Hydroksyzyna

Lek przeciwhistaminowy (antagonista receptora H1), pochodna piperazyny i difenylometanu, o działaniu uspokajającym, przeciwlękowym i przeciwświądowym. Wydawana wyłącznie na receptę, w preparatach jednoskładnikowych. Dostępna w postaci doustnej (tabletki powlekane) oraz jako roztwór do wstrzykiwań domięśniowych stosowany w nagłych, ciężkich przypadkach i wtedy, gdy podanie doustne jest utrudnione.

Działanie hydroksyzyny

Hydroksyzyna jest lekiem przeciwhistaminowym pierwszej generacji o wyraźnym działaniu uspokajającym, który poza blokowaniem receptorów histaminowych H1 wykazuje działanie przeciwlękowe, przeciwświądowe i przeciwcholinergiczne. W odróżnieniu od benzodiazepin nie hamuje czynności kory mózgu, a jej działanie polega prawdopodobnie na hamowaniu aktywności niektórych obszarów podkorowych ośrodkowego układu nerwowego, dlatego wykorzystuje się ją w objawowym leczeniu lęku, w łagodzeniu świądu oraz w premedykacji przed zabiegami.

Działanie przeciwhistaminowe rozpoczyna się mniej więcej po 1 godzinie od podania doustnego, a działanie uspokajające po około 30–45 minutach od podania tabletek.

Farmakologia

Hydroksyzyna jest pochodną difenylometanu, chemicznie niezwiązaną z fenotiazynami, rezerpiną, meprobamatem ani benzodiazepinami, i wykazuje działanie przeciwhistaminowe (blokada receptorów H1) oraz cholinolityczne, a także spazmolityczne i sympatykolityczne¹. Efekt anksjolityczno-sedacyjny potwierdzono w zapisach EEG i testach psychometrycznych, a polisomnograficzny zapis snu u pacjentów z zaburzeniami lękowymi i bezsennością wykazał wydłużenie całkowitego czasu snu oraz skrócenie czasu zasypiania po podaniu 50 mg na dobę, bez zaburzeń pamięci i bez objawów odstawiennych po 4 tygodniach leczenia². Hydroksyzyna nasila działanie leków przeciwlękowych, nasennych i znieczulających³.

Farmakokinetyka

Hydroksyzyna jest szybko wchłaniana z przewodu pokarmowego, a stężenie maksymalne (C_max) w osoczu osiągane jest w ciągu około dwóch godzin po podaniu doustnym i wynosi zwykle 30 ng/ml po dawce 25 mg oraz 70 ng/ml po dawce 50 mg. Biodostępność po podaniu doustnym w stosunku do podania domięśniowego wynosi około 80%, a po domięśniowym podaniu 50 mg stężenie maksymalne (C_max) wynosi zazwyczaj 65 ng/ml¹.

Lek jest szeroko dystrybuowany w organizmie i osiąga większe stężenia w tkankach niż w osoczu, a pozorna objętość dystrybucji u dorosłych wynosi od 7 do 16 l/kg masy ciała. Hydroksyzyna przenika do skóry, przez barierę krew-mózg oraz przez barierę łożyskową, osiągając większe stężenie u płodu niż u matki¹.

Hydroksyzyna jest w znacznym stopniu metabolizowana, a w powstawaniu jej głównego, czynnego metabolitu – cetyryzyny (45% dawki doustnej) bierze udział dehydrogenaza alkoholowa, natomiast pozostałe metabolity powstają głównie przy udziale CYP3A4/5. Okres półtrwania (t_½) u dorosłych wynosi około 14 godzin (zakres 7–20 godzin), przy czym jedynie 0,8% dawki jest wydalane w postaci niezmienionej z moczem, a cetyryzyna z moczem (25% dawki doustnej i 16% dawki domięśniowej)¹. Charakterystyka roztworu do wstrzykiwań opisuje eliminację jako dwufazową, z końcowym okresem półtrwania (t_½) wynoszącym około 20 godzin, krótszym u dzieci i wydłużonym u pacjentów w podeszłym wieku oraz z niewydolnością wątroby lub nerek³.

