Kwasy tłuszczowe omega-3

Najlepiej udokumentowane działanie kwasów omega-3 to obniżanie stężenia trójglicerydów, natomiast w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych suplementy dają znikomy efekt lub nie dają go wcale, wbrew wcześniejszym oczekiwaniom. Omega-3 to wielonienasycone kwasy tłuszczowe: pochodzenia morskiego EPA (kwas eikozapentaenowy) i DHA (kwas dokozaheksaenowy) oraz roślinny ALA (kwas alfa-linolenowy). Bywają stosowane w chorobach serca, hipertrójglicerydemii, depresji, chorobach zapalnych oraz w okresie ciąży.

Synonimy i nazewnictwo kwasów tłuszczowych omega-3

Kwasy tłuszczowe omega-3 (kwasy n-3, wielonienasycone kwasy tłuszczowe n-3) obejmują trzy istotne biologicznie związki: EPA (kwas eikozapentaenowy), DHA (kwas dokozaheksaenowy) i ALA (kwas alfa-linolenowy). W handlu dostępne są jako olej rybi, tran, olej z kryla oraz oleje roślinne (lniany, rzepakowy) bogate w ALA. Formy chemiczne to estry etylowe, triglicerydy (naturalne i reestryfikowane) oraz ikozapent etylowy, będący lekiem na receptę.

Działanie kwasów tłuszczowych omega-3

Omega-3 wbudowują się w fosfolipidy błon komórkowych i są prekursorami eikozanoidów oraz mediatorów o działaniu przeciwzapalnym. Wpływają na profil lipidowy, przede wszystkim obniżają stężenie trójglicerydów, a przypisuje się im także działanie antyarytmiczne i wpływ na czynność śródbłonka. Roślinny ALA jest w organizmie przekształcany do EPA i DHA w niewielkim, ograniczonym stopniu.

Skuteczność kliniczna kwasów tłuszczowych omega-3

Czy kwasy omega-3 zapobiegają chorobom sercowo-naczyniowym?

Suplementacja morskich kwasów omega-3 ma znikomy wpływ lub nie ma wpływu na śmiertelność i większość zdarzeń sercowo-naczyniowych. Przegląd Cochrane obejmujący 86 randomizowanych badań kontrolowanych (RCT, randomizowane badanie kontrolowane) i 162 796 uczestników nie wykazał istotnego wpływu długołańcuchowych omega-3 na śmiertelność ogólną (ryzyko względne, RR, 0,97, 95-procentowy przedział ufności, CI, 0,93–1,01, dowody wysokiej pewności) ani na zdarzenia sercowo-naczyniowe (RR 0,96, CI 0,92–1,01, dowody wysokiej pewności). Wpływ na zgony i zdarzenia wieńcowe był co najwyżej niewielki (RR 0,90 i 0,91, dowody niskiej pewności), a wcześniejsze sugestie korzyści pochodziły z badań o wyższym ryzyku błędu¹. Odrębnym przypadkiem jest wysokodawkowy ikozapent etylowy (oczyszczony ester EPA), lek na receptę, a nie typowy suplement oleju rybiego.

Czy kwasy omega-3 obniżają stężenie trójglicerydów?

Długołańcuchowe omega-3 obniżają stężenie trójglicerydów o około 15% w sposób zależny od dawki, co w tym samym przeglądzie Cochrane oceniono jako dowód wysokiej pewności¹. To najlepiej udokumentowane działanie metaboliczne omega-3.

Czy kwasy omega-3 są skuteczne w depresji?

W depresji u dorosłych dane wskazują na niewielki efekt zależny od składu preparatu. Metaanaliza 26 badań z udziałem 2160 uczestników wykazała ogólny korzystny wpływ omega-3 na objawy depresji (standaryzowana różnica średnich, SMD, -0,28, p=0,004), przy czym korzyść dotyczyła preparatów z przewagą EPA (co najmniej 60% EPA) w dawce do 1 g na dobę (SMD -0,50), a nie preparatów z przewagą DHA². U dzieci i młodzieży dowody są bardzo niepewne. Przegląd Cochrane 5 RCT (228 uczestników) wykazał możliwą poprawę objawów zgłaszanych samodzielnie (SMD -0,34, CI -0,85 do 0,17), lecz o bardzo niskiej pewności, i brak wpływu na remisję (iloraz szans 1,11, CI 0,45–2,75)³.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla kwasów tłuszczowych omega-3

EPA i DHA mają dopuszczone oświadczenia zdrowotne z określonymi warunkami dawkowania. Oświadczenie funkcjonalne opisuje rolę fizjologiczną składnika i nie jest równoznaczne z potwierdzeniem skuteczności w leczeniu choroby. Dopuszczone oświadczenia obejmują:

• EPA i DHA przyczyniają się do prawidłowego funkcjonowania serca (przy spożyciu 250 mg EPA i DHA na dobę),
• DHA przyczynia się do utrzymania prawidłowego funkcjonowania mózgu oraz prawidłowego widzenia (przy spożyciu 250 mg DHA na dobę),
• EPA i DHA przyczyniają się do utrzymania prawidłowego ciśnienia krwi (3 g na dobę) oraz prawidłowego poziomu trójglicerydów we krwi (2 g na dobę),
• spożycie DHA przez matkę przyczynia się do prawidłowego rozwoju mózgu i oczu płodu oraz niemowląt karmionych piersią (art. 14).

Pełne brzmienie i warunki stosowania tych oświadczeń podaje rejestr⁴.

Bezpieczeństwo kwasów tłuszczowych omega-3

W typowych dawkach omega-3 są dobrze tolerowane, a najczęstsze działania niepożądane to dolegliwości żołądkowo-jelitowe i rybi posmak. Istotnym sygnałem jest zwiększone ryzyko migotania przedsionków przy większych dawkach. Metaanaliza omawiana w stanowisku ekspertów wykazała wzrost ryzyka tej arytmii, przy czym przy dawce do 1 g na dobę wzrost nie był istotny⁵. Teoretycznie omega-3 mogą nasilać ryzyko krwawień.

Interakcje kwasów tłuszczowych omega-3

Omega-3 w dużych dawkach mogą addytywnie zwiększać ryzyko krwawień z lekami przeciwzakrzepowymi i przeciwpłytkowymi (na przykład warfaryna, kwas acetylosalicylowy), co wymaga ostrożności, choć znaczenie kliniczne przy dawkach suplementacyjnych jest ograniczone.

Dawkowanie kwasów tłuszczowych omega-3

Dawki zależą od celu i różnią się o rząd wielkości między profilaktyką ogólną a leczeniem hipertrójglicerydemii.

Cel	Dawka EPA+DHA	Uwagi
Prawidłowe funkcjonowanie serca (EFSA)	250 mg na dobę	wartość z oświadczenia zdrowotnego6
Obniżenie trójglicerydów	2–4 g na dobę	dawka lecznicza, zwykle pod kontrolą lekarza

Postacie kwasów tłuszczowych omega-3

Omega-3 dostępne są w postaci triglicerydów (naturalna forma oleju rybiego, dobrze wchłanialna), estrów etylowych (koncentraty EPA/DHA, wchłanianie zależne od posiłku tłuszczowego) oraz oleju z kryla (fosfolipidy). Osobną kategorią jest ikozapent etylowy, oczyszczony ester etylowy EPA zarejestrowany jako lek na receptę, którego nie należy utożsamiać z ogólnodostępnymi suplementami oleju rybiego.