fbpx
REKLAMA
Repelenty dostępne w aptekach.
▲ Repelenty dostępne w aptekach.

Repelenty dostępne w aptece w świetle badań naukowych

mgr farm.

Redaktor w 3PG. Absolwentka Wydziału Farmaceutycznego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego. Na co dzień pracuje w aptece ogólnodostępnej.

Repelenty są środkami odstraszającymi organizmy żywe, których obecność w określonych miejscach z różnych przyczyn jest niepożądana. Repelenty dostępne w aptece to preparaty chroniące przed owadami i kleszczami.

Repelenty są środkami odstraszającymi organizmy żywe, których obecność w określonych miejscach z różnych przyczyn jest niepożądana. Repelenty dostępne w aptece to preparaty chroniące przed owadami i kleszczami.

W aptece ogólnodostępnej spotkasz się z dwoma typami pacjentów, którzy proszą o repelenty:

REKLAMA
  1. Pacjenci proszący o coś skutecznego w odstraszaniu głównie komarów i kleszczy występujących w naszej szerokości geograficznej, w celu zabezpieczenia przed ich ugryzieniem i wystąpieniu reakcji alergicznej oraz kleszczowego zapalenia mózgu i boreliozy w przypadku kleszczy. (Patrz: Przewlekła borelioza i długotrwała antybiotykoterapia – jakie są fakty?”.)
  2. Pacjenci wyruszający w podróż do krajów tropikalnych, proszący o coś skutecznego w celu zabezpieczenia przed ugryzieniem insektów, które mogłyby być przyczyną zakażenia takimi chorobami jak denga czy malaria. (Patrz: Chemioprofilaktyka malarii – porównanie leków i wskazówki dla pacjenta”.)

Brakuje wytycznych, którymi można kierować się rekomendując pacjentowi repelenty. Niewiele jest także wiarygodnych badań oceniających skuteczność repelentów. Wiarygodność wielu z nich jest poddawana w wątpliwość, przede wszystkim ze względu na sposób ich przeprowadzenia, który głównie polega na tym, że łapie się lub otrzymuje z hodowli owady, nanosi badany repelent na wybrane partie skóry ochotników i ocenia przez kilka godzin jego skuteczność na podstawie zachowania owadów.

Zobacz też: Przyrządy do wyciągania kleszczy w świetle badań naukowych

Składniki preparatów odstraszających owady i kleszcze

Do substancji stosowanych w preparatach do odstraszania owadów zaliczamy m.in.:

  • DEET,
  • ikarydynę,
  • IR3535,
  • olejki eteryczne (citronelowy i PMD)
  • permetrynę.

DEET (N,N-dietylo-m-toluamid)

DEET (dietylotoluamid, detamid) to organiczny związek chemiczny z grupy amidów, metylowa pochodna benzamidu. Nie jest środkiem owadobójczym, lecz substancją o specyficznym zapachu, która utrudnia owadom lokalizację człowieka. DEET został opracowany przez chemików armii USA i wykorzystywany podczas II wojny światowej. Na chwilę obecną jest najlepiej przebadanym repelentem i charakteryzuje się najwyższą skutecznością spośród substancji odstraszających owady tropikalne, komary i kleszcze. Im wyższe stężenie DEET, tym dłuższy czas działania, przy czym maksymalne stężenie stosowane na skórę to 30%, natomiast na ubrania – 50%. Zwróć uwagę pacjentowi, że DEET może być stosowany na ubrania z bawełny, nylonu i wełny, natomiast może uszkadzać tkaniny z wiskozy i wyroby skórzane oraz zwiększać palność akrylu i poliestru.

DEET jest jednym z najczęściej stosowanych repelentów, mimo że jego bezpieczeństwo jest poddawane w wątpliwość, głównie ze względu na doniesienia o występowaniu encefalopatii u dzieci po zastosowaniu DEET. DEET jest inhibitorem acetylocholinoesterazy i istnieje hipoteza, że w związku z tym DEET może wykazywać działanie neurotoksyczne i stwarzać zagrożenie dla ludzi w związku ze stosowaniem go jako środka odstraszającego owady i kleszcze. Według wielu autorów obawy te są jednak bezpodstawne, a DEET jest środkiem bezpiecznym przy prawidłowym stosowaniu zgodnym z zaleceniami producentów.[1][2][3]

Również według stanowiska EPA (Environmental Protection Agency), czyli Amerykańskiej Agencji Ochrony Środowiska, DEET jest środkiem bezpiecznym dla ogółu populacji.[4]

