Tymol

Tymol (Thymolum) to krystaliczny surowiec recepturowy o działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwgrzybiczym, stosowany w preparatach odkażających błonę śluzową jamy ustnej i gardła oraz w preparatach na skórę¹. O sposobie pracy z nim rozstrzyga jedna cecha: w wodzie rozpuszcza się bardzo trudno, a w etanolu bardzo łatwo². Obie monografie narodowe, które go zawierają, wprowadzają go do preparatu jako gotowy roztwór etanolowy.

Charakterystyka tymolu

Jak nazywa się tymol na recepcie i w rejestrze?

Nazwa łacińska monografii to Thymolum, polska tymol, a angielska Thymol². Pod tą samą nazwą, tymol, surowiec figuruje w rejestrze surowców farmaceutycznych³.

Własne nazwy mają preparaty z tym surowcem i to one trafiają na recepty. Koncentrat do sporządzania płynu do płukania gardła występuje jako Gargarisma prophylacticum oraz Roztwór do płukania gardła⁴, a syrop tymiankowy złożony jako Thymi sirupus compositus oraz Sirupus Thymi compositus⁵. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda tymol i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jednym określeniem, jako bezbarwne kryształy². Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi², którym Farmakopea przypisuje przybliżone objętości rozpuszczalnika na gram substancji⁶.

Z tego układu wynika sposób wprowadzania surowca do preparatu. Gram tymolu rozpuszcza się w niecałym mililitrze etanolu i w kilku mililitrach oleju, a w wodzie potrzebowałby litrów, więc do preparatów wodnych trafia rozpuszczony w etanolu, a do półstałych w fazie olejowej. Tymol rozpuszcza się także w rozcieńczonych roztworach wodorotlenków litowców², co ma znaczenie przy składach silnie zasadowych.

Temperatura topnienia mieści się od 48 °C do 52 °C². Kryształy topią się więc już na łaźni wodnej, a tak niska granica tłumaczy, dlaczego surowiec łatwo daje z innymi ciałami stałymi mieszaniny o obniżonej temperaturze topnienia.

Zastosowanie tymolu w recepturze

Tymol jest w recepturze substancją czynną o działaniu przeciwbakteryjnym i przeciwgrzybiczym, stosowaną w preparatach odkażających jamę ustną i gardło oraz w preparatach na skórę¹. Farmakopea Polska XIII zawiera dwa gotowe składy z tym surowcem, na dwóch różnych drogach podania.

Które preparaty z tymolem mają monografię narodową?

Koncentrat do sporządzania płynu do płukania gardła (Gargarisma prophylacticum, Roztwór do płukania gardła) to etanolowy roztwór kwasu benzoesowego i kwasu salicylowego z dodatkiem olejków eterycznych, przezroczysty i o charakterystycznym zapachu, przeznaczony do płukania gardła po rozcieńczeniu⁴.

• etanol 90% (V/V) – 230,0 cz.
• kwas salicylowy – 5,0 cz.
• kwas benzoesowy – 5,0 cz.
• olejek eteryczny miętowy – 1,5 cz.
• tymol – 0,5 cz.
• olejek eteryczny eukaliptusowy – 0,2 cz.

Syrop tymiankowy złożony (Thymi sirupus compositus, Sirupus Thymi compositus) to preparat doustny, ciemnobrunatna i przezroczysta ciecz o zapachu tymianku⁵.

• syrop prosty – w ilości potrzebnej do 1000 cz.
• wyciąg tymiankowy płynny – 150,0 cz.
• etanol 96% – 5,0 cz.
• wodorotlenek amonowy 10% – 3,0 cz.
• tymol – w ilości potrzebnej

Stężenia tymolu w recepturze

Stężenia stosowane w farmakopealnych preparatach z tymolem są niewielkie i wyznaczają rząd wielkości dla recept z tym surowcem. W koncentracie do płukania gardła tymol stanowi 0,5 cz. przy 230,0 cz. etanolu 90% (V/V), a gotowy koncentrat rozcieńcza się przed użyciem⁴. Skład podano w częściach, bez przelicznika na procenty, więc stężenia procentowego tymolu w koncentracie nie wyprowadza się z tego przepisu.

W preparacie doustnym granice są ostrzejsze. Tymol dodaje się do syropu tymiankowego złożonego w ilości potrzebnej, tak aby w gotowym preparacie stanowił od 0,012% (m/m) do 0,016% (m/m)⁵. To jedyny farmakopealny skład z tymolem przeznaczony do podania wewnętrznego.

