Pentoksyfilina

Pochodna metyloksantyny (puryny) z grupy leków rozszerzających naczynia obwodowe, poprawiająca właściwości reologiczne krwi. Dostępna wyłącznie na receptę, w preparatach jednoskładnikowych, w postaci doustnej o przedłużonym uwalnianiu oraz w postaci pozajelitowej (roztwór do wstrzykiwań podawany we wlewie dożylnym). Stosowana w zaburzeniach krążenia obwodowego, mózgowego, ocznego i w obrębie ucha wewnętrznego.

Działanie pentoksyfiliny

Pentoksyfilina jest syntetyczną pochodną ksantyny, która poprawia mikrokrążenie, działając przede wszystkim na właściwości reologiczne krwi, a nie przez klasyczne rozszerzenie naczyń. Zwiększa upośledzoną elastyczność krwinek czerwonych, hamuje ich agregację oraz agregację płytek krwi, zmniejsza podwyższone stężenie fibrynogenu i lepkość krwi, przez co ułatwia przepływ krwi przez zwężone lub patologicznie zmienione naczynia.

Dzięki temu poprawia się dopływ krwi do niedokrwionych tkanek i ich natlenowanie, co wykorzystuje się w zaburzeniach krążenia pochodzenia miażdżycowego i cukrzycowego.

Farmakologia

Pentoksyfilina należy do leków rozszerzających naczynia obwodowe, pochodnych puryny (kod ATC C04AD03). Zwiększa upośledzoną elastyczność erytrocytów i hamuje ich agregację, zmniejsza agregację płytek krwi, obniża stężenie fibrynogenu, ogranicza przyleganie leukocytów do śródbłonka oraz ich aktywację i następcze uszkodzenie śródbłonka, a także zmniejsza lepkość krwi¹.

Pentoksyfilina i jej metabolity poprawiają przepływ krwi przez zmniejszenie jej lepkości, a hamowanie agregacji płytek zachodzi poprzez nasilenie syntezy prostacykliny. Lek wykazuje dodatkowo nieznaczne działanie rozszerzające naczynia oraz nieznaczne dodatnie działanie inotropowe².

Farmakokinetyka

Po podaniu doustnym z tabletki o przedłużonym uwalnianiu pentoksyfilina jest uwalniana powoli przez 10 do 12 godzin, utrzymując stacjonarne stężenie w osoczu, a po uwolnieniu wchłania się szybko i prawie całkowicie. Po niemal całkowitym wchłonięciu podlega efektowi pierwszego przejścia przez wątrobę, przez co całkowita biodostępność wynosi 20 do 30%¹.

Objętość dystrybucji pentoksyfiliny wynosi 168 litrów. Metabolizm zachodzi niemal w całości w wątrobie, a głównym czynnym metabolitem jest 1-(5-hydroksyheksylo)-3,7-dimetyloksantyna, której stężenie w osoczu jest dwukrotnie większe niż pentoksyfiliny. Oba związki pozostają w stanie odwracalnej równowagi redukcji-utleniania i są rozpatrywane jako jednostka aktywności².

Okres półtrwania pentoksyfiliny w fazie eliminacji wynosi około 1,6 godziny, a jej metabolitów od 1 do 1,6 godziny. Ponad 90% dawki jest wydalane przez nerki w postaci rozpuszczalnych w wodzie metabolitów, a niezmieniona pentoksyfilina jest wydalana tylko w śladowych ilościach. U pacjentów z zaburzeniami czynności nerek lub ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby okres półtrwania ulega wydłużeniu, a całkowita biodostępność zwiększeniu^1,2.

Wskazania leków z pentoksyfiliną

Wskazania różnią się między postacią doustną a pozajelitową. Postać doustna o przedłużonym uwalnianiu obejmuje najszerszy zakres zaburzeń krążenia obwodowego tętniczego i tętniczo-żylnego spowodowanych miażdżycą, cukrzycą lub o podłożu zapalnym bądź czynnościowym, w tym chromanie przestankowe i bóle spoczynkowe, angiopatię cukrzycową, zarostową chorobę naczyń tętniczych, zmiany troficzne (zespół pozakrzepowy, owrzodzenie podudzi, zgorzel) oraz angioneuropatie¹.

Postać pozajelitowa jest we wskazaniach dotyczących krążenia obwodowego zarejestrowana do stosowania w chromaniu przestankowym².

Obie postacie stosuje się ponadto w zaburzeniach krążenia w obrębie gałki ocznej (ostre i przewlekłe zaburzenia krążenia w obrębie siatkówki i naczyniówki oka), w zaburzeniach czynności ucha wewnętrznego spowodowanych zaburzeniami krążenia (zaburzenia słuchu, nagła utrata słuchu) oraz w stanach niedokrwienia mózgu, w tym stanach po udarze mózgu i zaburzeniach czynności mózgu pochodzenia naczyniowego objawiających się brakiem koncentracji, zawrotami głowy czy zaburzeniami pamięci^1,2.

