Cynk

Cynk to niezbędny pierwiastek śladowy, kofaktor ponad 300 enzymów i składnik strukturalny tysięcy białek regulatorowych (motywy palca cynkowego, zinc finger). Warunkuje syntezę DNA i białek, podział komórek, funkcjonowanie układu odpornościowego, prawidłowe widzenie oraz stan skóry, włosów i paznokci. W suplementach i preparatach aptecznych cynk (zinc) jest dostępny jako sole nieorganiczne (siarczan, tlenek) i organiczne (glukonian, octan, cytrynian, pikolinian) oraz w pastylkach do ssania na przeziębienie. Kluczowe dla oceny dowodów jest odróżnienie korzyści z uzupełniania niedoboru od stosowania cynku u osób o prawidłowym zaopatrzeniu, gdzie efekty są znacznie słabsze lub żadne.

Synonimy i nazewnictwo cynku

• Cynk – pierwiastek śladowy, symbol Zn, liczba atomowa 30. Nazwa łacińska zincum, angielska zinc.
• Sole nieorganiczne: siarczan cynku (zinc sulfate), tlenek cynku (zinc oxide).
• Sole i kompleksy organiczne: glukonian cynku (zinc gluconate), octan cynku (zinc acetate), cytrynian cynku (zinc citrate), pikolinian cynku (zinc picolinate), orotan cynku (zinc orotate), mleczan cynku (zinc lactate).
• Formy chelatowane: np. biskglicynian cynku (zinc bisglycinate).
• Zawartość cynku pierwiastkowego (elemental zinc) różni się między solami – dawki w badaniach i na etykietach podaje się w przeliczeniu na cynk pierwiastkowy.

Działanie cynku

Cynk jest kofaktorem katalitycznym i elementem strukturalnym białek uczestniczących w niemal wszystkich podstawowych procesach komórkowych. Wchodzi w skład anhydrazy węglanowej, dehydrogenazy alkoholowej, dysmutazy ponadtlenkowej (Cu/Zn-SOD) i licznych polimeraz, przez co warunkuje metabolizm kwasowo-zasadowy, obronę antyoksydacyjną oraz syntezę DNA i białek. Motywy palca cynkowego stabilizują strukturę czynników transkrypcyjnych i receptorów jądrowych, co tłumaczy rolę cynku w podziale i różnicowaniu komórek.

W układzie odpornościowym cynk jest niezbędny dla rozwoju i funkcji limfocytów T oraz dla aktywności grasicy, a jego niedobór upośledza odporność komórkową. Wiele szczegółowych mechanizmów immunomodulujących oraz proponowany hamujący wpływ jonów cynku na replikację rinowirusów udokumentowano głównie w badaniach in vitro, a ich przełożenie na twarde punkty końcowe u ludzi omawia sekcja o skuteczności. Jawny niedobór cynku objawia się klinicznie zmianami skórnymi, biegunką, upośledzeniem gojenia ran, wypadaniem włosów i zaburzeniami odporności, a jego skrajną postacią jest dziedziczna acrodermatitis enteropathica wynikająca z upośledzonego wchłaniania cynku.

Skuteczność kliniczna cynku

Czy cynk jest skuteczny w leczeniu niedoboru cynku?

Uzupełnianie cynku w jego niedoborze jest jedynym w pełni ugruntowanym, bezdyskusyjnym wskazaniem i punktem odniesienia dla oceny pozostałych zastosowań. W jawnym niedoborze cynku, w tym w dziedzicznej acrodermatitis enteropathica, doustna suplementacja cynku ustępuje objawy skórne, biegunkę i zaburzenia odporności, a leczenie jest standardem klinicznym niewymagającym potwierdzenia badaniami kontrolowanymi placebo, bo pozostawienie niedoboru bez leczenia byłoby nieetyczne. Ta zależność wyznacza zasadę czytania całej sekcji – korzyść z cynku jest największa i najpewniejsza tam, gdzie koryguje niedobór, a maleje lub zanika u osób o prawidłowym zaopatrzeniu.

Czy cynk skraca czas trwania przeziębienia?