Okres półtrwania (t_½) wydłuża się do około 29 godzin u osób w podeszłym wieku oraz do około 37 godzin u pacjentów z niewydolnością wątroby, co uzasadnia zmniejszenie dawki w tych grupach¹.

Wskazania leków z hydroksyzyną

Postaci doustne (tabletki powlekane) wskazane są w objawowym leczeniu lęku u dorosłych, w objawowym leczeniu świądu oraz w premedykacji przed zabiegami chirurgicznymi^1,2.

Roztwór do wstrzykiwań domięśniowych stosuje się w zaburzeniach lękowych uogólnionych oraz w niepokoju i pobudzeniu psychoruchowym w przebiegu zaburzeń nerwicowych, a także w chorobach organicznych, oraz jako leczenie wspomagające w premedykacji przed zabiegami chirurgicznymi i w okresie pooperacyjnym. Postać iniekcyjna przeznaczona jest do stosowania w nagłych, ciężkich przypadkach i wtedy, gdy podanie doustne jest utrudnione³.

Wszystkie preparaty wydawane są wyłącznie na receptę.

Dawkowanie hydroksyzyny

Grupa i wskazanie	Dawka	Maksymalnie na dobę
Dorośli, lęk (doustnie)	50 mg na dobę w 2–3 dawkach podzielonych, w ciężkich przypadkach do 100 mg na dobę	100 mg
Dorośli, świąd (doustnie)	25 mg przed snem, w razie potrzeby do 25 mg 3–4 razy na dobę	100 mg
Dorośli, premedykacja (doustnie)	50 mg w dwóch podaniach lub 100 mg w dawce pojedynczej	100 mg
Dzieci od 12 miesięcy, świąd (doustnie)	1–2 mg/kg mc. na dobę w dawkach podzielonych	2 mg/kg mc. (do 40 kg)
Dzieci, premedykacja (doustnie)	0,6 mg/kg mc. w dawce pojedynczej	2 mg/kg mc. (do 40 kg)
Dorośli, przeciwlękowo (domięśniowo)	do 100 mg	100 mg
Dorośli, uspokajająco (domięśniowo)	50 mg w dawce pojedynczej	100 mg
Dorośli, premedykacja (domięśniowo)	25–100 mg	100 mg
Dzieci, uspokajająco (domięśniowo)	0,6 mg/kg mc.	2 mg/kg mc. (do 40 kg)
Dzieci, premedykacja (domięśniowo)	1 mg/kg mc.	2 mg/kg mc. (do 40 kg)
Osoby w podeszłym wieku	połowa dawki zalecanej dla młodszych dorosłych	50 mg
Niewydolność wątroby	zmniejszenie dawki dobowej o 33%	–

Hydroksyzynę należy stosować w najmniejszej skutecznej dawce, a czas leczenia powinien być możliwie jak najkrótszy¹. U pacjentów z umiarkowaną lub ciężką niewydolnością nerek dawkę należy zmniejszyć ze względu na zmniejszone wydalanie metabolitu – cetyryzyny, przyjmując 100% dawki przy łagodnych zaburzeniach (GFR 60 – poniżej 90 ml/min), 50% przy umiarkowanych (GFR 30 – poniżej 60 ml/min) oraz 25% przy ciężkich i schyłkowych zaburzeniach czynności nerek¹. Roztwór do wstrzykiwań przeznaczony jest wyłącznie do podawania domięśniowego³.

Istotne przeciwwskazania do stosowania hydroksyzyny

Wydłużenie odstępu QT

Hydroksyzyna jest przeciwwskazana u pacjentów ze znanym nabytym lub wrodzonym wydłużeniem odstępu QT¹.

