Ibuprofen

Niesteroidowy lek przeciwzapalny (NLPZ) z grupy pochodnych kwasu propionowego, o działaniu przeciwbólowym, przeciwzapalnym i przeciwgorączkowym. Dostępny bez recepty (OTC) w preparatach jednoskładnikowych oraz w połączeniach (m.in. w lekach na przeziębienie i zatoki), a w większych dawkach na receptę. Występuje w postaciach doustnych dla dorosłych i dzieci: tabletkach powlekanych i kapsułkach miękkich w dawkach 200 mg i 400 mg oraz w zawiesinie doustnej dla dzieci.

Działanie ibuprofenu

Ibuprofen należy do niesteroidowych leków przeciwzapalnych, więc oprócz uśmierzania bólu i obniżania gorączki działa też przeciwzapalnie, co odróżnia go od paracetamolu.

Jego działanie wynika z hamowania powstawania prostaglandyn, czyli substancji odpowiedzialnych za ból, gorączkę i odczyn zapalny. Ibuprofen hamuje cyklooksygenazę zarówno w postaci indukowanej w toczącym się zapaleniu, jak i w postaci chroniącej błonę śluzową żołądka, dlatego przy dłuższym stosowaniu może podrażniać przewód pokarmowy. Dodatkowo odwracalnie hamuje agregację płytek krwi.

Kapsułki miękkie zawierają ibuprofen w postaci roztworu i działają szybciej niż klasyczne tabletki.

Farmakologia

Ibuprofen jest pochodną kwasu propionowego z grupy NLPZ (kod ATC M01AE01), a jego działanie przeciwbólowe, przeciwzapalne i przeciwgorączkowe wynika z hamowania syntezy prostaglandyn poprzez blokowanie cyklooksygenazy kwasu arachidonowego. Zmniejszenie aktywności indukowanej w zapaleniu izoformy COX-2 daje efekt leczniczy, natomiast równoczesne, niewybiórcze hamowanie konstytutywnej COX-1 odpowiada za działania niepożądane, w tym mniejszą ochronę błony śluzowej przewodu pokarmowego, uszkodzenie nerek i zmniejszenie syntezy tromboksanu. Ibuprofen odwracalnie hamuje agregację płytek i może kompetycyjnie osłabiać przeciwpłytkowe działanie małych dawek kwasu acetylosalicylowego¹.

Farmakokinetyka

Po podaniu doustnym ibuprofen wchłania się szybko i dobrze z przewodu pokarmowego, a biodostępność postaci racemicznej wynosi 71%. Z białkami osocza wiąże się w ponad 90%, maksymalne stężenie w surowicy osiąga po 1 do 2 godzin, a okres półtrwania wynosi około 2 godzin. Ibuprofen metabolizowany jest w wątrobie do nieczynnych metabolitów, z których w ciągu 24 godzin ponad 75% wydalane jest przez nerki¹.

W kapsułkach miękkich ibuprofen znajduje się w postaci roztworu, dzięki czemu maksymalne stężenie osiągane jest już po około 40 minutach, ponad dwukrotnie szybciej niż po tabletkach, co przekłada się na szybsze działanie przeciwbólowe².

Wskazania leków z ibuprofenem

Tabletki powlekane i kapsułki miękkie dla dorosłych i młodzieży stosuje się w bólach różnego pochodzenia o nasileniu słabym do umiarkowanego, w tym bólach głowy (także napięciowych i migrenowych), bólach zębów, mięśniowych, stawowych i kostnych, nerwobólach oraz bólach towarzyszących przeziębieniu i grypie, a także w bolesnym miesiączkowaniu i gorączce^1,3.

Zawiesina doustna przeznaczona dla dzieci obejmuje gorączkę różnego pochodzenia, także w przebiegu zakażeń wirusowych, oraz bóle o nasileniu słabym do umiarkowanego, w tym bóle uszu w stanach zapalnych ucha środkowego⁴.

Wszystkie te preparaty są dostępne bez recepty.

