Ostre zapalenie ucha środkowego (ang. otitis media), czyli OZUŚ, to choroba, która jest wynikiem infekcji głównie mieszanych (wirusowo-bakteryjnych) i często ulega samowyleczeniu.
Objawy
Ostremu zapaleniu ucha środkowego towarzyszą takie objawy jak:
- silny i pulsujący ból ucha nasilający się nocą,
- ból głowy,
- upośledzenie słuchu,
- szumy uszne.
Objawy alarmowe
U większości chorych dolegliwości ustępują samoistnie w ciągu 2–7 dni, stąd też leczenie zazwyczaj ogranicza się do objawowego zastosowania leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych.
Wizytę u lekarza zaproponuj pacjentowi, jeśli:
- bólowi towarzyszy gorączka lub wyciek z ucha,
- istnieje podejrzenie obecności ciała obcego w uchu,
- objawy nie ustępują po upływie 72 godz.,
- bólowi ucha towarzyszą wymioty i wysoka gorączka.
Przyczyny
Ostre zapalenie ucha środkowego (ang. otitis media), czyli OZUŚ, to choroba, która jest wynikiem infekcji głównie mieszanych (wirusowo-bakteryjnych) i często ulega samowyleczeniu.
Kryteria rozpoznania
Kluczowym kryterium diagnostycznym jest wyraźneuwypukleniem błony bębenkowej. Jednocześnie muszą wystąpić ostre cechy stanu zapalnego, do których zalicza się silny ból ucha, wyraźne przekrwienie błony oraz często towarzyszącą im gorączkę i ogólne rozbicie. Współczesne standardy medyczne podkreślają, że samo zaczerwienienie błony bębenkowej, bez stwierdzenia obecności płynu i jej uwypuklenia, nie jest wystarczającą podstawą do rozpoznania OZUŚ.[1]
Różnicowanie
OZUŚ ze względu na towarzyszące objawy łatwo pomylić z WZUŚ, czyli wysiękowym zapaleniem ucha środkowego oraz z zapaleniem ucha zewnętrznego. Do charakterystycznych objawów pozwalających na trafne rozpoznanie OZUŚ należą:
- nagły i silny ból ucha (u dzieci objawia się płaczem, niepokojem i rozdrażnieniem),
- uwypuklenie błony bębenkowej,
- silne zaczerwienienie błony bębenkowej.
Poprawną ocenę stanu błony bębenkowej może przeprowadzić jedynie lekarz po wstępnym oczyszczeniu ucha z nadmiaru wydzieliny.
WZUŚ charakteryzuje się wystąpieniem płynu w jamie bębenkowej, ale bez objawów ostrego stanu zapalnego.
Epidemiologia
Zakażenie to dotyka głównie dzieci do 3. rż., a u dorosłych występuje bardzo rzadko.Szacuje się, że około 80% wszystkich dzieci doświadczy przynajmniej jednego epizodu ostrego zapalenia ucha środkowego.[2]
Powikłania
Powikłania ostrego zapalenia ucha środkowego dzielą się na wewnątrzskroniowe oraz wewnątrzczaszkowe. Do pierwszej grupy zalicza się najczęstsze zapalenie wyrostka sutkowatego, objawiające się odstaniem małżowiny usznej, a także porażenie nerwu twarzowego, zapalenie błędnika oraz trwałą perforację błony bębenkowej prowadzącą do niedosłuchu. Druga, znacznie groźniejsza grupa obejmuje powikłania zagrażające życiu, takie jak zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych oraz ropnie mózgu.[3]
Leczenie przyczynowe
Leki OTC
Nie istnieją leki OTC przeznaczone do leczenia przyczynowego ostrego zapalenia ucha środkowego.
Leki na receptę
Antybiotykoterapia jest natychmiastowo zalecana:
- u dzieci poniżej 6. m.ż.,
- u dzieci z wysoką gorączką (>39°C),
- przy nasilonych dolegliwościach bólowych i wymiotach,
- u dzieci poniżej 2. r.ż. z obustronnym zapaleniem ucha środkowego,
- u chorych z wyciekiem z ucha,
- u dzieci z wadami twarzoczaszki, zespołem Downa, zaburzeniami odporności i nawracającymi zapaleniami ucha.