Czynniki ryzyka wydłużenia odstępu QT

Hydroksyzyna jest przeciwwskazana u pacjentów ze znanymi czynnikami ryzyka wydłużenia odstępu QT, w tym ze stwierdzoną chorobą układu krążenia, znaczącymi zaburzeniami elektrolitowymi (hipokaliemia, hipomagnezemia), nagłą śmiercią sercową w rodzinie, znaczącą bradykardią oraz u osób stosujących jednocześnie leki, o których wiadomo, że wydłużają odstęp QT i (lub) wywołują zaburzenia rytmu serca typu torsade de pointes¹.

Porfiria

Hydroksyzyna jest przeciwwskazana u pacjentów z porfirią¹.

Ciąża i karmienie piersią

Hydroksyzyna jest przeciwwskazana u kobiet w ciąży oraz w okresie karmienia piersią¹.

Noworodki

Roztwór do wstrzykiwań jest przeciwwskazany u noworodków³.

Środki ostrożności przy wydawaniu hydroksyzyny

Wydłużenie odstępu QT i zaburzenia rytmu serca

Stosowanie hydroksyzyny wiązano z wydłużeniem odstępu QT w elektrokardiogramie, a po wprowadzeniu do obrotu zgłaszano przypadki wydłużenia QT oraz zaburzeń rytmu serca typu torsade de pointes, przy czym u większości tych pacjentów występowały inne czynniki ryzyka, takie jak zaburzenia elektrolitowe lub jednoczesne stosowanie innych leków. Leczenie należy przerwać, jeśli wystąpią objawy mogące wiązać się z zaburzeniami rytmu serca, i poinstruować pacjenta, by niezwłocznie zgłaszał wszelkie objawy dotyczące serca¹.

Działanie przeciwcholinergiczne

Ze względu na potencjalne działanie przeciwcholinergiczne należy zachować ostrożność podczas stosowania hydroksyzyny u pacjentów z jaskrą, z utrudnionym odpływem moczu z pęcherza moczowego, z osłabioną perystaltyką przewodu pokarmowego, z nużliwością mięśni oraz z otępieniem¹.

Osoby w podeszłym wieku

Nie zaleca się stosowania hydroksyzyny u osób w podeszłym wieku ze względu na zmniejszoną eliminację leku w tej grupie oraz zwiększone ryzyko wystąpienia działań niepożądanych, w tym działania przeciwcholinergicznego. W razie podjęcia decyzji o leczeniu należy rozpocząć od połowy zalecanej dawki, a maksymalna dawka dobowa wynosi 50 mg¹.

Skłonność do drgawek i stosowanie u dzieci

Należy zachować ostrożność u pacjentów ze zwiększoną skłonnością do drgawek, a małe dzieci są bardziej narażone na działania niepożądane ze strony ośrodkowego układu nerwowego, przy czym drgawki po podaniu hydroksyzyny zgłaszano u dzieci częściej niż u dorosłych².

Niewydolność wątroby i nerek

U pacjentów z niewydolnością wątroby oraz z umiarkowaną lub ciężką niewydolnością nerek należy zmniejszyć stosowane dawki hydroksyzyny².

Spożywanie alkoholu

Podczas stosowania hydroksyzyny należy unikać jednoczesnego picia alkoholu, ponieważ nasila on działanie leku¹.

Testy alergiczne

Leczenie hydroksyzyną należy przerwać na co najmniej 5 dni przed przeprowadzeniem testów na alergię lub testu prowokacji oskrzelowej z metacholiną, aby uniknąć wpływu leku na wyniki tych badań¹.

Droga podania roztworu do wstrzykiwań

Roztwór do wstrzykiwań jest przeznaczony wyłącznie do wstrzyknięć domięśniowych i nie może być podawany podskórnie, dożylnie ani dotętniczo, a u pacjentów z astmą lek należy stosować ostrożnie³.

