Kac (ang. hangover) odnosi się do zespołu negatywnych objawów psychicznych i fizycznych, które mogą wystąpić po jednorazowym spożyciu alkoholu etylowego, gdy jego stężenie we krwi zbliża się do zera. Spożycie alkoholu nie wiąże się jednak każdorazowo z kacem – jego wystąpienie zależy przede wszystkim od ilości przyjętego etanolu oraz od szybkości, z jaką jest on metabolizowany u danej osoby.
Objawy
Pacjent, który cierpi z powodu kaca, może zgłaszać objawy obejmujące:[1]
- uczucie zmęczenia
- wzmożone pragnienie i uczucie suchości w ustach
- ból głowy
- nudności i wymioty
- utratę apetytu
- zawroty głowy
- ból brzucha
- przyspieszone bicie serca
- zgagę
- biegunkę
- drżenie mięśni
- wzmożoną potliwość
Objawy kaca utrzymują się zazwyczaj kilka godzin, choć niektóre osoby mogą ich doświadczać nawet dłużej niż 24 godz.
Alkohol wywołuje stan zapalny w jelitach, z którym związane są: zwiększona przepuszczalność jelitowa, przerost bakterii, dysbioza i zmiany w układzie odpornościowym w błonie śluzowej jelita.[2] Ponadto alkohol sprzyja rozwojowi refluksu żołądkowo-przełykowego poprzez zmniejszenie ciśnienia dolnego zwieracza przełyku i motoryki przełyku. Fermentowane i niedestylowane napoje alkoholowe zwiększają poziom gastryny, która stymuluje wydzielanie kwasu solnego i pepsynogenu. Niskie dawki alkoholu przyspieszają opróżnianie żołądka, zaś wysokie opóźniają opróżnianie i spowalniają perystaltykę jelit.[3] Wszystkie te przesłanki mogą tłumaczyć liczne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, które występują po spożyciu alkoholu etylowego.
Ogólne uczucie zmęczenia i ból głowy wiązane są przede wszystkim z odwodnieniem.
Wpływ metabolitu etanolu, aldehydu octowego, na objawy kaca jest niejasny. Niewiele badań wykazało korelacje między nasileniem kaca a stężeniami aldehydu octowego we krwi. Może to wynikać z faktu, że aldehyd octowy jest szybko przekształcany w kwas octowy i wodę, a jego stężenie we krwi podczas kaca często spada poniżej granicy wykrywalności. Metabolizm etanolu generuje ponadto w organizmie stres oksydacyjny, który najprawdopodobniej także odgrywa rolę w występowaniu objawów kaca.[4]
Objawy alarmowe
Jeżeli objawy kaca są bardzo nasilone lub nie ustępują po upływie 24–48 godz., konieczne może być skierowanie pacjenta na SOR. Do niepokojących objawów należą intensywne i nieprzemijające wymioty, wysokie ciśnienie krwi i duszności. Może to bowiem świadczyć o poważnych zaburzeniach gospodarki wodno-elektrolitowej prowadzących do arytmii.
Przyczyny
Szybka eliminacja etanolu związana jest z doświadczaniem mniej nasilonych objawów kaca. Dzieje się tak najprawdopodobniej dlatego, że etanol, w przeciwieństwie do aldehydu octowego, który jest jego metabolitem, przenika przez barierę krew–mózg.[4]
Poza metabolizmem etanolu do aldehydu octowego wśród prawdopodobnych przyczyn kaca wymienia się także:[5][6]
- zmiany hormonalne – alkohol hamuje działanie hormonu antydiuretycznego, co indukuje diurezę nieproporcjonalną do ilości przyjętych płynów,
- wpływ na metabolizm glukozy – alkohol wydaje się hamować dostępność glukozy poprzez mechanizm, w którym pośredniczy insulina,
- rozregulowanie szlaku sygnalizacyjnego cytokin,
- zaburzenie syntezy prostaglandyn,
- zwiększona pojemność minutowa serca i rozszerzenie naczyń,
- mała ilość snu i spożycie niedostatecznej ilości jedzenia,
- obecność kongenerów, czyli substancji, które mogą powstawać obok etanolu podczas fermentacji, do których należy m.in. metanol,
- stres oksydacyjny związany z powstawaniem dużej ilości reaktywnych form tlenu w czasie metabolizmu alkoholu.
Kryteria rozpoznania
Kac nie wymaga diagnostyki, dlatego że wystąpienie charakterystycznych dla kaca objawów po spożyciu alkoholu jest wystarczające do stwierdzenia kaca. Nie istnieją jednoznaczne kryteria diagnostyczne kaca.
