Dimetynden

Lek przeciwhistaminowy I generacji, maleinian dimetyndenu, blokujący receptory histaminowe H1. Dostępny bez recepty, w preparatach jednoskładnikowych, w dwóch postaciach o zupełnie różnym zasięgu działania: krople doustne stosowane ogólnoustrojowo w chorobach alergicznych oraz żel nakładany miejscowo na skórę w łagodzeniu świądu. Obie postacie są wydawane bez recepty.

Działanie dimetyndenu

Dimetynden jest jednym ze starszych, klasycznych leków przeciwhistaminowych. Blokuje receptory histaminowe H1, przez co znosi objawy reakcji alergicznej wywołane histaminą – świąd, obrzęk i nadmierną przepuszczalność naczyń. W odróżnieniu od leków przeciwhistaminowych II generacji łatwiej przenika do ośrodkowego układu nerwowego, dlatego postać doustna częściej wywołuje senność.

Ta sama substancja czynna występuje w postaciach o odmiennym przeznaczeniu. Krople doustne działają ogólnoustrojowo po wchłonięciu z przewodu pokarmowego. Żel nakładany na skórę łagodzi świąd miejscowo – dzięki blokowaniu histaminy w miejscu nałożenia, chłodzącemu działaniu hydrożelu oraz właściwościom miejscowo znieczulającym – a do krążenia ogólnego wchłania się w niewielkim stopniu.

Farmakologia

Dimetyndenu maleinian jest konkurencyjnym inhibitorem receptorów histaminowych H1 o silnym powinowactwie do tych receptorów, a jednocześnie silnym stabilizatorem komórek tucznych i lekiem miejscowo znieczulającym. W niskich stężeniach stymuluje metylotransferazę histaminową, prowadząc do dezaktywacji histaminy, nie wpływa natomiast na receptory H2. Działa również jako antagonista bradykininy, serotoniny i acetylocholiny oraz zmniejsza nadmierną przepuszczalność naczyń włosowatych związaną z wczesną reakcją nadwrażliwości. Jest mieszaniną racemiczną, w której silniejsze działanie przeciwhistaminowe wykazuje enancjomer R-(-). Po podaniu kropli w pojedynczej dawce dobowej 4 mg hamowanie pohistaminowego bąbla i rumienia utrzymuje się przez co najmniej 24 godziny¹.

W żelu dimetyndenu maleinian działa jako odwrotny agonista receptora histaminowego H1 (dawniej opisywany jako antagonista) i hamuje działanie histaminy in vitro oraz in vivo. Łagodzenie świądu wynika z połączenia działania przeciwhistaminowego z chłodzącym efektem formulacji hydrożelu, a hamowanie działania histaminy rozpoczyna się po kilku minutach i osiąga maksimum po 1 do 4 godzin. W badaniach in vitro wykazano, że dimetyndenu maleinian hamuje uwalnianie histaminy z komórek tucznych, a po zastosowaniu miejscowym wykazuje właściwości miejscowo znieczulające. W przeciwieństwie do działania uspokajającego obserwowanego przy niektórych lekach przeciwhistaminowych H1, tolerancja na dimetynden rozwija się w krótkim czasie (1–2 dni), dlatego nie należy oczekiwać trwałego upośledzenia czujności².

Farmakokinetyka

Po podaniu doustnym kropli biodostępność ogólnoustrojowa dimetyndenu wynosi około 70%, a maksymalne stężenie w osoczu (C_max) występuje w ciągu dwóch godzin po podaniu. Dimetynden wiąże się z białkami osocza w około 90%. Metabolizm przebiega w wątrobie przez hydroksylację i metoksylację, a okres półtrwania (t_½) w fazie eliminacji wynosi około 6 godzin. Dimetynden i jego metabolity podlegają wydalaniu z żółcią oraz moczem^1,3. Charakterystyki różnią się opisem początku i czasu działania kropli – według ChPL preparatu Dimelan działanie rozpoczyna się po 30 minutach i utrzymuje się przez 5 godzin¹, natomiast według ChPL preparatu Fenistil rozpoczyna się po 30–60 minutach i utrzymuje się przez 8 do 12 godzin³.

Po nałożeniu żelu dimetyndenu maleinian szybko przenika przez skórę, a hamowanie działania histaminy rozpoczyna się po kilku minutach i osiąga maksimum po 1 do 4 godzin. Ze względu na miejscowe stosowanie wchłanianie do krążenia ogólnego jest niewielkie, dlatego postać ta nie wywołuje działania ogólnoustrojowego^2,4. Zgodnie z ChPL preparatu Fenistil w badaniu u zdrowych ochotników do krwiobiegu przenikało około 10% dawki nałożonej na skórę⁴.