Badania in vitro oceniające cytotoksyczny wpływ DEET na komórki zatok przynosowych wykazały, że 6-dniowa ekspozycja komórek na DEET wywołała statystycznie istotne, zależne od dawki zmniejszenie żywotności komórek i proliferacji oraz ich zmiany morfologiczne we wszystkich grupach ekspozycji przy różnych stężeniach DEET. Odkrycia te wskazują, że ekspozycja na DEET wywołuje zależną od dawki cytotoksyczność w nabłonku zatok przynosowych i mogą stanowić podstawę do tego, by rekomendować stosowanie DEET w formie sprayu tylko na otwartych przestrzeniach, a w przypadku dzieci i kobiet w ciąży polecać roll-ony i kremy jako bezpieczniejszą postać.[5]

Ikarydyna (pikarydyna)

Ikarydyna to substancja chemiczna z grupy piperydyn, która najlepsze właściwości odstraszające wykazuje względem much, pcheł oraz komarów, działa także na kleszcze. Stosowana jest zwykle w stężeniu od 10 do 20%, a czas trwania ochrony wynosi do około 8 godzin. Może być stosowana na skórę, a w przeciwieństwie do DEET nie uszkadza materiałów syntetycznych.

W przeglądzie systematycznym z 2018 roku nie wykazano przewagi ikarydyny nad DEET. Według autorów można wyciągnąć następujące wnioski:

  • jeśli dostępny jest maksymalnie 30% DEET, uzasadnione jest stosowanie z jednakową skutecznością DEET lub ikarydyny,
  • w przypadku 50% DEET czas trwania ochrony będzie dłuższy niż ikarydyny.[6]
WSKAZÓWKA PRAKTYCZNA:
Należy pamiętać, że połączenie ikarydyny i DEET jest toksyczne dla człowieka.

Badanie z randomizacją przeprowadzone w latach 2012-2013 w Kambodży wykazało, że ikarydyna jest repelentem bezpiecznym. W badanej populacji działania niepożądane występowały rzadko (< 1/1000) i na ogół były łagodne – obejmowały głównie reakcje skórne.[7]

IR3535 (Insect Repellent 3535)

IR3535, czyli Insect Repellent 3535, to organiczny związek chemiczny, ester etylowy kwasu 3-(N-acetylo-N-butylo)aminopropionowego, który wykazuje działanie odstraszające względem owadów i kleszczy.

Badania toksykologiczne wykazały dobrą tolerancję dla skóry i ogólne bezpieczeństwo. IR3535 nie powoduje podrażnień i alergii, jest nietoksyczny. W preparatach zarejestrowanych w Polsce IR3535 dostępny jest najczęściej w stężeniu 7-20%. Wydaje się, że jest mniej skuteczny niż ikarydyna i DEET, jednak w niektórych badaniach wykazano, że IR3535 zastosowany w preparatach w stężeniu 20% wykazuje długo utrzymujący się efekt odstraszania kleszczy – do 12 godzin.[8]

Permetryna

Permetryna jest insektycydem, stosowanym m.in. w leczeniu świerzbu (zawartym w leku Infectoscab), poza tym stosowana jest w rolnictwie, a jako repelent używana do nasączania sprzętu. Jest substancją wykazującą właściwości owadobójcze i repelentne względem owadów i kleszczy. Jej działanie toksyczne na owady jest zdecydowanie silniejsze niż na ludzi i zwierzęta, ze względu na większą wrażliwość kanałów sodowych u owadów. Wykazuje działanie neurotoksyczne, powodując uszkodzenie neuronów owadów poprzez zwiększenie przewodzenia impulsów, co skutkuje ich paraliżem i śmiercią.[9]

Permetryna zabija kleszcze, gdy się z nią zetkną, stąd też repelenty zawierające permetrynę są rekomendowane do użytku na ubraniach, butach, moskitierach, sprzęcie biwakowym i działają na nich kilka miesięcy, jeśli rzeczy te nie są prane.