Różnicowanie
Kaca alkoholowego nie należy mylić z alkoholowym zespołem abstynencyjnym, który występuje u osób nadużywających alkoholu. Nagłe odstawienie etanolu po kilku lub więcej dniach jego ciągłego spożywania może prowadzić m.in. do drgawek i majaczeń (niekiedy zagrażających życiu).
Epidemiologia
Kac to powszechne zjawisko występujące u osób spożywających alkohol, jednak jego dokładna epidemiologia jest trudna do określenia.
Powikłania
Kac, choć zazwyczaj przejściowy, może prowadzić do szeregu powikłań, szczególnie przy częstym lub nadmiernym spożyciu alkoholu. Objawia się bólem głowy, zawrotami głowy, osłabieniem koncentracji i spowolnieniem reakcji, a przy przewlekłym piciu – zaburzeniami pamięci i funkcji poznawczych. Może powodować nudności, wymioty, biegunki, odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe, a także przyspieszenie akcji serca i wzrost ciśnienia. Kac zwiększa ryzyko urazów i wypadków, obniża nastrój i sprzyja drażliwości, lękowi lub chwilowej depresji.
Leczenie przyczynowe
Leki OTC
Nie istnieją leki OTC przeznaczone do leczenia przyczynowego kaca.
Leki na receptę
Nie istnieją leki na receptę (Rx) przeznaczone do leczenia przyczynowego kaca.
Leczenie objawowe
Leki OTC
Kac jest dolegliwością samoustępującą, zaś postępowanie w jego przypadku obejmuje leczenie objawowe.
Alkohol wywiera hamujący wpływ na poziom wazopresyny w osoczu, czyli hormonu antydiuretycznego, co może prowadzić do odwodnienia. Według amerykańskiej organizacji NIH (Narodowy Instytut ds. Nadużywania Alkoholu i Alkoholizmu) żadne badania nie wykazały korelacji między stopniem zaburzeń elektrolitowych a nasileniem kaca lub wpływem podania płynów elektrolitowych na nasilenie kaca.[7] Jeżeli u pacjenta występują jednak wymioty lub biegunka, poleć elektrolity takie jak Gastrolit lub Orsalit.
Pacjentowi skarżącemu się na ból głowy możesz polecić leki z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), takie jak:
- kwas acetylosalicylowy (Alka-Seltzer, Aspirin, Polopiryna),
- ibuprofen (Ibuprom, Nurofen, Ibum),
- kwas tolfenamowy (Migea).
Kwas acetylosalicylowy dostępny jest m.in. w postaci tabletek musujących pod nazwami Alka-Seltzer, Aspirin C i Polopiryna C. Jednym ze składników pomocniczych tych leków jest wodorowęglan sodu, który posiada działanie neutralizujące kwas solny w żołądku. Co ciekawe, w niektórych zagranicznych charakterystykach leku Alka-Seltzer wodorowęglan sodu i kwas cytrynowy wymieniane są jako składniki czynne, zaś sam lek wskazany jest m.in. do leczenia zgagi i nadkwaśności, gdy towarzyszą im dolegliwości bólowe.[8]Tabletki musujące z kwasem acetylosalicylowym mogą być zatem polecone pacjentom z kacem, których objawy obejmują ból głowy i dolegliwości ze strony żołądka.
W 1983 roku przeprowadzono niewielkie badanie kliniczne nad możliwym zastosowaniem kwasu tolfenamowego w profilaktyce występowania kaca. W grupie badanej, która przyjęła 200 mg leku przed spożyciem alkoholu oraz kolejne 200 mg przed pójściem spać, obserwowano znacząco mniejsze nasilenie takich objawów jak ból głowy, nudności, wymioty, drżenie, zwiększone pragnienie i suchość w ustach.[9]
Podanie NLPZ z alkoholem, który wywiera bezpośrednie działanie drażniące na śluzówkę żołądka, zwiększa ryzyko krwawień żołądkowo-jelitowych. Dotyczy to jednak przede wszystkim osób nadużywających alkoholu i stosujących NLPZ przewlekle. Okazjonalne zastosowanie NLPZ na objawy kaca wydaje się zatem bezpieczne.[10]
W powszechnym przekonaniu panuje opinia, że podanie paracetamolu (Apap, Panadol, Efferalgan) na kaca jest błędem ze względu na ryzyko uszkodzenia wątroby. Tymczasem okazjonalne zażycie paracetamolu z alkoholem nie prowadzi do znacznego zwiększenia ryzyka hepatotoksyczności. Inaczej jest w przypadku pacjentów nadużywających alkoholu i przyjmujących 3 porcje lub więcej alkoholu na dobę lub po przyjęciu wysokich jednorazowych dawek alkoholu.[10][11]
Pacjentowi zgłaszającemu zgagę poleć lek zobojętniający kwas solny w postaci tabletek do rozgryzania i żucia lub w postaci zawiesiny, np. Gaviscon, Rennie, Alugastrin.