Zawartość laktozy

Tabletki powlekane zawierają laktozę, dlatego nie powinni ich przyjmować pacjenci z rzadko występującą dziedziczną nietolerancją galaktozy, niedoborem laktazy lub zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy².

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Hydroksyzyna może powodować zmęczenie, zawroty głowy, sedację i zaburzenia widzenia, wywierając umiarkowany do znacznego wpływ na zdolność reakcji i koncentracji, szczególnie w dużych dawkach lub przy jednoczesnym stosowaniu alkoholu lub leków uspokajających, dlatego pacjentów należy przestrzec przed prowadzeniem pojazdów i obsługiwaniem maszyn¹. Charakterystyka roztworu do wstrzykiwań stwierdza, że podczas stosowania hydroksyzyny nie należy prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn³.

Interakcje hydroksyzyny

Leki wydłużające odstęp QT + hydroksyzyna

Jednoczesne stosowanie hydroksyzyny z lekami, o których wiadomo, że wydłużają odstęp QT i (lub) wywołują zaburzenia rytmu serca typu torsade de pointes, jest przeciwwskazane. Dotyczy to między innymi leków przeciwarytmicznych klasy IA (chinidyna, dyzopiramid) i klasy III (amiodaron, sotalol), niektórych leków przeciwhistaminowych i przeciwpsychotycznych (haloperydol), niektórych leków przeciwdepresyjnych (cytalopram, escytalopram), przeciwmalarycznych (meflochina), antybiotyków (erytromycyna, lewofloksacyna, moksyfloksacyna), pentamidyny, prukaloprydu, toremifenu, wandetanibu oraz metadonu¹.

Leki wywołujące bradykardię i hipokaliemię + hydroksyzyna

Należy zachować ostrożność podczas jednoczesnego stosowania hydroksyzyny z lekami wywołującymi bradykardię i hipokaliemię ze względu na zwiększone ryzyko zaburzeń rytmu serca¹.

Leki hamujące ośrodkowy układ nerwowy + hydroksyzyna

Hydroksyzyna nasila działanie leków wpływających depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy, takich jak opioidy i barbiturany, dlatego przy jednoczesnym stosowaniu ich dawkę należy odpowiednio zmniejszyć³.

Alkohol + hydroksyzyna

Alkohol nasila działanie hydroksyzyny, dlatego należy unikać jego spożywania w trakcie leczenia¹.

Leki przeciwcholinergiczne + hydroksyzyna

Podczas jednoczesnego stosowania hydroksyzyny z produktami o działaniu przeciwcholinergicznym należy rozważyć możliwość nasilenia działania i indywidualnie dostosować dawkowanie¹.

Inhibitory monoaminooksydazy + hydroksyzyna

Należy unikać jednoczesnego podawania hydroksyzyny z inhibitorami monoaminooksydazy (MAO)¹.

Betahistyna i inhibitory cholinoesterazy + hydroksyzyna

Hydroksyzyna działa antagonistycznie w stosunku do betahistyny oraz inhibitorów cholinoesterazy¹.

Adrenalina + hydroksyzyna

Hydroksyzyna osłabia działanie adrenaliny zwiększające ciśnienie krwi, dlatego w razie konieczności podania środka obkurczającego naczynia stosuje się noradrenalinę lub metaraminol, a nie adrenalinę¹.

Fenytoina + hydroksyzyna

Hydroksyzyna zmniejszała działanie przeciwdrgawkowe fenytoiny w badaniach na szczurach¹.

Cymetydyna + hydroksyzyna

Cymetydyna w dawce 600 mg dwa razy na dobę zwiększała stężenie hydroksyzyny w surowicy o 36% oraz zmniejszała stężenie jej metabolitu, cetyryzyny, o 20%¹.

Silne inhibitory CYP3A4/5 i dehydrogenazy alkoholowej + hydroksyzyna

Hydroksyzyna jest metabolizowana przez dehydrogenazę alkoholową oraz CYP3A4/5, dlatego podczas jednoczesnego stosowania leków będących silnymi inhibitorami tych enzymów można spodziewać się zwiększenia stężenia hydroksyzyny we krwi¹.