Dawkowanie pentoksyfiliny

Grupa / sytuacja	Dawka	Uwagi
Dorośli, postać doustna ER	400 mg 2 lub 3 razy na dobę	tabletkę połykać w całości po jedzeniu, popijając wodą
Dorośli, postać dożylna (wlew)	100 do 600 mg na dobę w 1 lub 2 dawkach	rozcieńczone w 100 do 500 ml roztworu do infuzji, wlew 100 mg w ciągu 60 minut
Ciężkie stany (silny ból spoczynkowy, zgorzel, owrzodzenie)	wlew ciągły 24-godzinny, 0,6 mg/kg mc./godz.	nie więcej niż 1200 mg na dobę
Zaburzenia czynności nerek (klirens kreatyniny < 30 ml/min)	50–70% dawki standardowej (doustnie 1–2 tabletki na dobę)	zmniejszenie zapobiega kumulacji leku
Ciężka niewydolność wątroby	dawka zmniejszona	ustala lekarz wg nasilenia niewydolności i tolerancji
Dzieci i młodzież	nie stosować	brak danych o bezpieczeństwie i skuteczności

Łączna dawka dobowa pentoksyfiliny podanej parenteralnie i doustnie nie powinna przekraczać 1200 mg, a dawkę dożylną można uzupełnić leczeniem doustnym². Działanie pentoksyfiliny można przyspieszyć, podając jednocześnie postać doustną o przedłużonym uwalnianiu i wlew dożylny¹.

Istotne przeciwwskazania do stosowania pentoksyfiliny

Niedawno przebyty zawał serca lub udar mózgu

Pentoksyfilina jest przeciwwskazana u pacjentów po niedawno przebytym ostrym zawale mięśnia sercowego lub udarze mózgu^1,2.

Nasilone krwawienie i choroby z dużym ryzykiem krwotoków

Pentoksyfiliny nie wolno stosować u pacjentów, u których występuje znacząco nasilone krwawienie, ani w chorobach związanych z dużym ryzykiem krwotoków, ponieważ lek może nasilać krwawienia^1,2.

Wylew do siatkówki

Pentoksyfilina jest przeciwwskazana u pacjentów z wylewem (krwawieniem) do siatkówki, a w razie wystąpienia takiego krwawienia w trakcie leczenia lek należy natychmiast odstawić^1,2.

Środki ostrożności przy wydawaniu pentoksyfiliny

Reakcje anafilaktyczne

W razie wystąpienia pierwszych objawów reakcji anafilaktycznej lub rzekomoanafilaktycznej należy przerwać stosowanie pentoksyfiliny i skontaktować się z lekarzem, ponieważ ciężka reakcja alergiczna (obrzęk naczynioruchowy, skurcz oskrzeli, wstrząs anafilaktyczny) może rozwinąć się w ciągu kilku minut po podaniu leku^1,2.

Choroby sercowo-naczyniowe

Przed zastosowaniem pentoksyfiliny należy rozważyć stosunek korzyści do ryzyka u pacjentów z niedociśnieniem tętniczym, ciężkimi zaburzeniami rytmu serca, zaawansowaną miażdżycą naczyń wieńcowych i mózgowych, ostrym zawałem serca oraz nadciśnieniem tętniczym. Pacjentów z ciężką arytmią oraz po przebytym zawale mięśnia sercowego należy monitorować szczególnie starannie^1,2.

Ryzyko nagłego spadku ciśnienia tętniczego

Należy zachować ostrożność u pacjentów, u których istnieje szczególnie duże ryzyko nagłego spadku ciśnienia tętniczego. W postaci dożylnej u pacjentów z niedociśnieniem lub niestabilną czynnością układu krążenia wlew rozpoczyna się od małej dawki, ponieważ może dojść do przemijającego nagłego obniżenia ciśnienia z tendencją do omdleń, a w rzadkich przypadkach do objawów dławicy piersiowej. Podczas wlewu pacjent powinien leżeć².

Zaburzenia czynności nerek i wątroby

Zaburzenia czynności nerek (klirens kreatyniny < 30 ml/min) oraz ciężka niewydolność wątroby mogą opóźniać wydalanie pentoksyfiliny i prowadzić do jej kumulacji, dlatego w tych przypadkach dawkę należy zmniejszyć, a pacjenta uważnie monitorować^1,2.

Zwiększona skłonność do krwawień i leki wpływające na krzepnięcie

Pacjentów ze zwiększoną skłonnością do krwawień oraz stosujących jednocześnie antagonistów witaminy K lub leki hamujące agregację płytek krwi należy uważnie monitorować ze względu na ryzyko nasilenia krwawień¹.

