Olejek z drzewa herbacianego

Olejek z drzewa herbacianego to olejek eteryczny z liści australijskiego krzewu Melaleuca alternifolia i pokrewnych gatunków Melaleuca, otrzymywany przez destylację z parą wodną¹. Głównym składnikiem jest terpinen-4-ol, a obok niego γ-terpinen, 1,8-cyneol, α-terpinen, α-terpineol, p-cymen i α-pinen². Stosuje się go wyłącznie miejscowo: na skórę, paznokcie, skórę głowy i w płukankach do jamy ustnej. Monografia Europejskiej Agencji Leków (EMA) zakazuje przyjmowania olejku doustnie i w inhalacji³. U 4-letniego chłopca w ciągu pół godziny od połknięcia olejku wystąpiły zaburzenia równowagi i utrata przytomności⁴.

Synonimy i nazewnictwo olejku z drzewa herbacianego

Monografia unijna podaje polską nazwę „olejek eteryczny drzewa herbacianego”, angielską tea tree oil i łacińską nazwę surowca Melaleucae aetheroleum. Opis olejku obejmuje gatunki Melaleuca alternifolia (Maiden and Betch) Cheel, M. linariifolia Smith, M. dissitiflora F. Mueller i inne gatunki Melaleuca, a surowiec odpowiada monografii Farmakopei Europejskiej 01/2008:1837³. W piśmiennictwie angielskim spotyka się też nazwę melaleuca oil, a drzewo herbaciane należy do rodziny mirtowatych (Myrtaceae)¹. Z krzewem herbaty (Camellia sinensis) nie ma nic wspólnego poza nazwą zwyczajową.

Działanie olejku z drzewa herbacianego

Olejek działa przeciwbakteryjnie, przeciwgrzybiczo i przeciwzapalnie, a przegląd tych właściwości opiera się prawie w całości na badaniach laboratoryjnych i pojedynczych badaniach klinicznych¹. Świeży olejek uczula słabo albo umiarkowanie, a utlenienie zwiększa jego siłę uczulającą. Za główne alergeny uważa się askarydol, terpinolen, α-terpinen, 1,2,4-trihydroksymentan, α-fellandren i limonen². Monografia EMA zaleca dlatego przechowywanie olejku w szczelnych opakowaniach, z dala od światła i ciepła³.

W hodowlach ludzkich komórek olejek z drzewa herbacianego i olejek lawendowy wykazywały działanie estrogenowe i antyandrogenowe⁵.

Skuteczność kliniczna olejku z drzewa herbacianego

Przegląd systematyczny z 2023 roku objął 46 publikacji z badaniami z randomizacją. Autorzy ocenili jakość tych badań jako słabą do umiarkowanej i uznali, że żadne zastosowanie nie ma mocnych dowodów⁶.

Czy olejek z drzewa herbacianego łagodzi trądzik?

Dane wskazują na niewielki efekt. W metaanalizie 7 badań z 445 pacjentami stosowanie olejku wiązało się z mniejszym nasileniem trądziku niż w grupach kontrolnych (iloraz szans 0,74). Autorzy ocenili ryzyko błędu systematycznego jako niskie, ale wnioskują, że do określenia miejsca olejku w leczeniu potrzebne są większe badania ze standaryzowanymi preparatami i dłuższą obserwacją. W analizie eksploracyjnej świąd, suchość i pieczenie skóry zgłaszano rzadziej niż w grupach kontrolnych⁷. Przegląd z 2023 roku ocenił te same dane ostrożniej i uznał, że korzyść w trądziku wymaga potwierdzenia⁶.

Z kontrolą placebo przeprowadzono jedno badanie. U 60 pacjentów z trądzikiem łagodnym i umiarkowanym żel z olejkiem 5% przez 45 dni zmniejszał liczbę zmian i wskaźnik nasilenia trądziku bardziej niż placebo, a działania niepożądane w obu grupach były podobne⁸. W badaniu z randomizacją i pojedynczo ślepą próbą u 124 pacjentów żel z olejkiem 5% i płyn z nadtlenkiem benzoilu 5% zmniejszały liczbę zmian zapalnych i zaskórników. Olejek działał wolniej, ale dawał mniej działań niepożądanych⁹. Monografia EMA uznaje leczenie łagodnego trądziku i drobnych czyraków wyłącznie jako wskazanie tradycyjne³.

