Owsica (enterobioza, łac. enterobiosis, ang. pinworm disease) to chorobapasożytniczajelitagrubego, wywołanazarażeniem przez owsika ludzkiego (Enterobius vermicularis, ang. pinworm). Najczęściej dotyczy dzieci w wieku wczesnoszkolnym i przedszkolnym. Aktualnie uznawana jest za jedną z najczęstszych chorób pasożytniczych bez względu na przynależność do klasy socjoekonomicznej.
Objawy
Objawy owsicy są niespecyficzne i mogą być mylone z innymi stanami osłabienia organizmu.
Najbardziej charakterystycznym objawem jest świąd odbytu, nasilający się zwłaszcza w nocy. Świąd powodowany jest ruchami samicy owsika oraz obecnością lepkiej wydzieliny, w której osadzone są jaja.
Owsiki można dostrzec gołym okiem nocą w okolicy odbytu lub niekiedy także w kale. Świąd powodować może bezsenność, a co za tym idzie, przemęczenie i rozdrażnienie.
Swędzenie odbytu może powodować drapanie okolicy odbytu, uszkodzenia skóry i wtórne zakażenia bakteryjne skóry wokół odbytu.
U zarażonych wystąpić może także:
- brak apetytu,
- spadek wagi,
- drażliwość.
Wśród rzadkich objawów wymienić można stany zapalne pochwy wywołane migracją samic owsika czy zapalenie wyrostka robaczkowego. Bruksizm (czyli zgrzytanie zębami, występujące zwłaszcza w nocy) również może się pojawić w trakcie zarażenia owsikiem.
Objawy alarmowe
Leczenie owsicy za pomocą zarejestrowanych leków przeciwpasożytniczych jest skuteczne i bezpieczne, stąd przy podejrzeniu zarażenia należy przeprowadzić pełną kurację. Często jednak występują reinfekcje. Do lekarza należy udać się, jeśli kuracja będzie nieskuteczna, objawy nasilą się oraz gdy objawy występują u dziecka poniżej 2. r.ż.
Różnicowanie
Swędzenie w okolicy odbytu może towarzyszyć innym schorzeniom, takim jak: atopowe lub alergiczne zapalenie skóry, choroba hemoroidalna, szczelina odbytu, zaparcie, nietrzymanie stolca czy zakażenia bakteryjne, wirusowe lub grzybicze.
Spadek wagi, trudności z koncentracją u dziecka czy też przemęczenie i drażliwość mogą wynikać z bardziej złożonych stanów, np. niedoborów mikro- i makroelementów.
Epidemiologia
Częstość występowania pasożytów jelitowych w latach 2000-2014 wahała się od 2,15% do 7,04%, z owsicą jako najczęstszym pasożytem inwazyjnym.[1]Większość zakażeń pasożytami jelitowymi u ludzi przebiega bez wyraźnych objawów klinicznych, dlatego są one rzadko wykrywane. Liczne ogólne i nieswoiste dolegliwości towarzyszące takim inwazjom często bywają mylnie interpretowane jako objawy innych schorzeń. Przeprowadzone w ramach badania analizy parazytologiczne próbek kału wykazały obecność pasożytów jelitowych w 21,6% przypadków. W grupie pacjentów zgłaszających sześć różnych objawów odsetek wyników dodatnich sięgał aż 80%.[2]
Leczenie przyczynowe
Leki OTC
W leczeniu owsicy lekiem pierwszego rzutu jest:
- pyrantel (PyrantelumMedana, PyrantelumPolpharma), który działa tylko w świetle jelita, porażając mięśnie pasożytów dojrzałych i tych na wczesnym stadium rozwojowym, dzięki czemu unieruchomione osobniki mogą zostać usunięte z jelit za pomocą ruchów perystaltycznych. Czytaj też: Pyrantel – Ścieżka rekomendacji
W owsicy całą dawkę leku, uzależnioną od masy ciała pacjenta, stosuje się jednorazowo. Pyrantel można przyjmować w trakcie posiłku lub na pusty żołądek o dowolnej porze dnia, popijając pełną szklanką wody, mlekiem lub sokiem owocowym.
Leczenie pyrantelem należy powtórzyć przynajmniej raz (zwykle więcej) najlepiej po 14 dniach. Związane jest to z częstymi reinfekcjami, wynikającymi z odporności jaj owsika na czynniki zewnętrzne. Jaja pozostają zakaźne przez 1–2 dni w środowisku suchym i ciepłym, natomiast w chłodnym i wilgotnym bytują nawet do 2–3 tyg.
Lek w postaci zawiesiny zastosować można u dzieci już od 2. r.ż. w ilości odpowiadającej dawce: 11 mg/kg mc. Tabletki Pyrantelum Polpharma można podać dorosłym oraz dzieciom od 6. r.ż. w dawce: 10 mg/kg mc. Leczeniu należy poddać wszystkich domowników chorego.
Zawiesina Pyrantelum Medana ma dobrze tolerowany, morelowy smak.