Wskazania leków z dimetyndenem

Wskazania zależą od postaci. Krople doustne, wydawane bez recepty, stosuje się w leczeniu objawowym chorób alergicznych skóry (pokrzywka, świąd różnego pochodzenia, wyprysk endogenny) oraz układu oddechowego (sezonowe i całoroczne alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa), jeżeli lekarz wcześniej zdiagnozował te choroby. Krople łagodzą także świąd towarzyszący chorobom zakaźnym, na przykład ospie wietrznej, oraz świąd po ukąszeniu lub użądleniu owada. Krople są wskazane u dorosłych, młodzieży i dzieci od ukończenia 1. roku życia, natomiast w alergicznym zapaleniu błony śluzowej nosa dopiero od 6. roku życia^1,3. ChPL preparatu Fenistil podaje dodatkowo leczenie objawowe alergii pokarmowych i polekowych oraz zapobieganie reakcjom alergicznym podczas leczenia odczulającego³.

Żel, również wydawany bez recepty, stosuje się miejscowo do krótkotrwałego łagodzenia świądu spowodowanego niewielkimi ukąszeniami owadów na nieuszkodzonej skórze, świądu w chorobach skóry o podłożu alergicznym (przewlekły wyprysk, pokrzywka) oraz świądu w oparzeniach pierwszego stopnia i oparzeniach słonecznych^2,4. Żel można stosować u dorosłych, młodzieży i dzieci od ukończenia 1. miesiąca życia².

Dawkowanie dimetyndenu

Schemat dawkowania jest odrębny dla każdej postaci. Krople dawkuje się doustnie w trzech dawkach podzielonych, a żel nakłada się cienką warstwą na zmienioną chorobowo skórę.

Postać i grupa	Dawka	Uwagi
Krople, dorośli i młodzież powyżej 12 lat	20–40 kropli (1–2 mg) 3 razy na dobę	dawka dobowa 3–6 mg, u pacjentów ze skłonnością do senności 40 kropli przed snem i 20 kropli rano1,3
Krople, dzieci od 1 do 12 lat	0,1 mg/kg mc. na dobę, tj. 2 krople/kg mc., w 3 dawkach podzielonych	1 ml = 20 kropli = 1 mg, ChPL preparatu Fenistil podaje maksymalne dawki dobowe zależne od wieku (30 kropli od 1. miesiąca do 1. roku, 45 kropli od 1 do 3 lat, 60 kropli od 3 do 12 lat)1,3
Krople, osoby w podeszłym wieku powyżej 65 lat	jak u dorosłych	ostrożnie ze względu na działania antycholinergiczne1
Żel, dorośli, młodzież i dzieci od 1. miesiąca życia	cienka warstwa na swędzącą powierzchnię skóry, według ChPL preparatu Iczill do 3 razy na dobę, według ChPL preparatu Fenistil od 2 do 4 razy na dobę	u dzieci od 1. miesiąca do 2 lat pod kontrolą lekarza2,4

Krople przyjmuje się w postaci nierozcieńczonej, na przykład na łyżeczce do herbaty, a bez konsultacji z lekarzem nie należy ich stosować dłużej niż 14 dni według ChPL preparatu Dimelan¹ oraz dłużej niż 7 dni według ChPL preparatu Fenistil³. Żelu nie należy stosować dłużej niż 7 dni bez konsultacji z lekarzem, nie stosuje się opatrunków okluzyjnych, a u niemowląt i małych dzieci należy unikać nakładania go na duże powierzchnie skóry^2,4. Zgodnie z ChPL preparatu Fenistil w postaci żelu brak poprawy po 2 dniach u dzieci lub po 7 dniach u dorosłych wymaga kontaktu z lekarzem⁴.

Istotne przeciwwskazania do stosowania dimetyndenu

Przeciwwskazania zależą od postaci i dotyczą głównie najmłodszych dzieci oraz sposobu nakładania żelu.