Dowody na skracanie przeziębienia cynkiem są niespójne i niskiej pewności, a ewentualna korzyść jest ograniczona i zależy od postaci oraz momentu rozpoczęcia. Najnowszy i najostrożniejszy przegląd systematyczny Cochrane (34 badania, 8526 uczestników) w leczeniu trwającego przeziębienia stwierdził skrócenie czasu trwania średnio o 2,37 dnia (95-procentowy przedział ufności, CI, od −4,21 do −0,53), ale przy niskiej pewności dowodów i skrajnie wysokiej heterogeniczności (I² = 97%), a nasilenie objawów ogólnych pozostało bez zmian (standaryzowana różnica średnich −0,03, CI −0,56 do 0,50)¹. Wcześniejszy przegląd Cochrane wykazał skrócenie o około dobę (różnica średnich −1,03 dnia, CI −1,72 do −0,34), również przy bardzo wysokiej heterogeniczności (I² = 89%)².

Bardziej optymistyczne wyniki pochodzą z metaanaliz skupionych wyłącznie na pastylkach do ssania z cynkiem. Metaanaliza 7 randomizowanych badań kontrolowanych (RCT, randomizowane badanie kontrolowane, randomised controlled trial) z 575 uczestnikami wykazała skrócenie przeziębienia o 33% (CI 21–45%), bez istotnej różnicy między octanem a glukonianem cynku i bez korzyści z dawek powyżej 100 mg na dobę³. Metaanaliza danych indywidualnych 3 badań z octanem cynku (199 pacjentów) opisała nawet trzykrotnie szybsze tempo zdrowienia (rate ratio 3,1, CI 2,1–4,7)⁴. Te efektowne liczby opierają się jednak na małej łącznej próbie i pracach jednego zespołu, a najnowszy przegląd Cochrane traktuje je z rezerwą, obniżając ogólną pewność dowodów. Jeśli w ogóle stosować cynk, to jako pastylki do ssania (nie tabletki do połknięcia), w dawce co najmniej 75 mg cynku pierwiastkowego na dobę, rozpoczęte w ciągu 24 godzin od objawów, licząc się z gorzkim smakiem i nudnościami².

Czy cynk zapobiega przeziębieniu?

W profilaktyce przeziębienia cynk nie wykazuje istotnej korzyści. W przeglądzie Cochrane rutynowa suplementacja nie zmniejszała istotnie ryzyka zachorowania (ryzyko względne, RR, 0,93, CI 0,85–1,01, 9 badań, 1449 uczestników, niska pewność dowodów) ani liczby przeziębień w okresie obserwacji, a gdy przeziębienie już wystąpiło, nie skracała istotnie jego czasu trwania (różnica średnich −0,63 dnia, CI −1,29 do 0,04)¹. Profilaktyczne przyjmowanie cynku w celu unikania przeziębień nie jest więc uzasadnione dostępnymi dowodami.

Czy cynk pomaga w ostrej biegunce u dzieci?

Cynk skraca ostrą biegunkę u dzieci, ale korzyść dotyczy głównie dzieci powyżej 6 miesiąca życia w populacjach o wysokim ryzyku niedoboru cynku lub niedożywienia, a nie dzieci dobrze odżywionych. Metaanaliza Cochrane (33 badania, 10 841 dzieci, głównie z Azji) wykazała u dzieci powyżej 6 miesiąca życia skrócenie czasu trwania biegunki średnio o pół dnia (różnica średnich −11,46 godziny, CI −19,72 do −3,19, 9 badań, 2581 dzieci, niska pewność) i mniejszy odsetek biegunki utrzymującej się do 7. dnia (RR 0,73, CI 0,61–0,88, umiarkowana pewność), przy czym u dzieci z cechami niedożywienia efekt był większy, około jednej doby (różnica średnich −26,39 godziny, CI −36,54 do −16,23, wysoka pewność)⁵. U dzieci poniżej 6 miesiąca życia cynk nie skracał biegunki (różnica średnich 5,23 godziny, CI −4,00 do 14,45), a w obu grupach zwiększał ryzyko wymiotów (RR 1,57, CI 1,32–1,86)⁵. Nowszy przegląd zlecony przez Światową Organizację Zdrowia (38 RCT) potwierdził większy odsetek wyzdrowień (RR 1,07, CI 1,03–1,10) i skrócenie biegunki (różnica średnich −13,27 godziny, CI −17,66 do −8,89), zalecając jednocześnie obniżenie dawki cynku, bo dawki niższe wywoływały mniej wymiotów przy zachowanej skuteczności⁶. Na tych dowodach opiera się zalecenie WHO i UNICEF, by stosować cynk w leczeniu biegunki u dzieci w krajach o niskim dochodzie.