Cukrzyca i ryzyko hipoglikemii

Pacjentów chorych na cukrzycę, u których pentoksyfilinę stosuje się jednocześnie z insuliną lub doustnymi lekami przeciwcukrzycowymi, należy uważnie monitorować, ponieważ lek może nasilać działanie hipoglikemizujące¹.

Choroby z autoagresji

Podczas podawania pentoksyfiliny we wlewie należy zachować ostrożność u pacjentów z chorobami z autoagresji (toczeń rumieniowaty układowy i kolagenozy mieszane), u których obserwowano skłonność do aseptycznego zapalenia opon mózgowych².

Zawartość sodu

Postać dożylna zawiera 17,7 mg sodu na ampułkę 5 ml, co odpowiada 0,89% zalecanej przez WHO maksymalnej dobowej dawki sodu u osób dorosłych. Zawartość sodu z rozcieńczalnika należy uwzględnić w całkowitej dawce, zwłaszcza u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek i kontrolujących spożycie sodu².

Wpływ na prowadzenie pojazdów

Postać doustna o przedłużonym uwalnianiu nie ma wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn¹. Pentoksyfilina może natomiast wywoływać działania niepożądane ze strony ośrodkowego układu nerwowego, na przykład zawroty głowy, które mogą wpływać na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn².

Interakcje pentoksyfiliny

Leki hipotensyjne i azotany + pentoksyfilina

Pentoksyfilina może nasilać działanie leków obniżających ciśnienie tętnicze, w tym inhibitorów konwertazy angiotensyny oraz innych produktów obniżających ciśnienie, na przykład azotanów^1,2.

Insulina i doustne leki przeciwcukrzycowe + pentoksyfilina

Pentoksyfilina może nasilać działanie insuliny lub doustnych leków przeciwcukrzycowych, zwiększając ryzyko hipoglikemii, dlatego pacjenci chorzy na cukrzycę powinni być starannie monitorowani^1,2.

Antagoniści witaminy K i inne leki przeciwzakrzepowe + pentoksyfilina

Po wprowadzeniu leku do obrotu u pacjentów stosujących pentoksyfilinę jednocześnie z antagonistami witaminy K zgłaszano przypadki nasilenia działania przeciwzakrzepowego, dlatego przy rozpoczynaniu leczenia lub modyfikacji dawki zalecane jest ścisłe monitorowanie działania przeciwzakrzepowego¹. Doustne leki przeciwzakrzepowe (pochodne kumaryny lub indandionu), heparyna oraz inne leki wpływające na proces krzepnięcia krwi mogą oddziaływać z pentoksyfiliną, zwiększając ryzyko krwawienia².

Leki hamujące agregację płytek krwi + pentoksyfilina

Możliwe jest działanie addytywne z lekami hamującymi agregację płytek krwi, dlatego ze względu na zwiększone ryzyko krwawienia należy zachować ostrożność podczas jednoczesnego stosowania pentoksyfiliny z takimi lekami jak klopidogrel, eptifibatyd, tirofiban, epoprostenol, iloprost, abcyksymab, anagrelid, niesteroidowe leki przeciwzapalne inne niż selektywne inhibitory COX-2, kwas acetylosalicylowy lub acetylosalicylan lizyny, tyklopidyna oraz dipirydamol¹.

Teofilina + pentoksyfilina

Jednoczesne stosowanie pentoksyfiliny i teofiliny może u niektórych pacjentów zwiększać stężenie teofiliny w osoczu i nasilać związane z nią działania niepożądane^1,2.

Cyprofloksacyna + pentoksyfilina

Jednoczesne stosowanie pentoksyfiliny i cyprofloksacyny może u niektórych pacjentów zwiększać stężenie pentoksyfiliny w surowicy, co może nasilać częstość i ciężkość jej działań niepożądanych¹.

Cymetydyna + pentoksyfilina

Jednoczesne stosowanie z cymetydyną może zwiększać stężenie pentoksyfiliny i jej czynnego metabolitu w osoczu¹.

Działania niepożądane pentoksyfiliny

⚠ Krwawienia

Krwawienia, na przykład do skóry, błon śluzowych, żołądka i jelit, są działaniem bardzo rzadkim () w obu postaciach leku, przy czym w postaci dożylnej opisywano je w pojedynczych przypadkach^1,2.

⚠ Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Niedokrwistość aplastyczna i trombocytopenia (małopłytkowość) są działaniem bardzo rzadkim (), a leukopenia lub neutropenia mają nieznaną częstość () według charakterystyki postaci doustnej, która zaleca monitorowanie morfologii krwi podczas leczenia¹. W postaci dożylnej małopłytkowość obserwowano w pojedynczych przypadkach².