Najmłodsze dzieci (krople)

Dolna granica wieku różni się między preparatami. Według ChPL preparatu Dimelan kropli nie wolno stosować u niemowląt i dzieci w wieku poniżej 1. roku życia¹. Według ChPL preparatu Fenistil przeciwwskazaniem są noworodki do ukończenia 1. miesiąca życia, zwłaszcza przedwcześnie urodzone, a u niemowląt od 1. miesiąca do ukończenia 1. roku życia krople stosuje się tylko na zlecenie lekarza i jedynie w razie bezwzględnej konieczności, ponieważ silne działanie uspokajające może wiązać się z bezdechem podczas snu³.

Dzieci poniżej 1. miesiąca życia (żel)

Żelu nie wolno stosować u dzieci w wieku poniżej 1. miesiąca życia, w szczególności u wcześniaków².

Nakładanie żelu na dużą lub uszkodzoną powierzchnię skóry

Żelu nie wolno stosować na dużą powierzchnię skóry ani na skórę uszkodzoną lub zranioną². Ograniczenia te oraz dolną granicę wieku 1. miesiąca życia jako przeciwwskazania wymienia ChPL preparatu Iczill – ChPL preparatu Fenistil w postaci żelu traktuje rozległą i uszkodzoną skórę jako środek ostrożności, nie jako przeciwwskazanie⁴.

Oparzenia drugiego i trzeciego stopnia (żel)

Zgodnie z ChPL preparatu Fenistil żelu nie wolno stosować na oparzenia drugiego i trzeciego stopnia⁴.

Środki ostrożności przy wydawaniu dimetyndenu

Jaskra i zatrzymanie moczu (krople)

Krople doustne należy stosować ze zwiększoną ostrożnością u pacjentów z jaskrą oraz z zatrzymaniem moczu spowodowanym na przykład rozrostem gruczołu krokowego, ponieważ dimetynden wykazuje działanie przeciwmuskarynowe^1,3.

Padaczka (krople)

Podobnie jak w przypadku innych antagonistów receptorów H1, podczas stosowania kropli u pacjentów chorych na padaczkę należy zachować ostrożność^1,3.

Osoby w podeszłym wieku (krople)

Pacjenci w podeszłym wieku są bardziej podatni na antycholinergiczne działania niepożądane, takie jak pobudzenie i zmęczenie, dlatego dimetynden w kroplach należy u nich stosować ostrożnie. Leku nie należy stosować u pacjentów w podeszłym wieku z dezorientacją^1,3.

Ochrona skóry przed słońcem (żel)

Podczas stosowania żelu należy unikać długotrwałej ekspozycji pokrytych nim miejsc na działanie promieni słonecznych. Żelu nie należy nakładać na błonę śluzową ani na duże, uszkodzone lub zmienione zapalnie obszary skóry, co dotyczy zwłaszcza niemowląt i małych dzieci^2,4.

Substancje pomocnicze zależne od postaci

Krople zawierają glikol propylenowy (200 mg w dawce 40 kropli) oraz kwas benzoesowy (2 mg w dawce 40 kropli)^1,3. Kwas benzoesowy może zwiększać ryzyko żółtaczki u noworodków do 4. tygodnia życia³. Żel zawiera glikol propylenowy oraz benzalkoniowy chlorek, które mogą powodować podrażnienie skóry^2,4.

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Krople doustne mogą u niektórych pacjentów pogarszać sprawność psychofizyczną, dlatego osoby te powinny unikać prowadzenia pojazdów, obsługiwania maszyn oraz wykonywania czynności wymagających zwiększonej koncentracji, zwłaszcza w połączeniu z alkoholem^1,3. Żel nie ma wpływu lub wywiera nieistotny wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn^2,4.

Interakcje dimetyndenu

Żelu stosowanego miejscowo nie dotyczą istotne klinicznie interakcje – nie przeprowadzono badań interakcji, a ze względu na niewielkie wchłanianie dimetyndenu do krążenia ogólnego nie oczekuje się jego interakcji z innymi lekami^2,4. Poniższe interakcje odnoszą się do kropli doustnych.

Alkohol i leki hamujące ośrodkowy układ nerwowy + dimetynden

Jednoczesne stosowanie dwóch lub więcej leków działających na ośrodkowy układ nerwowy może nasilić działanie hamujące, co bywa niekorzystne i zagrażające życiu. Dotyczy to opioidowych leków przeciwbólowych, leków przeciwdrgawkowych, przeciwdepresyjnych (w tym trójpierścieniowych i inhibitorów monoaminooksydazy), przeciwhistaminowych, przeciwwymiotnych, przeciwpsychotycznych, przeciwlękowych, nasennych oraz skopolaminy. Alkohol wywołuje ten sam efekt^1,3. ChPL preparatu Fenistil odradza jednoczesne stosowanie inhibitorów monoaminooksydazy, które mogą nasilać przeciwcholinergiczne i hamujące ośrodkowo działanie leków przeciwhistaminowych³.

Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne i leki antycholinergiczne + dimetynden

Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne i leki antycholinergiczne (na przykład leki rozszerzające oskrzela, spazmolityki działające na przewód pokarmowy, leki rozszerzające źrenice oraz urologiczne leki przeciwmuskarynowe) stosowane jednocześnie z dimetyndenem mogą nasilać działanie przeciwmuskarynowe, wywołując ryzyko zaostrzenia jaskry i zatrzymania moczu^1,3.

Prokarbazyna + dimetynden

W celu zmniejszenia ryzyka depresji ośrodkowego układu nerwowego i nasilenia działania leków prokarbazynę i leki przeciwhistaminowe należy stosować ostrożnie^1,3.

Działania niepożądane dimetyndenu

Profil działań niepożądanych zależy od postaci. Krople doustne wywołują głównie działania ogólnoustrojowe, przede wszystkim senność na początku leczenia, natomiast żel powoduje jedynie łagodne, przemijające reakcje w miejscu nałożenia.

Zmęczenie, senność i nerwowość (krople)

Podczas stosowania kropli zmęczenie występuje bardzo często (), a senność często (). Senność pojawia się zwłaszcza na początku leczenia^1,3. Nerwowość jako działanie częste () wymienia wyłącznie ChPL preparatu Dimelan¹.

Ból i zawroty głowy (krople)

Ból głowy i zawroty głowy podczas stosowania kropli występują rzadko ()^1,3.

Pobudzenie (krople)

Pobudzenie jest po zastosowaniu kropli działaniem rzadkim ()^1,3.

Dolegliwości żołądkowo-jelitowe i suchość błon śluzowych (krople)

Dolegliwości żołądkowo-jelitowe, nudności oraz suchość w jamie ustnej i gardle występują podczas stosowania kropli rzadko ()^1,3.

⚠ Reakcje anafilaktyczne (krople)

Reakcje anafilaktyczne, w tym obrzęk twarzy, obrzęk gardła, wysypka, skurcze mięśni i duszność, występują podczas stosowania kropli bardzo rzadko ()^1,3.

Miejscowe reakcje skórne (żel)

Po nałożeniu żelu obserwuje się łagodne i przemijające reakcje skórne w miejscu aplikacji – uczucie pieczenia skóry, suchość skóry oraz alergiczne zapalenie skóry – o nieznanej częstości ()^2,4.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a dimetynden

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych brak jest danych dotyczących stosowania kropli doustnych w czasie ciąży, a badania na zwierzętach nie wykazały szkodliwego wpływu na przebieg ciąży ani rozwój płodu. Kropli nie należy stosować u kobiet w ciąży, chyba że korzyść z leczenia matki przewyższa ryzyko dla płodu i jest to bezwzględnie konieczne, a produkt należy wtedy przyjmować wyłącznie pod nadzorem lekarza^1,3.

W przypadku żelu bezpieczeństwo stosowania w ciąży nie zostało ustalone u ludzi, dlatego należy go stosować jedynie wtedy, gdy korzyść przewyższa potencjalne ryzyko. W okresie ciąży nie wolno nakładać żelu na duże powierzchnie skóry, szczególnie uszkodzone lub objęte stanem zapalnym^2,4.

Karmienie piersią a dimetynden

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych istnieje uzasadnione przypuszczenie, że dimetynden może przenikać do mleka kobiecego, dlatego kropli doustnych nie należy podawać kobietom karmiącym piersią^1,3.

W przypadku żelu brak wystarczających danych dotyczących stosowania w okresie karmienia piersią, jednak po zastosowaniu miejscowym należy oczekiwać jedynie niewielkiej dostępności ogólnoustrojowej. Podczas karmienia piersią nie wolno nakładać żelu na duże powierzchnie skóry, a także na piersi i brodawki sutkowe, ponieważ dziecko mogłoby przyjąć produkt wraz z mlekiem^2,4.

Produkty handlowe z dimetyndenem

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Dimelan	krople doustne, roztwór 1 mg/ml	OTC
Fenistil	krople doustne, roztwór 1 mg/ml	OTC
Fenistil	żel 1 mg/g	OTC
Iczill	żel 1 mg/g	OTC