Czy cynk spowalnia zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem?

Cynk spowalnia progresję zwyrodnienia plamki żółtej związanego z wiekiem (AMD), ale wyłącznie jako składnik złożonej formuły antyoksydacyjnej i tylko u osób z już rozpoznanym pośrednim lub zaawansowanym AMD, nie jako profilaktyka ani jako monoterapia. W badaniu Age-Related Eye Disease Study (AREDS), randomizowanym badaniu kontrolowanym placebo z udziałem 3640 osób obserwowanych średnio 6,3 roku, połączenie antyoksydantów z cynkiem (80 mg na dobę) i miedzią zmniejszyło ryzyko progresji do zaawansowanego AMD (iloraz szans 0,72, 99% CI 0,52–0,98), podczas gdy sam cynk w całej kohorcie nie osiągnął istotności (iloraz szans 0,75, 99% CI 0,55–1,03)⁷. W badaniu AREDS2 (4203 uczestników) obniżenie dawki cynku z 80 do 25 mg na dobę nie pogorszyło skuteczności formuły, a dodatek luteiny z zeaksantyną lub kwasów omega-3 nie zwiększył korzyści⁸. Korzyść przypisuje się zatem całej formule, a nie samemu cynkowi, i dotyczy spowolnienia progresji u osób z ustalonym ryzykiem, nie zapobiegania chorobie u osób zdrowych.

Czy cynk jest skuteczny w leczeniu trądziku?

Cynk może umiarkowanie łagodzić trądzik zapalny, ale jakość dowodów jest ograniczona. Przegląd systematyczny i metaanaliza wykazały, że chorzy na trądzik mają istotnie niższe stężenie cynku w surowicy niż osoby zdrowe, a leczenie cynkiem zmniejszało liczbę zapalnych grudek w porównaniu z brakiem leczenia cynkiem, w monoterapii lub jako leczenie wspomagające, bez istotnego wzrostu działań niepożądanych⁹. Interpretację ogranicza fakt, że praca nie podaje liczby włączonych badań ani łącznej próby i łączy różne postacie cynku (doustne i miejscowe), sole i dawki, przez co siła efektu pozostaje niepewna. Cynk bywa rozważany jako opcja wspomagająca, zwłaszcza przy niedoborze, ale nie zastępuje leczenia pierwszego wyboru.

Czy cynk przyspiesza gojenie ran?

Cynk przyspiesza gojenie ran tylko przy współistniejącym niedoborze cynku lub niedożywieniu, a u osób prawidłowo odżywionych sama jego suplementacja nie poprawia gojenia. Przegląd narracyjny dotyczący odleżyn u osób starszych stwierdził, że podawanie samego siarczanu cynku nie miało istotnego wpływu na gojenie, a korzyść przynosiły dopiero kompleksowe doustne suplementy odżywcze zawierające cynk wraz z dodatkową energią, białkiem i innymi pierwiastkami śladowymi¹⁰. Mechanistyczne podłoże roli cynku w gojeniu pokazuje mysi model niedokrwienno-reperfuzyjny, w którym niedobór cynku nasilał stres oksydacyjny i uszkodzenie naczyń oraz pogarszał gojenie odleżyn, a doustny cynk to odwracał¹¹. To jednak przesłanka mechanistyczna z modelu zwierzęcego, nie dowód skuteczności klinicznej u odżywionych ludzi.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla cynku

Dopuszczone oświadczenie zdrowotne odzwierciedla uznaną funkcję fizjologiczną składnika, a nie siłę efektu leczniczego ani dowód na zapobieganie chorobom. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (European Food Safety Authority, EFSA) pozytywnie zaopiniował dla cynku szeroki zestaw oświadczeń funkcjonalnych, dopuszczonych rozporządzeniem (UE) 432/2012 na podstawie art. 13(1) rozp. (WE) 1924/2006. Obejmują one wkład cynku w:

• prawidłowy metabolizm kwasowo-zasadowy, węglowodanów, kwasów tłuszczowych, makroskładników oraz witaminy A,
• prawidłową syntezę DNA i białek oraz prawidłowy podział komórek,
• prawidłowe funkcje poznawcze,
• prawidłową płodność i rozrodczość oraz utrzymanie prawidłowego stężenia testosteronu we krwi,
• utrzymanie prawidłowego stanu kości, włosów, paznokci i skóry,
• prawidłowe widzenie,
• prawidłowe funkcjonowanie układu odpornościowego,
• ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym.

Pełne brzmienie i status tych oświadczeń podaje rejestr¹². Są to oświadczenia funkcjonalne, potwierdzające udział cynku w prawidłowej fizjologii, a nie dowód działania leczniczego. W szczególności oświadczenie o utrzymaniu prawidłowego stężenia testosteronu nie oznacza, że cynk podnosi testosteron u mężczyzn o prawidłowym zaopatrzeniu.

Bezpieczeństwo cynku

Cynk przyjmowany w dawkach do górnego tolerowanego poziomu spożycia jest bezpieczny, a głównym ryzykiem przewlekłego nadmiaru jest wywołany cynkiem niedobór miedzi. Górny tolerowany poziom spożycia (UL) cynku dla dorosłych wynosi 25 mg na dobę ze wszystkich źródeł, a punktem krytycznym przy jego ustaleniu był właśnie niekorzystny wpływ nadmiaru cynku na status miedzi¹³. Przewlekłe przyjmowanie cynku w dawkach znacznie przekraczających UL przez tygodnie i miesiące upośledza wchłanianie miedzi i może prowadzić do jej niedoboru z niedokrwistością, neutropenią i mielopatią (uszkodzeniem rdzenia kręgowego), co szerzej opisuje sekcja o interakcjach.

Ostre skutki dużych dawek cynku, zwłaszcza przyjmowanych na czczo, to nudności, wymioty, bóle brzucha i metaliczny posmak. Pastylki do ssania z cynkiem stosowane na przeziębienie często wywołują gorzki smak i nudności, co potwierdziły metaanalizy².

Osobnym, poważnym ostrzeżeniem są donosowe preparaty cynku (żele i aerozole zawierające glukonian cynku), które wiązano z przypadkami trwałej utraty węchu (anosmii). Z tego powodu amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) w 2009 roku zaleciła zaprzestanie stosowania donosowych preparatów z glukonianem cynku i doprowadziła do ich wycofania¹⁴. Donosowych preparatów cynku nie należy stosować.

Grupy podwyższonego ryzyka to osoby przewlekle przyjmujące wysokie dawki cynku bez kontroli miedzi, osoby po operacjach bariatrycznych i z zespołami złego wchłaniania oraz przyjmujące cynk łącznie z suplementami miedzi w nieodpowiednich proporcjach.

Interakcje cynku

Miedź + cynk

Przewlekły nadmiar cynku jest najlepiej udokumentowaną i klinicznie najważniejszą interakcją cynku – upośledza wchłanianie miedzi i prowadzi do jej niedoboru. Cynk indukuje w enterocytach metalotioneinę, która silnie wiąże miedź i zatrzymuje ją w komórkach jelitowych złuszczanych do światła jelita, przez co miedź nie przechodzi do krwi. Klinicznie objawia się to niedokrwistością, neutropenią oraz mielopatią (uszkodzeniem rdzenia kręgowego z zaburzeniami czucia i chodu), a obraz bywa mylony z zespołem mielodysplastycznym. Ta interakcja była punktem krytycznym przy ustalaniu górnego tolerowanego poziomu spożycia cynku¹³. Dlatego preparaty z wysoką zawartością cynku (np. formuła AREDS) celowo zawierają dodatek miedzi, a przewlekłej suplementacji dużych dawek cynku nie należy prowadzić bez kontroli statusu miedzi.