Antybiotykiem z wyboru w leczeniu OZUŚ jest amoksycylina (Amotaks, Duomox, Ospamox) przyjmowana doustnie co 12 godz. Czas leczenia niepowikłanego OZUŚ u dorosłych i dzieci powyżej 2. r.ż. trwać może 5 dni, natomiast u dzieci poniżej 2. r.ż. powinien wynosić 10 dni.[3]
Znacznie rzadziej niż w obrębie ucha zewnętrznego obserwuje się również rozwój zakażeń grzybiczych w uchu środkowym. Zazwyczaj rozwija się ono w jamach pooperacyjnych, a czynnikiem etiologicznym jest najczęściej Aspergillus spp., Candida. W infekcjach grzybiczych wskazany do stosowania jest klotrimazol (Fungotac) w postaci kropli do uszu dostępnych bez recepty.
Leczenie objawowe
Leki OTC
Ból ucha, dominujący w pierwszych godzinach OZUŚ, ustępuje zwykle w ciągu 24–48 godz., dlatego zasadne jest w tym okresie zastosowanie leków przeciwbólowych. Jako lek pierwszego wyboru powinien być stosowany ibuprofen, a jeżeli jest on przeciwwskazany (np. w chorobie wrzodowej, w zapaleniu ucha środkowego towarzyszącym ospie wietrznej) lekiem z wyboru jest paracetamol. U dorosłych z obciążeniem naczyniowo-kardiologicznym sugeruje się zastosowanie naproksenu.[3] W przypadku nasilonego bólu zasadne może być stosowanie tramadolu bądź kodeiny.
W nasilonym bólu i bardzo wysokiej gorączce sugeruje się możliwość zastosowania doraźnie kombinacji paracetamolu w dawce 12,5 mg/kg mc. i ibuprofenu w dawce 10 mg/kg mc. w celu nasilenia ich działania przeciwbólowego i przeciwgorączkowego.[4]
Nie wykazano znacznej skuteczności po zastosowaniu leków antyhistaminowych oraz sterydów w przebiegu zapalenia ucha środkowego.[5]
Leki na receptę
W szczególnie nasilonym bólu lekarz może zalecić mocniejsze analgetyki, takie jak:
- tramadol,
- kodeina.
Jak donoszą przeglądy wielu badań, antybiotyki nie wykazują wpływu na zmniejszenie bólu w przebiegu OZUŚ. Nie wpływają one także na liczbę epizodów perforacji błony bębenkowej u dzieci. Należy pamiętać o możliwych działaniach niepożądanych, które mogą wystąpić po ich zastosowaniu (wymioty, biegunka, wysypka). Stąd uzasadniona wydaje się strategia „czujnej obserwacji” (ang. watchful waiting) stanu ogólnego.[6]
Czynniki ryzyka
Zakażenie to dotyka głównie dzieci do 3. r.ż., a u dorosłych występuje bardzo rzadko. Wśród czynników ryzyka wystąpienia ostrego zapalenia ucha środkowego u małych dzieci wymieniane są: krótki okres karmienia piersią (poniżej 3 mies.), długotrwałe stosowanie smoczków oraz bierne palenie tytoniu.
Preparaty wspomagające
W celu poprawy samopoczucia pacjenta i złagodzenia objawów możesz osobie dotkniętej OZUŚ zaproponować olej kamforowy w postaci okładów stosowanych na chore ucho.
W badaniach wykazano, że sympatykomimetyki zmniejszające przekrwienie błony śluzowej nosa, stosowane miejscowo (ksylometazolina i oksymetazolina), które we wskazaniach mają leczenie pomocnicze ostrego zapalenia ucha środkowego, nie mają wpływu na przebieg choroby, stąd też ich działanie ogranicza się do subiektywnej poprawy samopoczucia chorego, szczególnie gdy ból ucha współtowarzyszy nieżytowi nosa.
Dodatkowym preparatem poprawiającym samopoczucie pacjentów dotkniętych OZUŚ jest salicylan choliny (Otinum, Ototalgin), który jest podawany miejscowo w kroplach do uszu w celu zmniejszenia stanu zapalnego przewodu słuchowego zewnętrznego i ułatwienia usuwania zalegającej wydzieliny.
Przy stosowaniu kropli do uszu z salicylanem choliny należy zachować ostrożność, gdyż u osób z perforacją błony bębenkowej może wystąpić uszkodzenie słuchu w trakcie stosowania produktu.
Leki w ciąży
W ciąży możesz polecić:
Leki w czasie karmienia piersią
W czasie laktacji możesz polecić:
Preparaty dla dzieci
Mogą być stosowane następujące leki przeciwbólowe:
- od urodzenia (masa ciała > 4 kg) – paracetamol (Paracetamol Hasco)[10]
- od 3. mż. – ibuprofen (Nurofendla dzieci)[11]
- od 5. rż. – naproksen (Naproxen Hasco, Naproxen Genoptim)
- od 6. rż. – ibuprofen (Ibuprom 200 mg)[8]
- od 12. rż. – ibuprofen (Ibuprom Sprint, Ibuprom Max), paracetamol (Apap, w: Solpadeine, w: PanadolFemina)[12][7]
Wskazówki praktyczne
Zadaj pacjentowi następujące pytania:
- Jakie objawy występują u pacjenta (podrażnienie, ból) oraz czy pojawiły się one nagle?
