Akarboza

Doustny lek przeciwcukrzycowy z grupy inhibitorów alfa-glukozydaz (kod ATC A10BF01), stosowany w cukrzycy typu 2. Dostępny wyłącznie na receptę, w preparatach jednoskładnikowych (tabletki 50 mg i 100 mg). Działa miejscowo w jelicie, opóźniając trawienie węglowodanów, dlatego przyjmuje się go bezpośrednio przed posiłkiem lub z pierwszymi kęsami posiłku.

Działanie akarbozy

Akarboza jest doustnym lekiem przeciwcukrzycowym, który działa inaczej niż leki obniżające stężenie glukozy w mechanizmie ogólnoustrojowym. Nie zwiększa wydzielania insuliny ani nie działa na tkanki obwodowe, lecz pozostaje w świetle jelita i tam hamuje enzymy trawienne rozkładające cukry złożone. W efekcie węglowodany z posiłku są trawione i wchłaniane wolniej, a poposiłkowy wzrost stężenia glukozy we krwi jest łagodniejszy.

Ponieważ mechanizm zależy od obecności węglowodanów w jelicie, lek działa najskuteczniej przyjęty z pierwszymi kęsami posiłku. Stosowana w monoterapii akarboza nie powoduje hipoglikemii i nie zwiększa masy ciała.

Farmakologia

Akarboza należy do inhibitorów alfa-glukozydaz i jej miejscem działania jest przewód pokarmowy. Hamuje jelitowe alfa-glukozydazy, enzymy biorące udział w trawieniu disacharydów, oligosacharydów i polisacharydów, co prowadzi do zależnego od dawki opóźnienia trawienia węglowodanów. Glukoza uwalnia się z nich wolniej i wolniej wchłania do krwi, dzięki czemu akarboza opóźnia i zmniejsza poposiłkowy wzrost glikemii, odciąża komórki beta trzustki i zapobiega odruchowej poposiłkowej hiperinsulinemii^1,2.

Długotrwałe przyjmowanie nie zmniejsza skuteczności leku, ponieważ alfa-glukozydazy pozostają na niego wrażliwe przez cały czas leczenia. W trakcie terapii dochodzi do obniżenia stężenia glukozy na czczo oraz zmniejszenia podwyższonego stężenia hemoglobiny glikowanej (HbA1c)^1,2.

W prospektywnym, randomizowanym badaniu kontrolowanym placebo (średni czas leczenia 3,3 roku) z udziałem 1429 osób z zaburzeniami tolerancji glukozy leczenie akarbozą obniżyło ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2 o 25% oraz doprowadziło do zmniejszenia względnego ryzyka wystąpienia incydentu sercowo-naczyniowego o 49%, w tym ryzyka zawału mięśnia sercowego o 91%^1,2.

Farmakokinetyka

Akarboza działa lokalnie w jelicie, dlatego jej biodostępność wynosi zaledwie 1–2%, co jest cechą zamierzoną i nie wpływa na skuteczność leku. Stopień wchłaniania substancji łącznie z produktami jej rozkładu szacuje się na około 35% podanej dawki^1,2.

Zmiany stężenia w osoczu mają przebieg dwufazowy, a stężenie maksymalne (C_max) substancji czynnej wynoszące około 49,5 µg/l jest osiągane po około 2 godzinach. Pozorna objętość dystrybucji wynosi 0,32 l/kg masy ciała^1,2.

Okres półtrwania (t_½) w osoczu wynosi 3,7 godziny dla fazy dystrybucji i 9,6 godziny dla fazy eliminacji. Z moczem wydala się 1,7% podanej dawki substancji czynnej, a 51% substancji hamującej jest wydalane z kałem w ciągu 96 godzin^1,2.

Wskazania leków z akarbozą

Preparaty z akarbozą, dostępne wyłącznie na receptę, są wskazane w leczeniu cukrzycy typu 2 (insulinoniezależnej), zwłaszcza u osób otyłych, u których stosowanie samej diety i wysiłku fizycznego okazało się nieskuteczne. Wskazanie jest wspólne dla obu mocy tabletek (50 mg i 100 mg)^1,2.

Dawkowanie akarbozy

Dawkę ustala się indywidualnie, ponieważ zarówno skuteczność, jak i tolerancja leku różnią się u poszczególnych osób. Leczenie rozpoczyna się od małej dawki i zwiększa ją stopniowo, co ogranicza ryzyko dolegliwości żołądkowo-jelitowych, zwłaszcza wzdęć.