Antybiotyki (tetracykliny i fluorochinolony) + cynk

Cynk tworzy z tetracyklinami i fluorochinolonami nierozpuszczalne kompleksy chelatowe w przewodzie pokarmowym, co zmniejsza wchłanianie i skuteczność obu antybiotyków. Preparaty cynku należy przyjmować z odstępem kilku godzin od tych antybiotyków (cynk kilka godzin po dawce antybiotyku).

Żelazo + cynk

Żelazo i cynk konkurują o te same mechanizmy wchłaniania w jelicie, więc jednoczesne przyjmowanie dużych dawek jednego może obniżać wchłanianie drugiego. Dotyczy to zwłaszcza suplementów przyjmowanych na czczo w wysokich dawkach, dlatego przy równoczesnej suplementacji żelaza i cynku warto rozdzielić je w czasie.

Fityniany i wapń + cynk

Fityniany obecne w produktach pełnoziarnistych i roślinach strączkowych silnie wiążą cynk i zmniejszają jego wchłanianie, a wysokie spożycie wapnia może ten efekt nasilać. Z tego powodu referencyjne spożycie cynku według EFSA rośnie wraz ze spożyciem fitynianów¹⁵.

Dawkowanie cynku

Dawki cynku podaje się w przeliczeniu na cynk pierwiastkowy. Populacyjne spożycie referencyjne (PRI) według EFSA zależy od spożycia fitynianów w diecie i wynosi dla mężczyzn od 9,4 mg na dobę (przy niskim spożyciu fitynianów) do 16,3 mg na dobę (przy wysokim), a dla kobiet odpowiednio od 7,5 do 12,7 mg na dobę¹⁵.

Dawka	Wskazanie	Uwagi
7,5–12,7 mg/d (kobiety), 9,4–16,3 mg/d (mężczyźni)	Zalecane spożycie u dorosłych (PRI EFSA)	wartość rośnie ze spożyciem fitynianów, zwykle pokrywana dietą15
do 25 mg/d	Górny tolerowany poziom (UL) dla dorosłych ze wszystkich źródeł	punkt krytyczny: wpływ na status miedzi13
10–20 mg/d (dzieci ≥6 mies.), zwykle 10–14 dni	Leczenie ostrej biegunki u dzieci (polityka WHO/UNICEF)	korzyść w rejonach niedoboru, dawki niższe dają mniej wymiotów6
≥75 mg/d cynku pierwiastkowego w pastylkach do ssania	Leczenie przeziębienia (od 24 h od objawów, <2 tyg.)	dowody niskiej pewności, gorzki smak i nudności1
25–80 mg/d (w złożonej formule z miedzią)	Spowolnienie progresji zaawansowanego AMD	tylko w ustalonym pośrednim/zaawansowanym AMD, z dodatkiem miedzi8

Typowe preparaty rynkowe dostarczają zwykle 10–25 mg cynku pierwiastkowego na dobę, co mieści się w granicach bezpieczeństwa. Dawki lecznicze rzędu 75 mg na dobę i wyższe (pastylki na przeziębienie) są przeznaczone do krótkotrwałego stosowania, a nie do codziennej, przewlekłej suplementacji.

Postacie cynku

W preparatach cynk jest dostępny jako sole nieorganiczne i organiczne oraz w pastylkach do ssania, a wybór postaci zależy od celu stosowania. Sole organiczne (glukonian, octan, cytrynian, pikolinian, biskglicynian) mają zwykle lepszą rozpuszczalność i tolerancję żołądkową niż tlenek cynku, choć dobrze zaprojektowane badania nie wykazują dużych różnic w skuteczności klinicznej między solami przy porównywalnej zawartości cynku pierwiastkowego. W leczeniu przeziębienia kluczowa jest nie sól, lecz postać – pastylki do ssania powoli rozpuszczane w jamie ustnej i gardle uwalniają jony cynku miejscowo, i tylko taka forma (a nie tabletki do połknięcia ani syropy) wiązała się z korzyścią, przy czym octan i glukonian cynku były porównywalnie skuteczne³. Cynk jest też dostępny jako składnik preparatów wieloskładnikowych i formuł okulistycznych, gdzie łączy się go z miedzią. Donosowe preparaty cynku, wcześniej stosowane na przeziębienie, wycofano z powodu ryzyka trwałej utraty węchu.