Dawkowanie ibuprofenu

Grupa	Dawka jednorazowa (odstęp)	Maksymalnie na dobę
Dorośli i młodzież >12 lat (>40 kg)	200–400 mg co 4–6 h	1200 mg
Dzieci 10–12 lat (30–40 kg)	300 mg co ≥6 h	900 mg
Dzieci 7–9 lat (21–29 kg)	200 mg co ≥6 h	600 mg
Dzieci 4–6 lat (16–20 kg)	150 mg co ≥6 h	450 mg
Dzieci 1–3 lata (10–15 kg)	100 mg co ≥6 h	300 mg
Niemowlęta 3–12 mies. (5–9 kg)	50 mg co ≥6 h	150–200 mg

U dzieci dawkę ustala się według masy ciała, przyjmując od 7 do 10 mg/kg na dawkę pojedynczą i maksymalnie 30 mg/kg na dobę, z odstępem między dawkami nie krótszym niż 6 godzin⁴. Zawiesinę można podawać od 3. miesiąca życia i masie ciała powyżej 5 kg⁴.

Tabletki 200 mg przeznaczone są dla dzieci od 6. roku życia, a kapsułek miękkich 400 mg nie stosuje się poniżej 12. roku życia^1,2.

Lek przyjmuje się po posiłkach, stosując najmniejszą skuteczną dawkę przez najkrótszy konieczny czas.

Istotne przeciwwskazania do stosowania ibuprofenu

Reakcje alergiczne po NLPZ w wywiadzie

Ibuprofen jest przeciwwskazany u osób, u których kwas acetylosalicylowy lub inne NLPZ wywoływały katar, pokrzywkę, skurcz oskrzeli lub astmę¹.

Choroba wrzodowa i krwawienie z przewodu pokarmowego

Ibuprofen jest przeciwwskazany przy czynnej lub nawracającej chorobie wrzodowej żołądka i (lub) dwunastnicy oraz przy perforacji lub krwawieniu z przewodu pokarmowego, również po wcześniejszym leczeniu NLPZ¹.

Skaza krwotoczna i zaburzenia krzepnięcia

Ibuprofen jest przeciwwskazany przy skazie krwotocznej i innych zaburzeniach krzepnięcia¹.

Ciężka niewydolność narządowa

Ibuprofen jest przeciwwskazany przy ciężkiej niewydolności wątroby, nerek lub serca (klasa IV wg NYHA)¹.

Czynne krwawienie

Ibuprofen jest przeciwwskazany przy czynnym krwawieniu, w tym z naczyń mózgowych¹.

Ciężkie odwodnienie

Ibuprofen jest przeciwwskazany przy ciężkim odwodnieniu¹.

Jednoczesne stosowanie innych NLPZ

Ibuprofen jest przeciwwskazany przy jednoczesnym stosowaniu innych NLPZ, w tym inhibitorów COX-2².

III trymestr ciąży

Ibuprofen jest przeciwwskazany w III trymestrze ciąży¹.

Środki ostrożności przy wydawaniu ibuprofenu

Krwawienie z przewodu pokarmowego

Istnieje ryzyko krwotoku, owrzodzenia lub perforacji przewodu pokarmowego, które może być śmiertelne i nie musi być poprzedzone objawami ostrzegawczymi. Ryzyko rośnie z dawką i dotyczy zwłaszcza osób w podeszłym wieku oraz pacjentów z chorobą wrzodową w wywiadzie¹.

Ryzyko sercowo-naczyniowe

Stosowanie ibuprofenu w dużych dawkach (2400 mg na dobę) może wiązać się z niewielkim wzrostem ryzyka tętniczych incydentów zatorowo-zakrzepowych, takich jak zawał serca czy udar, podczas gdy dawki małe (do 1200 mg na dobę) takiego związku nie wykazują. Ostrożności wymagają pacjenci z niekontrolowanym nadciśnieniem, niewydolnością serca lub chorobą niedokrwienną¹.

Osoby w podeszłym wieku

U pacjentów w podeszłym wieku ryzyko działań niepożądanych jest zwiększone, szczególnie krwawień i perforacji przewodu pokarmowego, które mogą prowadzić do zgonu².

Astma i choroby alergiczne

U pacjentów z czynną lub przebytą astmą oskrzelową oraz chorobami alergicznymi ibuprofen może wywołać skurcz oskrzeli¹.