Substraty CYP2D6 + hydroksyzyna

Hydroksyzyna jest inhibitorem CYP2D6 i w dużych dawkach może powodować interakcje z lekami będącymi substratami tego izoenzymu¹.

Trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne + hydroksyzyna

Podczas jednoczesnego stosowania może ulegać nasileniu kardiotoksyczne działanie trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych³.

Doustne leki przeciwzakrzepowe z grupy kumaryny + hydroksyzyna

Hydroksyzyna może nasilać działanie cholinolityczne leków przeciwhistaminowych oraz leków przeciwzakrzepowych z grupy kumaryny³.

Działania niepożądane hydroksyzyny

Senność, sedacja i zmęczenie

Senność jest w badaniach klinicznych działaniem bardzo częstym (), a ból głowy, zmęczenie i suchość w jamie ustnej występowały często (). W danych z okresu po wprowadzeniu do obrotu sedacja jest działaniem częstym (), a zmęczenie częstym ()^1,2. W charakterystyce roztworu do wstrzykiwań wszystkim działaniom niepożądanym, w tym senności, sedacji i zmęczeniu, przypisano nieznaną częstość ()³.

Zaburzenia ze strony ośrodkowego układu nerwowego

Zawroty głowy, bezsenność i drżenie występują niezbyt często (), a drgawki i dyskineza – rzadko ()². Charakterystyka Atarax wymienia dodatkowo utratę przytomności (omdlenie) o nieznanej częstości ()¹, natomiast w charakterystyce roztworu do wstrzykiwań drgawki, zawroty głowy, dyskineza, bóle głowy, bezsenność i drżenia mają nieznaną częstość ()³.

Zaburzenia psychiczne

Pobudzenie i splątanie występują niezbyt często (), a dezorientacja i omamy – rzadko ()^1,2. W charakterystyce roztworu do wstrzykiwań pobudzenie, splątanie, dezorientacja i omamy mają nieznaną częstość ()³.

⚠ Zaburzenia rytmu serca i wydłużenie odstępu QT

Tachykardia występuje rzadko (), a komorowe zaburzenia rytmu serca (na przykład torsade de pointes) oraz wydłużenie odstępu QT mają nieznaną częstość ()^1,2. W charakterystyce roztworu do wstrzykiwań tachykardia, komorowe zaburzenia rytmu serca (torsade de pointes) i wydłużenie odstępu QT mają nieznaną częstość ()³.

⚠ Reakcje nadwrażliwości i wstrząs anafilaktyczny

Reakcje nadwrażliwości występują rzadko (), a wstrząs anafilaktyczny – bardzo rzadko ()^1,2. W charakterystyce roztworu do wstrzykiwań zarówno wstrząsowi anafilaktycznemu, jak i reakcjom nadwrażliwości przypisano nieznaną częstość ()³.

⚠ Ciężkie reakcje skórne

Świąd, wysypka rumieniowa, wysypka grudkowo-plamkowa, pokrzywka i zapalenie skóry występują rzadko (), a obrzęk naczynioruchowy, wzmożona potliwość, utrwalona wysypka polekowa, ostra uogólniona osutka krostkowa, rumień wielopostaciowy oraz zespół Stevensa-Johnsona – bardzo rzadko ()². Charakterystyka Atarax wymienia dodatkowo zmiany pęcherzowe, w tym toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka i pemfigoid, o nieznanej częstości ()¹. W charakterystyce roztworu do wstrzykiwań reakcjom skórnym, w tym obrzękowi naczynioruchowemu i ostrej uogólnionej osutce krostkowej, przypisano nieznaną częstość ()³.

Skurcz oskrzeli

Skurcz oskrzeli występuje bardzo rzadko ()^1,2, a w charakterystyce roztworu do wstrzykiwań ma nieznaną częstość ()³.