Olejek cytronelowy

Olejek cytronelowy jest jednym z wielu olejków eterycznych stosowanych do odstraszania owadów. Preparaty zawierające olejek cytronelowy do stosowania bezpośrednio na skórę obecnie są dostępne w stężeniu 5-15% i zapewniają ochronę przez około 0,5-2 godzin. Według przeglądu systematycznego, przeprowadzonego w celu oceny skuteczności olejku cytronelowego w odstraszaniu komarów, olejek ten może być skuteczny w ochronie przed komarami, choć jego czas działania w porównaniu z DEET jest o wiele krótszy. Wykazano również, że dodanie innych repelentów lub olejków lotnych (np. 5% waniliny) może wydłużyć czas ochrony olejku cytronelowego przed ukąszeniami komarów.[10]

PMD

PMD (paramentano-3,8-diol, mentoglikol) to substancja odstraszająca owady i kleszcze, która powstaje podczas destylacji liści eukaliptusa cytrynowego, ale może być również wytwarzana syntetycznie.

We wspomnianym już teście karuzelowym badano skuteczność olejku z eukaliptusa cytrynowego (OLE), DEET, ikarydyny i IR3535 w ochronie przed kleszczami. W teście tym wykazano, że początkowa skuteczność tych substancji była porównywalna, natomiast po 6 godzinach badania stwierdzono zdecydowaną przewagę OLE w odstraszaniu kleszczy.[11]

Z kolei w innym badaniu wykazano w dwóch testach porównywalne działanie 15 % PMD i 15% DEET i nieznaczną przewagę 15% DEET nad 15% PMD w odstraszaniu komarów w ciągu 6 godzin.[12]

Zaleca się unikać stosowania na twarz ze względu na możliwe działanie drażniące na oczy.

Zasady stosowania repelentów u dzieci

Bezpieczeństwo stosowania repelentów u dzieci omówiono szerzej w osobnym artykule. (Patrz: “Które repelenty mogą być stosowane u dzieci? [Q&A]”.)

Bezpieczeństwo repelentów w ciąży

Bezpieczeństwo stosowania repelentów w ciąży omówiono w osobnym artykule. (Patrz: Które repelenty można polecać pacjentkom w ciąży? [Q&A]”.)

Nieskuteczne repelenty

Na rynku dostępne są także opaski i plastry mające odstraszać komary. Brakuje jednak dowodów naukowych, by potwierdzić ich skuteczność.

Zdarza się, że pacjenci pytają w aptece o dostępność elektronicznych urządzeń odstraszających komary. Warto wtedy poinformować pacjenta, że urządzenia te są nieskuteczne. W przeglądzie Cochrane z 2007 roku mającym na celu ocenę, czy elektroniczne urządzenia są skuteczne w zapobieganiu ukąszeniom komarów wykazano, że urządzenia te nie mają wpływu na zapobieganie ukąszeniom komarów.[13]

Praktyczne wskazówki

Wybór odpowiedniego repelentu może okazać się problematyczny, dlatego aby prawidłowo zarekomendować preparat zwróć uwagę na następujące kwestie:

  1. Przed czym przede wszystkim musi chronić repelent?
  2. Jak długi czas ochrony musi zapewnić preparat?
  3. Czy pacjent będzie korzystał z preparatu w Polsce, czy w krajach tropikalnych?
  4. Czy preparat będzie stosowany przez osobę dorosłą, dziecko czy kobietę w ciąży?

Jeśli pacjent wybiera się w podróż do krajów tropikalnych najlepszym wyborem jest preparat z DEET:

  • Im wyższe stężenie, tym dłuższy czas zachowanej skuteczności,
  • W przypadku dzieci od 2. r.ż. należy dobrać stężenie odpowiednio do wieku.

Rekomendując preparat pacjentowi pozostającemu w kraju kieruj się następującymi zasadami:

  • Dobierz preparat tak, by skuteczność została zachowana, ale by stężenie repelentu było możliwie najniższe:
    • Jeśli pacjent wybiera się do lasu na krótki spacer, ochronę przed kleszczami może zapewnić DEET w niskim stężeniu, ikarydyna lub IR3535,
    • Jeśli zamierza spędzić cały dzień nad jeziorem należy zaproponować repelent o długim czasie działania – np. DEET w stężeniu 20-30%, 20% ikarydynę lub 20% IR3535,
    • Jeśli potrzebna jest ochrona na chwilę, mogą się sprawdzić już olejki eteryczne.
  • Jeśli pacjent prosi o repelent naturalny, zwróć uwagę na krótkotrwałą skuteczność oraz możliwe wystąpienie podrażnienia lub alergii skórnej.
  • W przypadku małych dzieci i kobiet w ciąży poinformuj, że najpierw zaleca się stosowanie barier typu moskitiery o gęstym utkaniu, siatki w oknach, zasłanianie jasnymi ubraniami możliwie największej powierzchni ciała, a jeśli tego typu metody nie zapewniają skuteczności zaproponuj repelent zaczynając od najsłabszego.
  • Stosowanie preparatów w formie kremu, emulsji zapobiega niepożądanemu wdychaniu preparatu, co może mieć miejsce stosując spraye.