Niezgodności recepturowe tymolu

Trzy grupy niezgodności recepturowych tymolu wynikają wprost z jego właściwości: niskiej temperatury topnienia, złej rozpuszczalności w wodzie i fenolowej budowy cząsteczki.

• Mieszaniny eutektyczne. Przy wspólnym rozcieraniu z mentolem, kamforą, fenolem, rezorcyną, kwasem salicylowym, benzokainą lub chloralu wodzianem powstaje mieszanina eutektyczna o temperaturze topnienia poniżej pokojowej, przez co proszki wilgotnieją i się upłynniają¹. Sprzyja temu niska temperatura topnienia samego tymolu, od 48 °C do 52 °C². Składniki eutektyku rozciera się osobno i adsorbuje na obojętnym proszku, na przykład na talku, tlenku magnezu lub krzemionce koloidalnej, albo wprowadza do preparatu w postaci roztworu w etanolu lub w oleju¹.
• Fazy wodne. Tymol wsypany do sporządzanego preparatu wodnego nie przejdzie do roztworu, bo jest w wodzie bardzo trudno rozpuszczalny². Obie monografie narodowe rozpuszczają go najpierw w etanolu i dopiero ten roztwór łączą z resztą składu^4,5.
• Silne alkalizatory. Tymol jest fenolem i rozpuszcza się w rozcieńczonych roztworach wodorotlenków litowców², więc wodorotlenek sodu lub potasu w składzie zmienia jego rozpuszczalność, a przez nią uwalnianie z preparatu.

Zestawienie tymolu z kwasem salicylowym w roztworze etanolowym niezgodnością nie jest, choć oba surowce tworzą ze sobą eutektyk. Farmakopea łączy je w koncentracie do płukania gardła⁴, ponieważ eutektyk powstaje przy wspólnym rozcieraniu ciał stałych, a w roztworze oba składniki są już rozpuszczone.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z tymolem

Obie monografie narodowe stosują ten sam chwyt technologiczny: tymol rozpuszcza się najpierw w etanolu, a dopiero powstały roztwór łączy z resztą składu. Koncentrat do płukania gardła powstaje w trzech krokach⁴.

1. Rozpuścić kwas benzoesowy, kwas salicylowy i tymol w części etanolu 90% (V/V).
2. Dodać olejek eteryczny miętowy i olejek eteryczny eukaliptusowy.
3. Uzupełnić etanolem 90% (V/V).

Syrop tymiankowy złożony wymaga wcześniejszego przygotowania wyciągu i rozłożenia pracy na kilka dni⁵.

1. Zmieszać wyciąg tymiankowy płynny z wodorotlenkiem amonowym 10%.
2. Po kilku dniach przesączyć.
3. Do przesączu dodać tymol rozpuszczony w etanolu 96% i zmieszać.
4. Uzupełnić syropem prostym do 1000 cz.

Każdy z tych składów wymaga etanolu o innej mocy, 90% (V/V) w koncentracie i 96% w syropie, a w aptece stoi zwykle jeden gatunek. Moc i objętość po rozcieńczeniu wyliczysz kalkulatorem etanolu do receptury.

W preparatach półstałych postępuje się analogicznie: tymol rozpuszcza się w składniku olejowym albo w niewielkiej ilości etanolu i wprowadza do podłoża już ostudzonego¹. Surowiec jest lotny, więc ogrzewanie gotowej masy oznacza stratę substancji czynnej¹.

Przechowywanie i trwałość tymolu

Farmakopea stawia surowcowi jeden warunek, a gotowym preparatom osobne.

Zapas surowca trzyma się w szczelnie zamkniętym opakowaniu, ponieważ tymol jest lotny i w źle domkniętym naczyniu ubywa go z czasem¹.

Bezpieczeństwo stosowania tymolu

Czy tymol podlega rygorom wykazów farmakopealnych?

Tymol nie figuruje w farmakopealnym Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A⁷, nie ma go w Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B⁸, ani w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N⁹. Wydaje się go i przechowuje bez rygorów przewidzianych dla substancji z tych wykazów. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych, pochodzący z ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.

Koncentrat do płukania gardła jest przeznaczony do stosowania dopiero po rozcieńczeniu⁴, a przy pochodnej fenolu w mocnym roztworze etanolowym ma to znaczenie dla błony śluzowej. Tymol nakładany na skórę w wyższych stężeniach może ją drażnić i wysuszać, podobnie jak inne pochodne fenolu stosowane w recepturze¹.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.