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Nudności występują niezbyt często (), a zaparcia i wymioty – rzadko ()^1,2. W charakterystyce roztworu do wstrzykiwań zaparcia, suchość błon śluzowych jamy ustnej, nudności i wymioty mają nieznaną częstość ()³.

Zaburzenia oka

Zaburzenia akomodacji i niewyraźne widzenie występują rzadko ()^1,2, a w charakterystyce roztworu do wstrzykiwań mają nieznaną częstość ()³.

Niedociśnienie tętnicze

Niedociśnienie tętnicze występuje rzadko ()^1,2, a w charakterystyce roztworu do wstrzykiwań ma nieznaną częstość ()³.

Zatrzymanie moczu

Zatrzymanie moczu występuje rzadko ()^1,2, a w charakterystyce roztworu do wstrzykiwań ma nieznaną częstość ()³.

Zaburzenia wątroby

Nieprawidłowe wyniki testów czynnościowych wątroby występują rzadko ()^1,2. Charakterystyka Atarax wymienia dodatkowo zapalenie wątroby o nieznanej częstości ()¹, natomiast w charakterystyce roztworu do wstrzykiwań nieprawidłowa aktywność enzymów wątrobowych ma nieznaną częstość ()³.

Złe samopoczucie, gorączka i zwiększenie masy ciała

Złe samopoczucie i gorączka występują niezbyt często (), a zwiększenie masy ciała ma nieznaną częstość ()^1,2. W charakterystyce roztworu do wstrzykiwań złe samopoczucie, gorączka i zwiększenie masy ciała mają nieznaną częstość ()³.

Działania niepożądane związane z cetyryzyną

Charakterystyki produktów doustnych wymieniają działania niepożądane obserwowane w związku z cetyryzyną, głównym metabolitem hydroksyzyny, które mogą wystąpić również po jej podaniu, bez przypisanej częstości. Należą do nich trombocytopenia, agresywność, depresja, tiki, dystonia, parestezja, napady przymusowego patrzenia z rotacją gałek ocznych, biegunka, trudności w oddawaniu moczu, mimowolne oddawanie moczu, astenia, obrzęk oraz zwiększenie masy ciała^1,2.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a hydroksyzyna

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych hydroksyzyna jest przeciwwskazana w czasie ciąży. Przenika ona przez barierę łożyskową, osiągając wyższe stężenie w organizmie płodu niż u matki, a u noworodków, których matki otrzymywały lek w późnej ciąży lub podczas porodu, odnotowano bezpośrednio lub kilka godzin po urodzeniu hipotonię, zaburzenia ruchowe, w tym pozapiramidowe, ruchy kloniczne, depresję ośrodkowego układu nerwowego, niedotlenienie noworodka oraz zatrzymanie moczu. Kobiety w wieku rozrodczym muszą stosować odpowiednią metodę antykoncepcji, aby zapobiec zajściu w ciążę w trakcie leczenia¹.

Karmienie piersią a hydroksyzyna

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych hydroksyzyna jest przeciwwskazana podczas laktacji. Cetyryzyna, główny metabolit hydroksyzyny, przenika do mleka matki, a u noworodków i niemowląt karmionych piersią przez matki przyjmujące hydroksyzynę obserwowano ciężkie działania niepożądane, dlatego karmienie piersią należy przerwać, jeżeli konieczne jest leczenie tym lekiem¹. Charakterystyka roztworu do wstrzykiwań stwierdza, że nie wiadomo, czy lek przenika do mleka kobiet karmiących, i nie zaleca jego stosowania w okresie laktacji³.

Produkty handlowe z hydroksyzyną

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Atarax	tabletki powlekane 10 mg i 25 mg	Rp
Hydroxyzinum Hasco	tabletki powlekane 25 mg	Rp
Hydroxyzinum Teva	roztwór do wstrzykiwań 50 mg/ml	Rp