Grupa	Dawka jednorazowa	Maksymalnie na dobę
Dorośli – dawka początkowa	50 mg raz na dobę	50 mg
Dorośli – dawka podtrzymująca (typowa)	50–100 mg 3 razy na dobę	300 mg (średnio)
Dorośli – dawka maksymalna (wybrane przypadki)	do 200 mg 3 razy na dobę	600 mg
Osoby w podeszłym wieku (powyżej 65 lat)	jak u dorosłych, bez zmiany dawkowania	jak u dorosłych
Niewydolność wątroby	jak u dorosłych, bez zmiany dawkowania	jak u dorosłych
Ciężka niewydolność nerek (klirens kreatyniny poniżej 25 ml/min)	nie stosować (przeciwwskazane)	–
Dzieci i młodzież poniżej 18 lat	nie zalecane	–

Zalecany schemat stopniowego zwiększania dawki przewiduje rozpoczęcie od 50 mg raz na dobę i dochodzenie do dawki 3 razy 100 mg na dobę w ciągu około 3 miesięcy. Dawkę można zwiększać po 4–8 tygodniach oraz gdy reakcja na leczenie jest niewystarczająca. Jeśli uciążliwe objawy niepożądane utrzymują się mimo przestrzegania diety, dawki nie należy zwiększać, a w razie potrzeby trzeba ją zmniejszyć^1,2.

Tabletki wykazują działanie tylko połknięte w całości z niewielką ilością płynu bezpośrednio przed posiłkiem lub wraz z pierwszymi kęsami posiłku^1,2.

Istotne przeciwwskazania do stosowania akarbozy

Przewlekłe choroby jelit z zaburzeniami trawienia i wchłaniania

Akarboza jest przeciwwskazana u pacjentów z przewlekłymi chorobami jelit związanymi z wyraźnymi zaburzeniami trawienia i wchłaniania^1,2.

Stany nasilane przez gromadzenie gazów w jelitach

Lek jest przeciwwskazany w stanach, które mogą ulec pogorszeniu wskutek zwiększonego gromadzenia się gazów w jelitach, takich jak zespół Roemhelda, duże przepukliny, niedrożność jelit oraz owrzodzenie jelit^1,2.

Choroby zapalne i niedrożność jelit

Akarboza jest przeciwwskazana u pacjentów z nieswoistą chorobą zapalną jelit, owrzodzeniem okrężnicy, częściową niedrożnością jelit oraz u osób predysponowanych do niedrożności jelit^1,2.

Ciężka niewydolność nerek

Lek jest przeciwwskazany u pacjentów z ciężką niewydolnością nerek (klirens kreatyniny poniżej 25 ml/min)^1,2.

Ciężka niewydolność wątroby i marskość

Akarboza jest przeciwwskazana u pacjentów z ciężką niewydolnością wątroby, w tym z marskością wątroby^1,2.

Ciąża i karmienie piersią

Stosowanie akarbozy jest przeciwwskazane w okresie ciąży oraz w okresie karmienia piersią^1,2.

Środki ostrożności przy wydawaniu akarbozy

Postępowanie w hipoglikemii przy leczeniu skojarzonym

Akarboza działa przeciwhiperglikemizująco i sama nie powoduje hipoglikemii, ale w skojarzeniu z pochodnymi sulfonylomocznika, metforminą lub insuliną może dojść do zmniejszenia stężenia glukozy we krwi. W razie ostrej hipoglikemii pacjentowi należy podać glukozę, a nie cukier (sacharozę), ponieważ w czasie leczenia akarbozą sacharoza jest wolniej rozkładana do glukozy i fruktozy, co opóźnia wyrównanie glikemii^1,2.

Monitorowanie czynności wątroby

Podczas stosowania akarbozy opisywano przypadki piorunującego zapalenia wątroby, dlatego w początkowych 6–12 miesiącach leczenia należy monitorować aktywność enzymów wątrobowych. W razie stwierdzenia zwiększenia ich aktywności, zwłaszcza utrzymującego się, wskazane może być zmniejszenie dawki lub odstawienie leku^1,2.

Przestrzeganie diety cukrzycowej

W trakcie leczenia akarbozą pacjent musi bezwzględnie przestrzegać diety cukrzycowej. Nieprzestrzeganie diety, a zwłaszcza spożywanie sacharozy i produktów ją zawierających, nasila dolegliwości żołądkowo-jelitowe^1,2.

Nagłe przerwanie leczenia

Nie należy przerywać regularnego przyjmowania leku bez konsultacji z lekarzem ze względu na ryzyko zwiększenia glikemii^1,2.

Stosowanie u dzieci i młodzieży

Bezpieczeństwo i skuteczność akarbozy u dzieci i młodzieży poniżej 18 lat nie zostały ustalone, dlatego stosowanie leku w tej grupie wiekowej nie jest zalecane^1,2.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Akarboza stosowana w monoterapii nie powoduje hipoglikemii i nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Pacjentów przyjmujących jednocześnie inne leki przeciwcukrzycowe (metforminę, pochodne sulfonylomocznika, insulinę) należy uprzedzić o ryzyku wystąpienia hipoglikemii^1,2.

Interakcje akarbozy

Sacharoza i produkty ją zawierające + akarboza

Spożywanie sacharozy (cukru trzcinowego) oraz środków spożywczych ją zawierających podczas leczenia akarbozą często powoduje dolegliwości brzuszne, a nawet biegunki, wskutek zwiększonej fermentacji węglowodanów w jelicie grubym^1,2.

Pochodne sulfonylomocznika, metformina i insulina + akarboza

W razie wystąpienia hipoglikemii podczas jednoczesnego stosowania akarbozy z pochodnymi sulfonylomocznika, metforminą lub insuliną może być konieczne zmniejszenie dawek tych leków. W pojedynczych przypadkach może dojść do ostrej hipoglikemii (wstrząsu hipoglikemicznego), a do jej szybkiego wyrównania właściwe jest podanie glukozy, ponieważ sacharoza jest wtedy wolniej rozkładana^1,2.

Digoksyna + akarboza

W pojedynczych przypadkach akarboza może wpływać na biodostępność digoksyny, co może wymagać dostosowania jej dawki^1,2.

Cholestyramina, środki adsorpcyjne i enzymy trawienne + akarboza

Cholestyramina, środki adsorpcyjne oraz enzymy trawienne mogą osłabiać działanie akarbozy, dlatego należy unikać ich jednoczesnego stosowania^1,2.

Neomycyna doustna + akarboza

Jednoczesne podawanie akarbozy i doustnej neomycyny może nasilać zmniejszenie poposiłkowego stężenia glukozy we krwi oraz zwiększać częstość i nasilenie żołądkowo-jelitowych działań niepożądanych. W razie wystąpienia nasilonych objawów należy rozważyć czasowe zmniejszenie dawki akarbozy^1,2.

Działania niepożądane akarbozy

Wzdęcia

Wzdęcia są bardzo częstym () działaniem niepożądanym akarbozy i wynikają z jej mechanizmu działania w jelicie. Ich nasilenie zależy od dawki oraz od ilości spożywanych węglowodanów, dlatego stopniowe zwiększanie dawki i przestrzeganie diety ograniczają te dolegliwości^1,2.

Biegunka oraz bóle żołądkowo-jelitowe i w dole brzucha

Biegunka oraz bóle żołądkowo-jelitowe i w dole brzucha są działaniami częstymi ()^1,2.

Nudności, wymioty i niestrawność

Nudności, wymioty i niestrawność występują niezbyt często ()^1,2.

Niedrożność i podniedrożność jelit oraz odma pęcherzykowa jelit

Niedrożność jelit, podniedrożność jelit oraz odma pęcherzykowa jelit (nagromadzenie gazu w ścianie jelita) są działaniami o nieznanej częstości ()^1,2.

Zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych

Zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych jest działaniem niezbyt częstym (). U pacjentów stosujących zalecaną dawkę 150–300 mg na dobę rzadko odnotowywano klinicznie istotne nieprawidłowości w testach czynności wątroby, które mogą mieć charakter przemijający^1,2.

⚠ Żółtaczka i zapalenie wątroby

Żółtaczka występuje rzadko (), a zapalenie wątroby ma nieznaną częstość (). W okresie po wprowadzeniu leku do obrotu opisywano przypadki zaburzeń i uszkodzeń czynności wątroby, w tym pojedyncze przypadki piorunującego zapalenia wątroby zakończonego zgonem, szczególnie w Japonii^1,2.

Obrzęk

Obrzęk jest działaniem rzadkim ()^1,2.

Trombocytopenia

Zmniejszenie liczby płytek krwi (trombocytopenia) jest działaniem o nieznanej częstości ()^1,2.

Reakcje alergiczne i ostra uogólniona osutka krostkowa

Reakcje alergiczne w postaci wysypki, rumienia, wykwitów skórnych i pokrzywki oraz ostra uogólniona osutka krostkowa są działaniami o nieznanej częstości ()^1,2.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a akarboza

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych akarbozy nie należy podawać kobietom w ciąży ze względu na brak dostatecznych danych z kontrolowanych badań klinicznych dotyczących bezpieczeństwa jej stosowania. U kobiet w ciąży chorych na cukrzycę zalecane jest stosowanie insuliny, a stosowanie akarbozy w okresie ciąży jest przeciwwskazane^1,2.

Karmienie piersią a akarboza

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych po podaniu znakowanej akarbozy karmiącym samicom szczura stwierdzono niewielką ilość substancji w mleku, a wobec braku odpowiednich danych u ludzi nie można wykluczyć wpływu akarbozy przenikającej do mleka na organizm dziecka. Z tego powodu stosowanie akarbozy w okresie karmienia piersią jest przeciwwskazane^1,2.

Produkty handlowe z akarbozą

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Glucobay 50	tabletki 50 mg	Rp
Glucobay 100	tabletki 100 mg	Rp