska progesteron, a angielska Progesterone³. W rejestrze surowców farmaceutycznych figurują dwie postaci, progesteron i progesteron mikronizowany².

Własną nazwę ma sama postać leku. Farmakopea określa globulki także jako czopki dopochwowe i podaje dla nich angielski odpowiednik Pessaries⁴. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda progesteron i w czym się rozpuszcza?

Monografia opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek albo bezbarwne kryształy, i odnotowuje, że substancja wykazuje polimorfizm³. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi³.

Z tego układu wynika sposób wprowadzania surowca do preparatu. Klarowny roztwór daje wyłącznie etanol bezwodny, a w wodzie i w stopionym podłożu tłuszczowym progesteron zostaje zawiesiną, więc preparat wykonuje się jak układ z cząstkami rozproszonymi.

Zastosowanie progesteronu w recepturze

Do jakiej postaci leku recepturowego trafia progesteron?

Farmakopea wylicza rodzaje preparatów dopochwowych, a wśród nich globulki, tabletki i kapsułki dopochwowe, roztwory, emulsje i zawiesiny dopochwowe oraz preparaty półstałe⁴. Globulki to stałe jednodawkowe preparaty dopochwowe o wielkości, kształcie i konsystencji odpowiedniej do podania dopochwowego, z substancją czynną rozproszoną albo rozpuszczoną w podłożu, które rozpuszcza się lub rozprasza w wodzie albo topi się w temperaturze ciała⁴.

Podłoża do wylewania globulek monografia wymienia wprost: tłuszcz stały, makrogole, olej kakaowy oraz mieszaniny żelatynowe, na przykład złożone z żelatyny, wody i glicerolu⁴.

Stężenia i dawki progesteronu

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII wiąże wartości z drogą podania i dla progesteronu podaje dwie drogi, domięśniową i podjęzykową¹. Wartości poniżej są w gramach.

Zakres dawek zwykle stosowanych ustalono dla najczęściej używanych dróg podania leku, a przy podaniu pozajelitowym osobno dla sposobu wprowadzenia⁵. Dawki maksymalne przyjęto dla mężczyzn w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących⁵.

Dla drogi dopochwowej punktem odniesienia jest charakterystyka gotowego produktu z tym samym surowcem, tabletek dopochwowych z progesteronem⁶.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną?

Osoba sporządzająca lek recepturowy zmniejsza ilość surowca do wielkości określonej przez dawkę maksymalną, jeżeli dawka maksymalna jest dla tego surowca ustalona, a ze składu oraz sposobu użycia podanego w recepcie wynika, że nastąpiło jej przekroczenie, i wystawiający receptę nie uczynił adnotacji o konieczności zastosowania dawki wskazanej w składzie leku⁵. Lek z dawką przekroczoną i nieoznaczoną wykonuje się dopiero po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁵.

Niezgodności recepturowe progesteronu

Główna niezgodność recepturowa progesteronu nie jest reakcją chemiczną, a następstwem rozpuszczalności. W podłożach używanych w recepturze surowiec zostaje fazą rozproszoną i o jakości preparatu decyduje jego rozdrobnienie.

• Podłoża wodne i żele hydrofilowe. Progesteron jest praktycznie nierozpuszczalny w wodzie³, więc w hydrożelu nie utworzy roztworu. Składnik nierozpuszczalny w wodzie wprowadza się do podłoża hydrożelowego przez ucieranie⁷.
• Stopione podłoża tłuszczowe. W olejach tłustych progesteron rozpuszcza się dość trudno³, więc w oleju kakaowym i w tłuszczu stałym większość naważki pozostaje zawieszona, a nie rozpuszczona.
• Zbyt grube cząstki surowca. Przy sporządzaniu preparatów dopochwowych z cząstkami rozproszonymi trzeba zapewnić właściwą i kontrolowaną wielkość cząstek, odpowiednią do przeznaczenia preparatu⁴. Substancję czynną wolno przed sporządzaniem rozdrobnić i przesiać przez odpowiednie sito⁴.

Połączenie z laktozą, skrobią kukurydzianą i stearynianem magnezu niezgodnością nie jest. Wszystkie trzy stoją obok progesteronu w składzie dopuszczonych do obrotu tabletek dopochwowych z tym hormonem⁶.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z progesteronem

Globulki sporządza się zwykle przez wylewanie⁴.

1. Rozdrobnić progesteron do bardzo miałko rozdrobnionego proszku⁷, a jeżeli to konieczne, przesiać go przez odpowiednie sito⁴.
2. Upłynnić podłoże przez podgrzanie⁴.
3. Rozproszyć substancję czynną w upłynnionym podłożu i wylać masę do odpowiednich form⁴.
4. Ostudzić formy, bo globulki zastalają się w czasie chłodzenia⁴.

Gotowe preparaty podlegają dwóm badaniom kontrolnym. Czas rozpadu globulek, poza globulkami o przedłużonym działaniu miejscowym, ocenia się po 60 minutach⁴, a stałe jednodawkowe preparaty dopochwowe spełniają wymagania badania jednolitości masy⁴. Dla czopków sporządzanych w aptece granice jednolitości masy monografia narodowa podaje liczbami: masa każdego czopka nie może być mniejsza niż 95% ani większa niż 105% masy deklarowanej⁸.

Masę podłoża na zadaną liczbę sztuk wyliczysz kalkulatorem masy podłoża do czopków i globulek. Pozostałe kalkulatory i ściągi zbiera dział receptury.

Przechowywanie progesteronu

Surowiec chroni się od światła⁹.

Bezpieczeństwo stosowania progesteronu

Progesteron figuruje w Wykazie B substancji silnie działających¹⁰, a w Wykazie A i Wykazie N nie występuje. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Charakterystyka gotowego produktu z progesteronem podawanym dopochwowo wymienia jako przeciwwskazania niezdiagnozowane krwawienie z narządów płciowych, poronienie zatrzymane i ciążę pozamaciczną, ciężką niewydolność wątroby oraz guzy wątroby, podejrzenie lub rozpoznanie nowotworu narządów płciowych albo piersi, czynne lub przebyte choroby zakrzepowo-zatorowe, krwotok mózgowy i porfirię⁶. W badaniu klinicznym z progesteronem podawanym dopochwowo najczęstszymi działaniami niepożądanymi były bóle głowy oraz zaburzenia sromu i pochwy, po 1,5% pacjentów, a także skurcze macicy u 1,4%⁶.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru².