Chlorek potasu

Doustny preparat uzupełniający niedobór potasu (suplement mineralny, sól potasu), stosowany w profilaktyce i leczeniu hipokaliemii. Dostępny wyłącznie na receptę, w preparatach jednoskładnikowych, w postaciach o przedłużonym uwalnianiu (kapsułki i tabletki), które stopniowo uwalniają substancję czynną w przewodzie pokarmowym, ograniczając jej działanie drażniące.

Działanie chlorku potasu

Chlorek potasu dostarcza organizmowi jonów potasu, głównego kationu wewnątrzkomórkowego. Potas warunkuje prawidłową kurczliwość mięśni, w tym mięśnia sercowego, bierze udział w przewodzeniu impulsów nerwowych, przemianie węglowodanowej oraz utrzymaniu równowagi kwasowo-zasadowej.

W warunkach fizjologicznych dzienne spożycie potasu z pożywieniem pokrywa zapotrzebowanie, a preparaty potasu stosuje się dopiero przy niedoborze wynikającym z nadmiernej utraty (przez nerki, przewód pokarmowy lub pocenie) albo przemieszczenia potasu do wnętrza komórek.

Postać o przedłużonym uwalnianiu ma znaczenie kliniczne: peletki lub nierozpuszczalny nośnik uwalniają chlorek potasu stopniowo, co zapobiega powstawaniu wysokich stężeń miejscowych i zmniejsza ryzyko podrażnienia oraz owrzodzeń przewodu pokarmowego.

Farmakologia

Potas jest głównym kationem wewnątrzkomórkowym w większości tkanek i odgrywa zasadniczą rolę w utrzymaniu wewnątrzkomórkowego ciśnienia osmotycznego, przewodnictwie synaptycznym, czynności mięśnia sercowego, mięśni szkieletowych i gładkich oraz w czynności nerek¹. Niedobór potasu może powodować osłabienie, zmęczenie i zaburzenia rytmu serca, a w zaawansowanych przypadkach porażenie wiotkie i upośledzenie zdolności zagęszczania moczu, i objawia się zwykle hipokaliemią z zasadowicą metaboliczną¹.

Substancja czynna zawarta jest w peletkach lub w nośniku nierozpuszczalnym w przewodzie pokarmowym, z których chlorek potasu uwalnia się stopniowo w trakcie pasażu, chroniąc przed nadmiernie wysokim stężeniem miejscowym^1,2.

Farmakokinetyka

Sole potasu łatwo wchłaniają się z przewodu pokarmowego – po podaniu doustnym wchłania się około 90% dostarczonego potasu². Postać o przedłużonym uwalnianiu zapewnia stopniowe uwalnianie składnika czynnego w trakcie przechodzenia przez przewód pokarmowy, a szkielet tabletki bywa wydalany z kałem w postaci niezdeformowanej, co jest zjawiskiem prawidłowym i nie świadczy o braku działania leku².

Dla tabletek oznaczono wybrane parametry u ochotników na podstawie oznaczeń w moczu: stężenie maksymalne (C_max) potasu wynosiło 5,25 mEq, występowało po t_max równym 5 godzin, a biologiczny okres półtrwania (t_½) wynosił 4,75 godziny². Dane dotyczące dystrybucji i metabolizmu nie są dostępne².

Potas jest wydalany głównie przez nerki, wydzielany w kanalikach dalszych, gdzie zachodzi jego wymiana z jonem sodowym lub wodorowym. Nerki mają małą zdolność oszczędzania potasu, dlatego wydalanie z moczem trwa nawet w warunkach znacznego niedoboru, a niewielkie ilości potasu są wydalane z kałem i potem^1,2.

Wskazania leków z chlorkiem potasu

Wszystkie postacie chlorku potasu (kapsułki i tabletki o przedłużonym uwalnianiu) są wskazane na receptę w profilaktyce i leczeniu stanów niedoboru potasu².

Niedobór potasu wymagający uzupełnienia powstaje najczęściej wskutek leczenia sodopędnymi lekami moczopędnymi, kortykosteroidami lub glikozydami nasercowymi, przewlekłych biegunek i wymiotów oraz niektórych chorób nerek, a także towarzyszy takim stanom jak wtórny hiperaldosteronizm, marskość wątroby z wodobrzuszem, choroby układu krążenia i cukrzyca². Charakterystyka kapsułek wymienia dodatkowo nadczynność nadnerczy i zwiększoną utratę potasu przez nerki¹.

Dawkowanie chlorku potasu

Dawkowanie ustala się indywidualnie w zależności od stopnia niedoboru, pod kontrolą stężenia potasu w surowicy. Zawartość potasu różni się między postaciami (kapsułka Kaldyum – 8 mmol jonów potasu, tabletka Kalipoz prolongatum – 10 mEq), dlatego dawki podano osobno dla każdego preparatu.

Preparat i grupa	Dawka	Uwagi
Kaldyum – dorośli, profilaktycznie	2–3 kapsułki (16–24 mmol K+) na dobę	dawkę powyżej 2 kapsułek podawać w 2 lub więcej dawkach podzielonych
Kaldyum – dorośli, leczniczo	5–12 kapsułek (40–96 mmol K+) na dobę	pod regularną kontrolą stężenia potasu w surowicy
Kaldyum – dzieci i młodzież	doświadczenie ograniczone	–
Kalipoz prolongatum – dorośli, nieznaczna hipokaliemia	1–2 tabletki (10–20 mEq) na dobę	np. dieta uboga w potas, leczenie moczopędne
Kalipoz prolongatum – dorośli, znaczna hipokaliemia	2–6 tabletek (20–60 mEq) na dobę	zależnie od stopnia niedoboru
Kalipoz prolongatum – dzieci	nie zalecane	nie ustalono skuteczności i bezpieczeństwa
Osoby w podeszłym wieku	rozważyć zmniejszenie dawki	możliwe pogorszenie czynności nerek, częsta kontrola kaliemii

Kapsułki i tabletki należy połykać w całości i popijać dużą ilością wody (szklanką), w czasie lub po posiłku, co ogranicza działanie drażniące na błonę śluzową przewodu pokarmowego^1,2. U pacjentów karmionych przez zgłębnik kapsułkę Kaldyum można otworzyć i wymieszać peletki z pokarmem lub płynem, natomiast tabletek Kalipoz prolongatum nie wolno dzielić – należy je połykać w całości^1,2.

Istotne przeciwwskazania do stosowania chlorku potasu

⚠ Hiperkaliemia

Chlorek potasu jest przeciwwskazany w hiperkaliemii, w tym wywoływanej przez choroby i leki – może ona wystąpić m.in. przy stosowaniu leków moczopędnych oszczędzających potas lub inhibitorów ACE, w niewydolności kory nadnerczy, niewydolności nerek, kwasicy oraz po urazach tkanek¹. Przeciwwskazana jest także nadwrażliwość na suplementację potasu, na przykład napadowy niedowład hiperkaliemiczny².

Niewydolność nerek

Preparaty chlorku potasu są przeciwwskazane w niewydolności nerek, w tym w stadium skąpomoczu, bezmoczu i mocznicy w ostrej niewydolności nerek oraz w mocznicy w przewlekłej niewydolności nerek^1,2.

Leki moczopędne oszczędzające potas

Jednoczesne stosowanie leków moczopędnych oszczędzających potas (np. spironolakton, eplerenon, triamteren, amiloryd), w monoterapii lub w skojarzeniu z diuretykami pętlowymi, jest przeciwwskazane ze względu na ryzyko groźnej hiperkaliemii².

Niewydolność nadnerczy i zaburzenia gospodarki potasowej

Przeciwwskazaniem jest nieleczona choroba Addisona (niewydolność nadnerczy), a charakterystyka tabletek wymienia dodatkowo hipoaldosteronizm hiporeninowy i wrodzoną paramiotonię^1,2.

Odwodnienie i kwasica cukrzycowa

Ostre lub ciężkie odwodnienie oraz kwasica towarzysząca śpiączce cukrzycowej stanowią przeciwwskazanie do stosowania chlorku potasu^1,2.

Rozległe zniszczenie tkanek

Stany obejmujące rozległe zniszczenie komórek, na przykład ciężkie oparzenia, są przeciwwskazaniem ze względu na uwalnianie potasu z uszkodzonych tkanek².

Zaburzenia utrudniające pasaż przez przewód pokarmowy

Przeciwwskazaniem są zaburzenia strukturalne lub czynnościowe utrudniające pasaż leku przez przewód pokarmowy, w tym niedrożność przewodu pokarmowego oraz zwężenie przełyku (np. wskutek ucisku powiększonego lewego przedsionka serca) utrudniające połykanie^1,2.

Krwawienia z przewodu pokarmowego i zaostrzenie choroby wrzodowej

Charakterystyka tabletek Kalipoz prolongatum wymienia jako przeciwwskazanie krwawienia z przewodu pokarmowego oraz zaostrzenie choroby wrzodowej². W charakterystyce kapsułek Kaldyum choroba wrzodowa nie jest przeciwwskazaniem, lecz stanem wymagającym szczególnej ostrożności¹.