Zaburzenia czynności nerek

Ibuprofen może dalej pogarszać czynność nerek, a jednoczesne, długotrwałe stosowanie różnych leków przeciwbólowych grozi nefropatią postanalgetyczną. Ryzyko zaburzeń czynności nerek jest większe u pacjentów odwodnionych, w tym dzieci¹.

Ciężkie skórne działania niepożądane

W związku ze stosowaniem ibuprofenu zgłaszano ciężkie reakcje skórne, w tym zespół Stevensa-Johnsona, toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka, zespół DRESS i ostrą uogólnioną osutkę krostkową, występujące najczęściej w pierwszym miesiącu leczenia. Przy pierwszych objawach lek należy odstawić¹.

Maskowanie objawów zakażenia

Ibuprofen może maskować objawy zakażenia i opóźniać rozpoczęcie właściwego leczenia, co zaobserwowano w pozaszpitalnym bakteryjnym zapaleniu płuc oraz bakteryjnych powikłaniach ospy wietrznej¹.

Jałowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych

U pacjentów z toczniem rumieniowatym układowym oraz mieszaną chorobą tkanki łącznej istnieje zwiększone ryzyko jałowego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych¹.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Brak danych o działaniach niepożądanych ibuprofenu wpływających na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn podczas stosowania w zalecanych dawkach i przez zalecany okres¹.

Interakcje ibuprofenu

Kwas acetylosalicylowy + ibuprofen

Ibuprofen może kompetycyjnie hamować przeciwpłytkowe działanie małych dawek kwasu acetylosalicylowego, przez co regularne stosowanie może ograniczać jego działanie kardioprotekcyjne. Jednoczesne przyjmowanie obu leków nie jest zalecane¹.

Inne NLPZ i glikokortykosteroidy + ibuprofen

Łączenie ibuprofenu z innymi NLPZ lub glikokortykosteroidami zwiększa ryzyko działań niepożądanych i krwawień z przewodu pokarmowego².

Leki przeciwzakrzepowe + ibuprofen

NLPZ mogą nasilać działanie leków zmniejszających krzepliwość krwi, takich jak warfaryna czy acenokumarol¹.

Leki przeciwnadciśnieniowe i moczopędne + ibuprofen

Ibuprofen może osłabiać działanie leków obniżających ciśnienie, a w skojarzeniu z lekami moczopędnymi, inhibitorami ACE lub antagonistami receptora angiotensyny II może pogarszać czynność nerek, zwłaszcza u pacjentów odwodnionych i w podeszłym wieku. Z lekami moczopędnymi oszczędzającymi potas grozi hiperkaliemią².

Lit i metotreksat + ibuprofen

NLPZ mogą zwiększać stężenie litu i metotreksatu w osoczu, nasilając ich działanie toksyczne¹.

Inhibitory CYP2C9 + ibuprofen

Silne inhibitory CYP2C9, takie jak worykonazol i flukonazol, zwiększają ekspozycję na ibuprofen o około 80 do 100%, dlatego przy dużych dawkach warto rozważyć jego zmniejszenie².

Leki przeciwpłytkowe i SSRI + ibuprofen

Jednoczesne stosowanie leków przeciwpłytkowych oraz selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny zwiększa ryzyko krwawienia z przewodu pokarmowego².

Cyklosporyna i takrolimus + ibuprofen

Skojarzenie ibuprofenu z cyklosporyną lub takrolimusem zwiększa ryzyko działania toksycznego na nerki².

Zydowudyna + ibuprofen

Podczas jednoczesnego stosowania NLPZ i zydowudyny wzrasta ryzyko toksyczności hematologicznej, a u chorych na hemofilię zakażonych HIV opisywano wylewy krwi do stawów i krwiaki².