Porównanie czasu działania repelentów przedstawia Tabela1.

Tabela 1 Porównanie czasu działania repelentów

RepelentStężenieCzas działania względem komarówCzas działania względem kleszczyInne informacje
DEETdo 10%1-2 h1-2 hCharakterystyczny zapach,
Niszczy niektóre tkaniny,
50% stosowany tylko na ubrania,
Wodoodporny
20-30%6-8 h6-8 h
0.512 h12 h
ikarydyna5-10%2-4 h2-4 hBezwonna,
Nie niszczy ubrań,
Wodoodporna
0.2ok 8 hok 8 h
IR35357-10%4 h4 hWykazuje wysoki profil bezpieczeństwa,
Jest rozpuszczalna w wodzie
0.28 h6-12 h
olejek z eukaliptusa cytrynowego30%
(19% PMD)
6 h6 hNie stosować u dzieci do 3. r.ż.

Zestawienie repelentów dostępnych w aptece

W Tabeli 2. zebrano przykładowe repelenty dostępne na polskim rynku z uwzględnieniem zawartych substancji, zalecanego stosowania, czasu działania oraz ograniczeń wiekowych:

Tabela 2 Zestawienie przykładowych repelentów dostępnych na polskim rynku

Ograniczenie wiekoweNazwa preparatuPostaćSubstancja czynnaStosowanieCzas działania
Od 6. m.ż.Mosbito Emulsja odstraszająca komary i meszkiemulsjageraniolbrak informacji producentabrak informacji producenta
Od 1. r.ż.Mosbito Płyn odstraszający komary i meszkispraygeraniolod 1. r.ż.: 1 x dziennie
od 6. r.ż.: 2 x dziennie
4 h
Ziaja Antybzzzspray7% IR3535co 4 godziny4 h
Od 2. r.ż.Moskito Guardmleczkoikaradyna 20%od 2. r.ż.: 1 x dziennie
od 12. r.ż.: 2 x dziennie
4-8 h
PankosprayDEET 15%od 2. r.ż.: 1 x dziennie
od 12. r.ż.: 2 x dziennie
4 h przeciw komarom,
2 h przeciw kleszczom
MusticosprayDEET 17%
olejki eteryczne
brak informacji producenta6 h
OFF! Junior Repelentżelikarydyna 10%brak informacji producenta4 h
Mugga Insect RepellentsprayDEET 9,5%od 2. r.ż.: 1 x dziennie
od 12. r.ż.: 2 x dziennie
6 h w klimacie umiarkowanym
2-5 h w klimacie tropikalnym
Od 3. r.ż.Komar Stopsprayolejki eterycznew razie potrzeby2-4 h
Mosbito spray odstraszający kleszczesprayikarydyna 0,5% IR3535 10%
citriodiol 0,5%
od 3. r.ż.: 1 x dziennie
od 12. r.ż.: 2 x dziennie
2 h
Ultrathon Insect RepellentsprayDEET 25%od 3. do 12. r.ż.: 2 x dziennie8 h
Mugga Tick Repellentsprayikarydyna 25%od 3. r.ż.: 1 x dziennie
od 6. r.ż.: 2 x dziennie
8 h
Kick the Tick Max Repelent Plus JUNIORsprayikarydyna 0,5% IR3535 10%
citriodiol 0,5%
od 3. r.ż.: 1 x dziennie
od 12. r.ż.: 2 x dziennie
2-4 h
Kick the Tick Max Repelent PlussprayIR3535 10%
ikarydyna 0,5%
citriodiol 0,5%
od 3. r.ż.: 1 x dziennie
od 12. r.ż.: 2 x dziennie
2-4 h
Od 6. r.ż.OFF! Sport Insect Repellentsprayikarydyna 20%w razie potrzebybrak informacji producenta
MoskilexsprayDEET 10%
1% IR3535
permetryna 0,15%
od 6. r.ż.: 1 x dziennie
od 18. r.ż.: 2 x dziennie
6 h
Od 12. r.ż.OFF! Sport Insect Repellentsuchy sprayDEET 25%od 12. r.ż.: 1 x dziennie
od 18. r.ż.: 2 x dziennie
8 h
ForestasprayDEET 30%
20% IR3535
brak informacji producenta12 h
Moskilex UltrasprayDEET 30%
1% IR3535
permetryna 0,2%
od 12. r.ż.: 1 x dziennie
od 18. r.ż.: 2 x dziennie
6 h
Mugga Insect Repellentroll-onDEET 20%1-2 x dziennie7 h w klimacie umiarkowanym
4-6 h w klimacie tropikalnym
Od 18. r.ż.Mugga Insect RepellentsprayDEET 50%1 x dziennie12 h
Mugga Insect Repellentroll-onDEET 50%1 x dziennie12h
Ziaja Antybzzzspray10% IR3535co 4 godziny4 h
Brak informacji producentaKomar Stopsprayolejki eteryczneBrak informacji producenta2-4 h