Środki ostrożności przy wydawaniu chlorku potasu

⚠ Ryzyko owrzodzeń i uszkodzeń przewodu pokarmowego

Chlorek potasu, w monoterapii lub w skojarzeniu z innymi lekami, może wywoływać owrzodzenia przewodu pokarmowego, w szczególności dolnej części przełyku i jelita cienkiego. Ryzyko wzrasta u pacjentów z miejscowymi, czynnościowymi lub mechanicznymi zaburzeniami przewodu pokarmowego, z chorobami układu sercowo-naczyniowego, leczonych długotrwale lub przyjmujących leki cholinolityczne. Wystąpienie silnych bólów brzucha, fusowatych wymiotów lub czarnych stolców, a także objawów owrzodzenia lub niedrożności, wymaga natychmiastowego odstawienia leku². Dlatego przy wydawaniu należy zwrócić uwagę na połykanie kapsułki lub tabletki w całości, popijanie dużą ilością wody i przyjmowanie w czasie lub po posiłku¹.

Kontrola stężenia potasu i EKG

W trakcie leczenia zaleca się regularną kontrolę stężenia potasu w surowicy oraz okresowe wykonanie EKG, zwłaszcza u pacjentów z chorobami układu krążenia i nerek, ponieważ stopień niedoboru potasu często nie jest dokładnie znany, a zbyt duża dawka grozi zatruciem^1,2.

Choroba wrzodowa

Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z chorobą wrzodową istniejącą lub stwierdzoną w wywiadzie¹.

Zaburzenia czynności wątroby

U pacjentów z chorobami wątroby sole potasu należy stosować z bardzo dużą ostrożnością ze względu na zwiększone ryzyko hiperkaliemii i zaburzeń elektrolitowych².

Współistniejący niedobór magnezu

Niedobór magnezu wywołany lekami moczopędnymi może utrudniać wyrównanie wewnątrzkomórkowego niedoboru potasu, dlatego hipomagnezemię należy korygować jednocześnie z hipokaliemią^1,2.

Odstawianie u pacjentów leczonych glikozydami naparstnicy

Szczególnej ostrożności wymaga nagłe odstawienie chlorku potasu u pacjentów leczonych glikozydami naparstnicy, ponieważ rozwijająca się hipokaliemia nasila toksyczne działanie tych glikozydów¹.

Pacjenci ze stomią

U pacjentów ze stomią zmianie może ulec czas pasażu jelitowego, dlatego bardziej wskazane jest u nich leczenie innymi postaciami soli potasu².

Substancje pomocnicze

Tabletki Kalipoz prolongatum zawierają laktozę i nie powinny być stosowane u pacjentów z dziedziczną nietolerancją galaktozy, brakiem laktazy lub zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy, a zawarty w nich lak czerwieni koszenilowej (E 124) może powodować reakcje alergiczne².

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Chlorek potasu nie wpływa na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn^2,1.

Interakcje chlorku potasu

Leki moczopędne oszczędzające potas + chlorek potasu

Jednoczesne stosowanie z lekami moczopędnymi oszczędzającymi potas (spironolakton, kanrenon, amiloryd, triamteren, eplerenon) jest przeciwwskazane, ponieważ może prowadzić do skrajnie wysokiego stężenia potasu w surowicy. Ryzyko zakończonej zgonem hiperkaliemii jest szczególnie duże u pacjentów z niewydolnością nerek².

Inhibitory ACE i antagoniści receptora angiotensyny II + chlorek potasu

Jednoczesne stosowanie z inhibitorami konwertazy angiotensyny (np. enalapryl, kaptopryl) oraz z antagonistami receptora AT1 dla angiotensyny II może zwiększać stężenie potasu w surowicy i wymaga szczególnej ostrożności ze względu na ryzyko groźnej hiperkaliemii, zwłaszcza u osób z niewydolnością nerek. Poza przypadkami hipokaliemii skojarzenie z inhibitorami ACE nie jest zalecane².

Bezpośrednie inhibitory reniny i inhibitory pompy protonowej + chlorek potasu

Skojarzenie z bezpośrednimi inhibitorami reniny (np. aliskiren) oraz z inhibitorami pompy protonowej może powodować hiperkaliemię, dlatego wymaga ostrożności².

Glikozydy nasercowe + chlorek potasu

Jednoczesne stosowanie z glikozydami nasercowymi wymaga szczególnej ostrożności, ponieważ hiperkaliemia może powodować zaburzenia przewodzenia przedsionkowo-komorowego².