Według producenta leku z pyrantelem nie należy stosować u matek karmiących piersią, a jeśli występuje konieczność jego przyjęcia, zalecane jest zaprzestanie karmienia. Biorąc pod uwagę jego słabe wchłanianie z przewodu pokarmowego, a co za tym idzie, znikome przenikanie do mleka matki oraz brak zgłoszeń o działaniu szkodliwym u dzieci karmionych piersią, których matki stosowały pyrantel, można go uznać za lek zgodny z karmieniem piersią.[3]
Leki na receptę
Alternatywnie w leczeniu owsicy można stosować dostępne na receptę leki zawierające:
- mebendazol (Vermox), podawany jednorazowo w dawce 100 mg, czyli 1 tabl., po 2–4 tyg. zalecane jest powtórzenie leczenia,
- albendazol (Zentel) stosowany rzadziej ze względu na niższą skuteczność niż mebendazol, posiada mniej korzystny profil bezpieczeństwa i wyższą cenę, a jego dawka jednorazowa wynosi 400 mg (1 tabl. lub 20 ml zawiesiny).
Lek Zentel w zawiesinie ma waniliowo-pomarańczowy smak.
Czynniki ryzyka
Na owsicę najczęściej narażone są dzieci w przedszkolach (bliski kontakt, wspólne zabawki) i ich rodziny (przenoszenie domowe). Infekcja częściej występuje u pacjentów z osłabioną odpornością.
Preparaty wspomagające
Preparaty wspomagające zwalczanie owsików nie mają potwierdzonej skuteczności w badaniach klinicznych, a ich działanie opiera się wyłącznie na tradycyjnym stosowaniu. Większość z nich to suplementy diety (Parafarm, Syrop na robaka, Tabletki na robaka) lub środki spożywcze specjalnego przeznaczenia żywieniowego (Vernikabon). W swoim składzie najczęściej zawierają wyciągi roślinne bądź olejki, np.:
- wyciąg z liści lub łupiny orzecha włoskiego (Juglansregia),
- wyciąg z ziela piołunu (Artemisiaabsinthium)Bylica piołun – Artemisia absinthium L.
- wyciąg lub olejek tymiankowy (Thymusvulgaris).
Czytaj też: Czy są jakieś naturalne preparaty skuteczne w robaczycach? [Q&A]
Preparaty dla dzieci
Dla dzieci można zarekomendować:
Wskazówki praktyczne
Zadaj pacjentowi następujące pytania:
- Jakie objawy występują?
- Czy zaobserwowano żywe owsiki w okolicach odbytu lub w kale?
- Czy wykonano badanie diagnostyczne, np. test celofanowy?
- Czy występują inne objawy (ból brzucha, gorączka)?
Postępowanie niefarmakologiczne
W trakcie leczenia owsicy, obok postępowania farmakologicznego, ważne jest przestrzeganie zasad higieny. Ryzyko reinfekcji owsikami jest wysokie, ponieważ jaja mogą być wydalane jeszcze przez tydzień po terapii, a te, które rozprzestrzeniły się w mieszkaniu i najbliższym otoczeniu chorego, mogą przetrwać nawet 3 tyg.
Ze względu na duże ryzyko zarażenia leczeniu powinni poddać się także współdomownicy, inne dzieci z przedszkola oraz wszystkie osoby mające bliski kontakt z zarażonymi.
Poinformuj pacjenta o tym, aby:[6]
- bieliznę osobistą oraz pościel wyprał w gorącej wodzie i uprasował,
- brał poranny prysznic, kąpiel w wannie bądź podmywał okolice odbytu ciepłą wodą z mydłem, co znacznie ograniczy możliwość autoinwazji, jednak zalecane jest branie prysznica z uwagi (w przypadku kąpieli jaja przechodzą do wody, co stwarza ryzyko reinfekcji),
- dokładnie sprzątał mieszkanie, by pozbyć się jaj uwolnionych do środowiska domowego,
- utrzymywał krótkie paznokcie i unikał ich obgryzania,
- mył ręce po skorzystaniu z toalety, zmianie bielizny i przed jedzeniem.
Polecana literatura
Temat owsicy szerzej omówiono w następujących pozycjach literaturowych:
- Choroby pasożytnicze z perspektywy farmaceuty – Wydawnictwo Farmaceutyczne
- Leki pierwszego wyboru WYDANIE IV – Wydawnictwo Farmaceutyczne
- 150+ leków OTC, które musi znać farmaceuta – Wydawnictwo Farmaceutyczne
- Porady farmaceutyczne. Co przekazać pacjentowi podczas wydawania leku Rx i OTC?
Piśmiennictwo
- Kasprzak, J., Szaładzińska, B., Smoguła, M., &Ziuziakowski, M. (2017). Intestinalparasites in stoolsamples and perianalswabsexamined by The VoivodeshipSanitary-Epidemiological Station in Bydgoszcz between 2000-2014. Przeglad epidemiologiczny, 71(1), 45–54.⬏
- Raś-Noryńska, M., Białkowska, J., Sokół, R., & Piskorz-Ogórek, K. (2011). Parasitologicalstoolexamination from childrenwithout the typicalsymptoms of parasiticdisease. Przeglad epidemiologiczny, 65(4), 599–603.⬏
- E-lactancia. (2016). Pyrantel Embonate. pobrane z: http://www.e-lactancia.org/. (Dostęp: 05.03.2022).⬏
- POLPHARMA. (2012). ChPL OWIX, 250 mg/5 ml, zawiesina doustna⬏
- POLPHARMA. (2013). ChPL Owix⬏
- Center for Disease Control and Prevention. (2020). Parasites – Enterobiasis (alsoknown as Pinworm Infection). Aktualizacja: 23.12.2020.⬏