Leki na receptę
Nie istnieją preparaty na receptę, które przeznaczone są konkretnie do leczenia kaca alkoholowego. Natomiast w przypadku nasilonych dolegliwości, takich jak nudności i wymioty, zastosowanie może znaleźć ondasetron (Atossa, Setronon, Zofran).
Czynniki ryzyka
Według analizy trzech badań klinicznych częstość i nasilenie kaca są niezależne od ilości kongenerów w danym rodzaju alkoholu, od płci, wieku, palenia papierosów i problemów alkoholowych w rodzinie. Badacze nie znaleźli także związku z częstością spożywania alkoholu, choć z drugiej strony tylko 3,5% uczestników go nadużywało. Ponadto u 24% osób w ogóle nie stwierdzono kaca.[12]
Preparaty wspomagające
Xtreme, Riposton i Zdrovit Litorsal Alko-Detox zawierające m.in. witaminę C, glukozę, kwas bursztynowy, sód, potas i kwas fumarowy.
Spożywanie alkoholu zmniejsza wchłanianie różnych składników odżywczych, przede wszystkim tiaminy (witaminy B1), cyjanokobalaminy (witaminy B12), aminokwasów (fenyloalaniny, leucyny, glicyny, alaniny, metioniny i waliny), wapnia, żelaza i cynku. Chociaż ich niedobory pojawiają się u osób nadużywających alkoholu, jest to przesłanka, która prowadzi do obecności tych składników w suplementach na kaca. Ponadto u alkoholików stwierdza się także niedobory kwasu foliowego i magnezu.[3]
Wyciąg z opuncji figowej (Opuntia ficus-indica [L.] Mill.) według deklaracji producentów obecny jest w suplementach na kaca 2KC i 2KC Xtreme, a także w suplementach takich jak Hydrominum, Asequrella Forte i Slimperfect. Podwójnie zaślepione badanie kliniczne z udziałem 64 zdrowych ochotników wykazało, że zastosowanie ekstraktu z opuncji figowej na 5 godz. przed spożyciem alkoholu zmniejszało ryzyko wystąpienia kaca następnego dnia o 50%. Obserwowano również redukcję takich objawów jak nudności, brak apetytu i suchość w ustach, lecz brak zmian w zakresie bólu i zawrotów głowy. Prawdopodobnie skuteczność opuncji figowej wynikała ze zmniejszenia poziomu markerów stanu zapalnego, których stężenie jest związane z nasileniem kaca.[13]
Wyniki podwójnie zaślepionego badania klinicznego z randomizacją i kontrolą placebo z 2013 roku wskazują, że pacjentom cierpiącym na kaca warto polecić także L-ornitynę. Przyjmowanie 400 mg ornityny prowadziło do złagodzenia uczucia zmęczenia i znużenia oraz obniżenia zawartości kortyzolu w ślinie (jednocześnie efektów tych nie powiązano ze zwiększeniem metabolizmu alkoholu). W badaniu tym ornityna przyjmowana była jednak przed snem, 1,5 godz. po spożyciu alkoholu.[14] Ornityna jest deklarowanym składnikiem suplementów diety takich jak Hepatil, Proliver, Hepatenal max i Esseliv duo.
Jeżeli pacjent zgłasza nudności, możesz mu również polecić samodzielne wykonanie napoju z dodatkiem imbiru lub suplement diety zawierający imbir, np. Lokomotiv, Lokomarin albo Pregna Vomi.
Leki w ciąży
W ciąży spożywanie alkoholu jest całkowicie zabronione ze względu na ryzyko uszkodzenia płodu.
Leki w czasie karmienia piersią
Nie należy spożywać alkoholu podczas laktacji, ponieważ etanol przenika do mleka matki.
Preparaty dla dzieci
Dzieci nie powinny spożywać alkoholu.
Wskazówki praktyczne
Zadaj pacjentowi następujące pytania:
- Czy objawy poprzedzone były spożyciem alkoholu?
- Od kiedy utrzymują się objawy?
- Czy występują objawy alarmowe: nieprzemijające wymioty, wysokie ciśnienie, duszności?
Postępowanie niefarmakologiczne
Pacjentowi skarżącemu się na kaca zaleć przede wszystkim odpoczynek. Nudności mogą prowadzić do zmniejszenia apetytu, a zatem dalszego uczucia osłabienia. Zaproponuj pacjentowi, aby zjadł lekki posiłek – dobrym wyborem będzie bulion warzywny lub banan.