Działania niepożądane ibuprofenu

⚠ Krwawienia, choroba wrzodowa i perforacja przewodu pokarmowego

Ibuprofen może uszkadzać błonę śluzową żołądka i dwunastnicy, prowadząc do choroby wrzodowej, krwawienia (smoliste stolce, krwawe wymioty) i perforacji, niekiedy ze skutkiem śmiertelnym, zwłaszcza u osób w podeszłym wieku. Częstość łagodniejszych objawów żołądkowo-jelitowych (niestrawność, ból brzucha, nudności, wymioty, wzdęcia, zaparcia, biegunka) i wymienionych powikłań różni się między preparatami. Charakterystyki Ibupromu, Ibupromu Max Sprint, Ibufenu dla dzieci Forte i Nurofenu przypisują łagodne objawy częstości niezbyt często lub rzadko ( / ), a chorobę wrzodową, perforację i krwawienie – bardzo rzadko ()^1,3,4,5. ChPL Ibum Express Forte, MIG i Nurofen Express Forte podają częstość często () zarówno dla podstawowych dolegliwości żołądkowo-jelitowych (zgaga, bóle brzucha, nudności, wymioty, wzdęcia, biegunka, zaparcia), jak i dla niewielkich krwawień z przewodu pokarmowego, a owrzodzenie z możliwym krwawieniem i perforacją klasyfikują jako niezbyt częste (), czyli częściej niż pozostałe cztery charakterystyki^2,6,7. Ibuprom, Ibum Express Forte, Ibufen dla dzieci Forte, Ibuprom Max Sprint i Nurofen wymieniają dodatkowo wrzodziejące zapalenie błony śluzowej jamy ustnej oraz zaostrzenie zapalenia okrężnicy i choroby Leśniowskiego-Crohna jako działania bardzo rzadkie ()^1,2,4,3,5, natomiast ChPL MIG i Nurofen Express Forte klasyfikują te same powikłania jako niezbyt częste (), w tej samej kategorii częstości co owrzodzenie i perforacja^6,7.

⚠ Reakcje nadwrażliwości i wstrząs anafilaktyczny

Ibuprofen może wywołać reakcje nadwrażliwości o różnym nasileniu, od pokrzywki i świądu, przez zaostrzenie astmy i skurcz oskrzeli, po ciężką reakcję z obrzękiem twarzy, języka i krtani, dusznością, tachykardią, hipotensją i wstrząsem, potencjalnie zagrażającą życiu już przy pierwszym zastosowaniu leku. Wszystkie siedem ChPL zgodnie przypisują łagodniejsze reakcje (pokrzywka, świąd) częstości niezbyt często (), a ciężkie reakcje nadwrażliwości – bardzo rzadko ()^{1,2,3,7,4,5,6}. ChPL Ibuprom Max Sprint, Nurofen i Nurofen Express Forte nazywają to działanie wprost anafilaksją, pozostałe charakterystyki – Ibuprom, Ibum Express Forte, Ibufen dla dzieci Forte i MIG – określają je ogólnie jako wstrząs^{3,5,7,1,2,4,6}.

⚠ Ciężkie skórne działania niepożądane i zaostrzenie zakażeń

Podczas stosowania ibuprofenu opisywano ciężkie reakcje skórne – rumień wielopostaciowy, złuszczające zapalenie skóry, zespół Stevensa-Johnsona i toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka – jako działanie bardzo rzadkie (), a polekową reakcję z eozynofilią i objawami ogólnymi (zespół DRESS), ostrą uogólnioną osutkę krostkową (AGEP) oraz reakcje nadwrażliwości na światło jako działania o nieznanej () częstości. Wszystkie siedem ChPL są w tym zakresie zgodne^{1,2,3,7,4,5,6}. ChPL Ibufen dla dzieci Forte, MIG, Nurofen i Nurofen Express Forte dodatkowo wymieniają niezbyt częste () wysypki skórne różnego typu jako odrębną, łagodniejszą kategorię^4,6,5,7. ChPL MIG i Nurofen Express Forte jako jedyne wymieniają też bardzo rzadkie () wypadanie włosów (łysienie)^6,7. ChPL Ibum Express Forte, MIG, Nurofen i Nurofen Express Forte opisują bardzo rzadkie () zaostrzenie stanów zapalnych związanych z zakażeniem, w tym rozwój martwiczego zapalenia powięzi, zalecając natychmiastowy kontakt z lekarzem w razie wystąpienia lub nasilenia objawów zakażenia w trakcie leczenia^2,6,5,7.