Niesteroidowe leki przeciwzapalne + chlorek potasu

Niesteroidowe leki przeciwzapalne (np. indometacyna) mogą powodować hiperkaliemię, dlatego przy skojarzeniu konieczna jest kontrola stężenia potasu w surowicy. Charakterystyka kapsułek zwraca ponadto uwagę na możliwe nasilenie działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego^2,1.

Leki cholinolityczne + chlorek potasu

Leki o działaniu cholinolitycznym zwalniają motorykę przewodu pokarmowego, dlatego należy je stosować z dużą ostrożnością w skojarzeniu ze stałymi doustnymi postaciami potasu, szczególnie w dużych dawkach – wydłużony pasaż zwiększa ryzyko podrażnienia i owrzodzeń².

Cyklosporyna, heparyna i leki beta-adrenolityczne + chlorek potasu

Skojarzenie z cyklosporyną, heparyną i lekami beta-adrenolitycznymi może zwiększać stężenie potasu w surowicy i wymaga regularnej kontroli kaliemii^1,2.

Produkty bogate w potas + chlorek potasu

Produkty spożywcze i roślinne bogate w potas (np. liście i korzenie mniszka lekarskiego, banany, pomidory, sok pomarańczowy) oraz inne preparaty zawierające potas zwiększają ryzyko hiperkaliemii^1,2.

Działania niepożądane chlorku potasu

⚠ Hiperkaliemia

Nadmiar potasu jest głównym zagrożeniem podczas leczenia. W charakterystyce tabletek hiperkaliemia (z ryzykiem nagłego zgonu) ma nieznaną częstość (), dlatego konieczne jest monitorowanie stężenia potasu w surowicy². Charakterystyka kapsułek wymienia hiperkaliemię wśród badań diagnostycznych, bez przypisanej częstości¹.

⚠ Owrzodzenia, krwawienia, perforacja i niedrożność przewodu pokarmowego

W charakterystyce kapsułek krwawienie z przewodu pokarmowego, owrzodzenie, perforacja i niedrożność opisano jako występujące w sporadycznych przypadkach, głównie przy współistniejących czynnikach ryzyka¹. Charakterystyka tabletek przypisuje owrzodzenie żołądka i dwunastnicy, niewielkie zmiany nadżerkowe w jelicie cienkim, niedrożność i krwawienia nieznanej częstości (), a ryzyko owrzodzeń rośnie przy stosowaniu dużych dawek².

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe o mniejszym nasileniu

Do łagodniejszych dolegliwości należą nudności, biegunka, ból i dyskomfort w jamie brzusznej, wymioty, wzdęcia, pieczenie w żołądku i przełyku oraz zaparcia. W charakterystyce kapsułek nudności, biegunka i ból brzucha występują rzadko ()¹, natomiast w charakterystyce tabletek ta grupa objawów ma nieznaną częstość ()².

Zaburzenia serca

Charakterystyka tabletek wymienia niemiarowość pracy serca oraz zaburzenia przewodnictwa przedsionkowo-komorowego o nieznanej częstości ()².

Reakcje skórne

W charakterystyce tabletek wysypka, świąd i pokrzywka mają nieznaną częstość ()².

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a chlorek potasu

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych stosowanie chlorku potasu w ciąży wymaga ostrożności i uzasadnionych wskazań. Ze względu na ograniczoną motorykę przewodu pokarmowego w ciąży stałe doustne postacie potasu można podawać kobietom ciężarnym tylko ostrożnie, gdyż niezmieniona postać leku dłużej zachowuje kształt i punktowo uwalnia znaczne ilości substancji czynnej – kapsułki Kaldyum szybko uwalniają mikropeletki, co ogranicza to ryzyko¹. Ciąża nie jest bezwzględnym przeciwwskazaniem, a produkt można stosować, gdy w opinii lekarza korzyść dla matki przeważa nad potencjalnym zagrożeniem dla płodu².

Karmienie piersią a chlorek potasu

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych potas dostarczany doustnie wykorzystywany jest do budowania i uzupełniania puli w organizmie, dlatego stosowanie leku zgodnie ze wskazaniami i zalecanym dawkowaniem nie wydaje się znacząco wpływać na stężenie potasu w mleku matki (prawidłowo około 13 mmol/l)¹. Produkt można stosować w okresie karmienia piersią jedynie wtedy, gdy w opinii lekarza korzyść dla matki przeważa nad potencjalnym zagrożeniem dla dziecka².

Produkty handlowe z chlorkiem potasu

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Kaldyum	kapsułki o przedłużonym uwalnianiu 600 mg	Rp
Kalipoz prolongatum	tabletki o przedłużonym uwalnianiu 391 mg jonów potasu	Rp