- Czy pojawiła się wydzielina i jaki jest jej charakter?
- Czy pojawiły się objawy ogólnoustrojowe, w tym gorączka?
Profilaktyka
Zwróć pacjentowi uwagę na odpowiednią profilaktykę w postaci poprawnej higieny uszu. Zaproponuj stosowanie preparatów oczyszczających zalegającą wydzielinę oraz uczul na możliwość uszkodzenia błony bębenkowej przy zbyt intensywnym używaniu patyczków higienicznych.
Wytyczne leczenia
Lieberthal, A. S., Carroll, A. E., Chonmaitree, T., Ganiats, T. G., Hoberman, A., Jackson, M. A., … &Tunkel, D. E. (2013). From the American Academy of Pediatricsclinicalpracticeguideline the diagnosis and management of acuteotitis media.
National Institute for Health and Care Excellence. (2022). Otitis media (acute): antimicrobialprescribing (NICE Guideline No. 91). https://www.nice.org.uk/guidance/ng91
Wideo
Ibuprofen – Pogadanki Farmaceutyczne
Paracetamol – Co przekazać pacjentowi?
Tramadol – Pogadanki farmaceutyczne – Portal opieka.farm
Kodeina – Co przekazać pacjentowi? – Portal opieka.farm
Polecana literatura
Temat szerzej omówiono w następujących pozycjach literaturowych:
- Leki pierwszego wyboru WYDANIE IV – Wydawnictwo Farmaceutyczne
- 150+ leków OTC, które musi znać farmaceuta
Piśmiennictwo
- Lieberthal, A. S., Carroll, A. E., Chonmaitree, T., Ganiats, T. G., Hoberman, A., Jackson, M. A., … &Tunkel, D. E. (2013). From the American Academy of Pediatricsclinicalpracticeguideline the diagnosis and management of acuteotitis media.⬏
- Usonis, V., Jackowska, T., Petraitiene, S., Sapala, A., Neculau, A., Stryjewska, I., Devadiga, R., Tafalla, M., &Holl, K. (2016). Incidence of acuteotitis media in childrenbelow 6 years of ageseen in medicalpractices in five East European countries. BMC pediatrics, 16, 108. https://doi.org/10.1186/s12887-016-0638-2⬏
- Hryniewicz, W., Albrecht, P., Radzikowski, A. (red.). (2016). Rekomendacje postępowania w pozaszpitalnych zakażeniach układu oddechowego. Narodowy Instytut Leków.⬏⬏⬏
- Wong, T., Stang, A. S., Ganshorn, H., Hartling, L., Maconochie, I. K., Thomsen, A. M., Johnson, D. W. (2013). Combined and alternating paracetamol and ibuprofen therapy for febrilechildren. The Cochrane database of systematicreviews, 2013(10), CD009572. https://doi.org/10.1002/14651858.CD009572.pub2⬏
- Simon, F., Haggard, M., Rosenfeld, R. M., Jia, H., Peer, S., Calmels, M. N., Couloigner, V., Teissier, N. (2018). International consensus (ICON) on management of otitis media with effusion in children. European annals of otorhinolaryngology, head and neckdiseases, 135(1S), 33–39.⬏
- Venekamp, R. P., Sanders, S. L., Glasziou, P. P., Del Mar, C. B., Rovers, M. M. (2015). Antibiotics for acuteotitis media in children. The Cochrane database of systematicreviews, 2015(6), CD000219. https://doi.org/10.1002/14651858.CD000219.pub4⬏
- USP Zdrowie. (2014). ChPL APAP⬏⬏⬏
- US Pharmacia. (2013). ChPL Ibuprom.⬏⬏
- HASCO-LEK. (2020). ChPL Ibum Femina⬏
- HASCO-LEK. (2021). ChPL Paracetamol Hasco.⬏
- Reckitt Benckiser. (2008). ChPL Nurofen dla dzieci⬏
- US Pharmacia. (2008). ChPL Ibuprom sprint.⬏
Ból ucha u dzieci może byc także spowodowany poprzez budowę i umiejscowienie ucha środkowego. Wpływ ma na to jego bliskie sąsiedzwtwo z jamą noso-gardłową , od której zaczynają się infekcje.