⚠ Reakcje nadwrażliwości i wstrząs anafilaktyczny

Wstrząs anafilaktyczny występuje rzadko (), a reakcja anafilaktyczna i reakcja rzekomoanafilaktyczna mają nieznaną częstość () według charakterystyki postaci doustnej¹. W postaci dożylnej reakcje nadwrażliwości, takie jak świąd, rumień i pokrzywka, występują rzadko (), a w pojedynczych przypadkach, w pierwszych minutach podawania, mogą się rozwinąć bardzo ciężkie reakcje nadwrażliwości (obrzęk naczynioruchowy, skurcz oskrzeli, wstrząs anafilaktyczny)².

Hipoglikemia

Hipoglikemia jest działaniem rzadkim () opisanym w charakterystyce postaci doustnej¹.

Zaburzenia psychiczne

Niepokój, zaburzenia snu i omamy występują rzadko (), a pobudzenie ma nieznaną częstość () według charakterystyki postaci doustnej¹. W postaci dożylnej niepokój i zaburzenia snu obserwowano w pojedynczych przypadkach².

Zaburzenia układu nerwowego

Zawroty głowy i ból głowy są działaniem niezbyt częstym () według charakterystyki postaci doustnej, a jałowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych ma nieznaną częstość ()¹. W postaci dożylnej zawroty i bóle głowy występują rzadko (), a aseptyczne zapalenie opon mózgowych obserwowano w pojedynczych przypadkach, zwłaszcza u pacjentów z chorobami z autoagresji².

Zaburzenia oka

Niewyraźne widzenie jest działaniem niezbyt częstym () opisanym w charakterystyce postaci doustnej¹.

⚠ Zaburzenia serca

Tachykardia, palpitacje, arytmia i dusznica bolesna są działaniem rzadkim () według charakterystyki postaci doustnej¹. W postaci dożylnej zaburzenia rytmu serca, na przykład przyspieszenie czynności serca, występują rzadko (), a nagłe objawy dławicy piersiowej – bardzo rzadko (), przede wszystkim podczas stosowania dużych dawek².

Zaburzenia naczyniowe i spadek ciśnienia tętniczego

Uderzenia gorąca są działaniem niezbyt częstym (), niedociśnienie – rzadkim (), a obniżenie ciśnienia tętniczego ma nieznaną częstość () według charakterystyki postaci doustnej¹. W postaci dożylnej uderzenia gorąca opisywano jako objaw mogący wystąpić, a niedociśnienie występuje bardzo rzadko (), głównie przy dużych dawkach².

Skurcz oskrzeli

Skurcz oskrzeli ma nieznaną częstość () według charakterystyki postaci doustnej¹.

Zaburzenia żołądka i jelit

Nudności, wymioty, wzdęcia, ból brzucha i biegunka są działaniem częstym () według charakterystyki postaci doustnej, natomiast dyskomfort w nadbrzuszu, uczucie pełności, zaparcia i nadmierne wydzielanie śliny mają nieznaną częstość ()¹. W postaci dożylnej dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, takie jak nudności, wymioty, wzdęcia, uczucie pełności i biegunka, opisywano jako objawy mogące wystąpić². Zaburzenia żołądkowo-jelitowe są zależne od dawki i zazwyczaj ustępują po przerwaniu leczenia.

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Cholestaza oraz zwiększenie aktywności aminotransferaz są działaniem rzadkim () według charakterystyki postaci doustnej¹. W postaci dożylnej cholestaza wewnątrzwątrobowa oraz zwiększenie aktywności aminotransferaz i fosfatazy alkalicznej występują bardzo rzadko ()².

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Skórne reakcje alergiczne, rumień, świąd, pokrzywka i zwiększona potliwość są działaniem rzadkim (), a obrzęk naczynioruchowy i wysypka mają nieznaną częstość () według charakterystyki postaci doustnej¹.

Pełną listę działań niepożądanych zawiera ChPL każdego preparatu, punkt 4.8.

Ciąża a pentoksyfilina

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych nie zaleca się stosowania pentoksyfiliny u kobiet w ciąży ze względu na brak wystarczających danych i doświadczenia klinicznego dotyczącego stosowania w tym okresie^1,2.

Karmienie piersią a pentoksyfilina

Zgodnie z charakterystykami produktów leczniczych pentoksyfilina przenika w niewielkich ilościach do mleka matki. Postać doustna nie jest wskazana do stosowania w okresie karmienia piersią¹, a stosowanie postaci dożylnej w tym okresie należy ograniczyć do szczególnie uzasadnionych przypadków².

Produkty handlowe z pentoksyfiliną

Preparat	Postać	Kategoria dostępności
Agapurin SR 400	tabletki o przedłużonym uwalnianiu 400 mg	Rp
Polfilin	roztwór do wstrzykiwań 100 mg/5 ml	Rp