Profilaktyka
Profilaktyka kaca polega przede wszystkim na ograniczeniu jego przyczyn, czyli nadmiernego spożycia alkoholu.
Wytyczne leczenia
Nie ma obecnie żadnych wytycznych, które wskazywałyby najbardziej prawidłowe postępowanie w leczeniu kaca.
Wideo
Ibuprofen – Pogadanki Farmaceutyczne
Paracetamol – Co przekazać pacjentowi?
Witaminy z grupy B – Pogadanki farmaceutyczne
Polecana literatura
Temat szerzej omówiono w następujących pozycjach literaturowych:
Piśmiennictwo
- Royle, S., Owen, L., Roberts, D., Marrow, L. (2020). Pain Catastrophising Predicts Alcohol Hangover Severity and Symptoms. Journal of clinical medicine, 9(1), 280. https://doi.org/10.3390/jcm9010280⬏
- Bishehsari, F., Magno, E., Swanson, G., Desai, V., Voigt, R. M., Forsyth, C. B., Keshavarzian, A. (2017). Alcohol and Gut-Derived Inflammation. Alcohol research: current reviews, 38(2), 163–171.⬏
- Bujanda, L. (2000). The effects of alcohol consumption upon the gastrointestinal tract. The American journal of gastroenterology, 95(12), 3374–3382. https://doi.org/10.1111/j.1572-0241.2000.03347.x⬏⬏
- Mackus, M., Loo, A., Garssen, J., Kraneveld, A. D., Scholey, A., Verster, J. C. (2020). The Role of Alcohol Metabolism in the Pathology of Alcohol Hangover. Journal of clinical medicine, 9(11), 3421. https://doi.org/10.3390/jcm9113421⬏⬏
- Stephens, R. Ling, J. Heffernan, T. M., Heather, N., Jones, K. (2008). A review of the literature on the cognitive effects of alcohol hangover. Alcohol and Alcoholism, 43(2), 163–170. https://doi.org/10.1093/alcalc/agm160⬏
- Wiese, J. G., Shlipak, M. G., Browner, W. S. (2000). The alcohol hangover. Annals of internal medicine, 132(11), 897–902. https://doi.org/10.7326/0003-4819-132-11-200006060-00008⬏
- NIAAA. (2021). Hangovers. Aktualizacja: 03.2021. Pobrano z: https://www.niaaa.nih.gov/publications/brochures-and-fact-sheets/hangovers⬏
- DailyMed. (2022). ALKA-SELTZER ORIGINAL- anhydrous citric acid, aspirin, and sodium bicarbonate tablet, Effervescent. Aktualizacja: 14.03.2022. Pobrano z: https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=5be36a7f-7d1f-468d-9c29-92c8cd3ef1bc⬏
- Kaivola, S., Parantainen, J., Osterman, T., Timonen, H. (1983). Hangover headache and prostaglandins: prophylactic treatment with tolfenamic acid. Cephalalgia: an international journal of headache, 3(1), 31–36. https://doi.org/10.1046/j.1468-2982.1983.0301031.x⬏
- Preston, C. L. (red.). (2019). Stockley’s Drug Interactions. Twelfth edition. Pharmaceutical Press.⬏⬏
- Chan, L. N., Anderson, G. D. (2014). Pharmacokinetic and pharmacodynamic drug interactions with ethanol (alcohol). Clinical pharmacokinetics, 53(12), 1115–1136. https://doi.org/10.1007/s40262-014-0190-x⬏
- Howland, J., Rohsenow, D. J., Allensworth-Davies, D., Greece, J., Almeida, A., Minsky, S. J., Arnedt, J. T., Hermos, J. (2008). The incidence and severity of hangover the morning after moderate alcohol intoxication. Addiction (Abingdon, England), 103(5), 758–765. https://doi.org/10.1111/j.1360-0443.2008.02181.x⬏
- Wiese, J., McPherson, S., Odden, M. C., Shlipak, M. G. (2004). Effect of Opuntia ficus indica on symptoms of the alcohol hangover. Archives of internal medicine, 164(12), 1334–1340. https://doi.org/10.1001/archinte.164.12.1334⬏
- Kokubo, T., Ikeshima, E., Kirisako, T., Miura, Y., Horiuchi, M., Tsuda, A. (2013). A randomized, double-masked, placebo-controlled crossover trial on the effects of L-ornithine on salivary cortisol and feelings of fatigue of flushers the morning after alcohol consumption. BioPsychoSocial medicine, 7(1), 6. https://doi.org/10.1186/1751-0759-7-6⬏