REKLAMA

Piśmiennictwo:

  1. Shelomi M. (2020). Who’s afraid of DEET? Fearmongering in papers on botanical repellents. Malaria journal, 19(1), 146. pełny tekst
  2. Swale, D. R., Bloomquist, J. R. (2019). Is DEET a dangerous neurotoxicant?. Pest management science, 75(8), 2068–2070.
  3. Haleem, Z. M., Yadav, S., Cushion, M. L., Tanner, R. J., Carek, P. J., & Mainous, A. G. (2020). Exposure to N,N-Diethyl-Meta-Toluamide Insect Repellent and Human Health Markers: Population Based Estimates from the National Health and Nutrition Examination Survey. The American journal of tropical medicine and hygiene, 103(2), 812–814.  abstrakt
  4. United States Environmental Protection Agency [EPA]. (2021). DEET. Pobrano z:  pełny tekst
  5. Lee, J. T., Basak, S. (2021). Cytotoxic Effects of N,N-Diethyl-Meta-Toluamide (DEET) on Sinonasal Epithelia. OTO open, 5(2), 2473974X211009232.  pełny tekst
  6. Goodyer, L., Schofield, S. (2018). Mosquito repellents for the traveller: does picaridin provide longer protection than DEET?. Journal of travel medicine, 25(suppl_1), S10–S15.  pełny tekst
  7. Heng, S., Sluydts, V., Durnez, L., Mean, V., Polo, K., Tho, S., Coosemans, M., van Griensven, J. (2017). Safety of a topical insect repellent (picaridin) during community mass use for malaria control in rural Cambodia. PloS one, 12(3), e0172566.  pełny tekst
  8. Przygodzka, M., Mikulak, E., Chmielewski, T., Gliniewicz, A. (2019). Repellents as a major element in the context of prevention of tick-borne diseases. Przegląd epidemiologiczny, 73(2), 269–280.  pełny tekst
  9. Chrustek, A., Hołyńska-Iwan, I., Dziembowska, I., Bogusiewicz, J., Wróblewski, M., Cwynar, A., Olszewska-Słonina, D. (2018). Current Research on the Safety of Pyrethroids Used as Insecticides. Medicina (Kaunas, Lithuania), 54(4), 61.  pełny tekst
  10. Kongkaew, C., Sakunrag, I., Chaiyakunapruk, N., Tawatsin, A. (2011). Effectiveness of citronella preparations in preventing mosquito bites: systematic review of controlled laboratory experimental studies. Tropical medicine & international health : TM & IH, 16(7), 802–810.
  11. Luker, H. A., Rodriguez, S., Kandel, Y., Vulcan, J., Hansen, I. A. (2021). A novel Tick Carousel Assay for testing efficacy of repellents on Amblyomma americanum L. PeerJ, 9, e11138. https://doi.org/10.7717/peerj.11138 pełny tekst
  12. Colucci, B., Müller, P. (2018). Evaluation of standard field and laboratory methods to compare protection times of the topical repellents PMD and DEET. Scientific reports, 8(1), 12578.
  13. Enayati, A. A., Hemingway, J., Garner, P. (2007). Electronic mosquito repellents for preventing mosquito bites and malaria infection. The Cochrane database of systematic reviews, 2007(2), CD005434.  pełny tekst
Cytuj ten artykuł jako:
Mariola Zemła, Repelenty dostępne w aptece w świetle badań naukowych, Portal opieka.farm (https://opieka.farm/preparaty/repelenty-dostepne-w-aptece-w-swietle-badan-naukowych/) [dostęp: 21 lipca 2021]
Podziel się:
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on email
Komentarze
Subskrybuj
Powiadom o
0 komentarzy
Inline Feedbacks
View all comments
REKLAMA
0
Wyraź swoje zdanie i dodaj komentarz :)x
Przewiń do góry