Zaburzenia krwi i układu krwiotwórczego

Ibuprofen bardzo rzadko () powoduje zaburzenia wskaźników morfologii krwi – niedokrwistość, leukopenię, trombocytopenię, pancytopenię i agranulocytozę – których pierwszymi objawami bywają gorączka, ból gardła, powierzchowne owrzodzenia błony śluzowej jamy ustnej, objawy grypopodobne, zmęczenie oraz krwawienia (siniaki, wybroczyny, plamica, krwawienie z nosa). Wszystkie siedem ChPL zgodnie przypisują temu działaniu częstość bardzo rzadko ()^{1,2,3,7,4,5,6}. ChPL Ibufen dla dzieci Forte rozszerza tę listę o niedokrwistość hemolityczną i aplastyczną, nieujęte w pozostałych sześciu charakterystykach⁴.

⚠ Jałowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i zaburzenia neurologiczne

Ibuprofen niezbyt często () powoduje bóle głowy, a rzadko () zawroty głowy, bezsenność, pobudzenie, drażliwość i zmęczenie. ChPL MIG i Nurofen Express Forte klasyfikują wszystkie te objawy – łącznie z zawrotami głowy, bezsennością, pobudzeniem, drażliwością i zmęczeniem – jednolicie jako niezbyt częste (), bez rozróżniania częstości bólu głowy i pozostałych objawów^1,2,6,7. U pacjentów z chorobami autoimmunologicznymi, takimi jak toczeń rumieniowaty układowy lub mieszana choroba tkanki łącznej, opisywano pojedyncze przypadki jałowego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych z objawami sztywności karku, bólu głowy, nudności, wymiotów, gorączki i dezorientacji. Charakterystyki Ibupromu, Ibum Express Forte, Ibufenu dla dzieci Forte, MIG i Nurofenu klasyfikują to działanie jako bardzo rzadkie ()^1,2,4,6,5, a ChPL Ibuprom Max Sprint niespójnie przypisuje mu częstość zarówno rzadko, jak i bardzo rzadko ( / )³. ChPL Nurofen Express Forte wymienia jałowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych bez przypisanej częstości⁷. Depresję i reakcje psychotyczne notują wszystkie ChPL, przy czym ChPL Ibuprom opisuje je jako pojedyncze przypadki bez przypisanej częstości¹, ChPL Ibum Express Forte, Ibufen dla dzieci Forte, Ibuprom Max Sprint, MIG i Nurofen Express Forte – jako działanie bardzo rzadkie ()^2,4,3,6,7, a ChPL Nurofen jako jedyna – jako działanie rzadkie (), czyli częstsze niż w pozostałych charakterystykach⁵. Szumy uszne i zaburzenia widzenia wymieniają ChPL Ibum Express Forte i Ibufen dla dzieci Forte (odpowiednio rzadko () i niezbyt często ())^2,4, a ChPL Ibuprom Max Sprint dodaje bardzo rzadkie () szumy uszne bez wzmianki o zaburzeniach widzenia³. ChPL Nurofen wymienia tylko rzadkie () szumy uszne⁵, a ChPL Nurofen Express Forte – rzadkie () szumy uszne z upośledzeniem słuchu oraz niezbyt częste () zaburzenia widzenia jako odrębną kategorię⁷. ChPL MIG jako jedyna rozszerza szumy uszne o rzadkie () ubytki słuchu, nie wymieniając zaburzeń widzenia⁶.

Zaburzenia czynności nerek

Ibuprofen może pogarszać czynność nerek, prowadząc do zmniejszenia ilości wydalanego moczu, ostrej niewydolności nerek i martwicy brodawek nerkowych, zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu. Charakterystyki Ibupromu, Ibum Express Forte, Ibufenu dla dzieci Forte, Ibuprom Max Sprint, MIG i Nurofenu przypisują tym powikłaniom częstość bardzo rzadko ()^1,2,4,3,6,5. ChPL Nurofen Express Forte jako jedyna klasyfikuje martwicę brodawek nerkowych oraz zwiększenie stężenia kwasu moczowego i mocznika we krwi jako działanie rzadkie (), czyli częstsze niż w pozostałych charakterystykach⁷. ChPL Ibum Express Forte, Ibufen dla dzieci Forte, MIG i Nurofen Express Forte dodatkowo wymieniają zespół nerczycowy i śródmiąższowe zapalenie nerek^2,4,6,7, a Ibufen dla dzieci Forte jako jedyna – krwiomocz i białkomocz⁴. ChPL Nurofen jako jedyna dodaje bardzo rzadką () hipernatremię (retencję sodu) do obrazu zaburzeń czynności nerek⁵.

Zaburzenia czynności wątroby

Zaburzenia czynności wątroby przy długotrwałym stosowaniu ibuprofenu opisuje wszystkie siedem ChPL jako działanie bardzo rzadkie ()^{1,2,3,7,4,5,6}. Charakterystyki Ibum Express Forte, Ibuprom Max Sprint, MIG i Nurofen Express Forte rozszerzają ten obraz o niewydolność wątroby i ostre zapalenie wątroby, a ChPL Ibufen dla dzieci Forte – o zapalenie wątroby i żółtaczkę. ChPL Ibuprom i Nurofen nie wyodrębniają żadnego z tych powikłań poza ogólnym stwierdzeniem zaburzeń czynności wątroby^2,3,4,6,7.

⚠ Zaburzenia sercowo-naczyniowe

Stosowanie ibuprofenu, zwłaszcza w dużej dawce 2400 mg na dobę, może się wiązać z niewielkim wzrostem ryzyka tętniczych incydentów zatorowo-zakrzepowych, takich jak zawał mięśnia sercowego lub udar mózgu – to zastrzeżenie powtarza się we wszystkich siedmiu ChPL^{1,2,4,3,6,5,7}. Obrzęki, nadciśnienie tętnicze i niewydolność serca związane ze stosowaniem NLPZ w dużych dawkach oraz zespół Kounisa, czyli ostre niedokrwienie mięśnia sercowego w przebiegu reakcji nadwrażliwości, o nieznanej () częstości, wymieniają Ibuprom, Ibum Express Forte, Ibufen dla dzieci Forte i Ibuprom Max Sprint^1,2,4,3. ChPL Ibum Express Forte jako jedyna z nich wprost wymienia bardzo rzadki () zawał mięśnia sercowego i kołatanie serca jako odrębne działania niepożądane, poza ogólnym ostrzeżeniem o ryzyku zatorowo-zakrzepowym². ChPL MIG, Nurofen i Nurofen Express Forte idą krok dalej i konsekwentnie klasyfikują kołatanie serca, niewydolność serca oraz zawał mięśnia sercowego jako działania bardzo rzadkie (), a nadciśnienie tętnicze i zapalenie naczyń – również jako bardzo rzadkie (), z zespołem Kounisa jako jedynym elementem o nieznanej () częstości^6,5,7.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a ibuprofen

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych ibuprofenu nie należy podawać w pierwszym i drugim trymestrze ciąży, chyba że jest to bezwzględnie konieczne, a wówczas w najmniejszej dawce i przez najkrótszy czas. Od 20. tygodnia ciąży może on powodować małowodzie i zwężenie przewodu tętniczego u płodu, a w trzecim trymestrze jest przeciwwskazany¹.

Karmienie piersią a ibuprofen

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych ibuprofen przenika do mleka kobiecego w bardzo małej ilości (około 0,0008% zastosowanej dawki), dlatego przy krótkotrwałym leczeniu w dawkach przeciwbólowych i przeciwgorączkowych przerwanie karmienia piersią nie jest konieczne. Przy leczeniu długotrwałym należy rozważyć wcześniejsze zakończenie karmienia^1,2.

Produkty handlowe z ibuprofenem

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Ibufen dla dzieci Forte	zawiesina doustna 200 mg/5 ml	OTC
Ibum Express Forte	kapsułki miękkie 400 mg	OTC
Ibuprom	tabletki powlekane 200 mg	OTC
Ibuprom Max Sprint	kapsułki miękkie 400 mg	OTC
MIG	tabletki powlekane 400 mg	OTC
Nurofen	tabletki powlekane 200 mg	OTC
Nurofen Express Forte	kapsułki miękkie 400 mg	OTC