Czy szampon z olejkiem z drzewa herbacianego zmniejsza łupież?

Dowodem jest jedno badanie z randomizacją i pojedynczo ślepą próbą. U 126 osób w wieku od 14 lat z łupieżem łagodnym i umiarkowanym szampon z olejkiem 5% stosowany codziennie przez 4 tygodnie zmniejszył wskaźnik nasilenia i rozległości łupieżu o 41%, a szampon placebo o 11%. Świąd i przetłuszczanie się skóry głowy zmniejszyły się w ocenie pacjentów, a łuszczenie bez istotnej różnicy. Działań niepożądanych nie odnotowano¹⁰. Badanie pochodzi z tej samej kliniki dermatologicznej w Sydney, w której wykonano badania nad trądzikiem i grzybicą stóp.

Czy olejek z drzewa herbacianego leczy grzybicę stóp?

Wyniki zależą od stężenia i od tego, czy oceniano objawy, czy wyleczenie mykologiczne. U 104 pacjentów krem z olejkiem 10% łagodził łuszczenie, stan zapalny, świąd i pieczenie podobnie jak tolnaftat 1%, ale ujemny wynik posiewu uzyskano u 30% osób po olejku, u 21% po placebo i u 85% po tolnaftacie. Przewagi olejku nad placebo w wyleczeniu mykologicznym nie wykazano¹¹.

Wyższe stężenia dały lepsze wyniki. U 158 pacjentów z grzybicą międzypalcową roztwór olejku 25% albo 50% nakładany dwa razy na dobę przez 4 tygodnie dał wyraźną poprawę kliniczną u 72% i 68% chorych, a placebo u 39%. Wyleczenie mykologiczne uzyskano u 64% osób stosujących roztwór 50% i u 31% po placebo. U 4 pacjentów (3,8%) stosujących olejek wystąpiło umiarkowane lub ciężkie zapalenie skóry, które szybko ustąpiło po odstawieniu¹². Monografia EMA dopuszcza olejek tylko do łagodzenia świądu i podrażnienia w łagodnej grzybicy stóp, a do wyleczenia zakażenia odsyła do lekarza³.

Czy olejek z drzewa herbacianego leczy grzybicę paznokci?

W badaniu z randomizacją u 117 pacjentów nierozcieńczony olejek nakładany dwa razy na dobę przez 6 miesięcy, razem z mechanicznym opracowaniem paznokcia, dawał wyniki podobne do roztworu klotrimazolu 1%. Ujemny posiew uzyskano u 18% osób po olejku i u 11% po klotrimazolu, a częściową albo pełną poprawę kliniczną u 60% i 61%¹³. Oba preparaty wyleczyły więc mykologicznie mniejszość chorych. Przegląd systematyczny metod uzupełniających w grzybicy paznokci znalazł 5 prac o olejku z drzewa herbacianego i uznał dowody za wstępne, wymagające dużych badań z kontrolą placebo¹⁴.

Czy płukanki i żele z olejkiem z drzewa herbacianego pomagają przy płytce nazębnej i zapaleniu przyzębia?

Dowody są sprzeczne. Przegląd z 2023 roku uznał, że płukanki z olejkiem 0,2–0,5% mogą ograniczać odkładanie płytki, a żel 5% wprowadzany do kieszonek przyzębnych może wspomagać skaling i wygładzanie korzeni⁶. W metaanalizie 11 badań z randomizacją z 2024 roku płukanka z olejkiem w 6 badaniach nie zmniejszyła wskaźnika płytki istotnie bardziej niż placebo, ale działania niepożądane zgłaszano rzadziej niż po chlorheksydynie. Żel z olejkiem podawany do kieszonek po skalingu w 3 badaniach zmniejszał głębokość kieszonek i poprawiał poziom przyczepu łącznotkankowego po 3 i 6 miesiącach bardziej niż sam skaling. Nieprzyjemny smak zgłaszano w 3 z 4 badań, a autorzy podsumowują, że mocnych dowodów korzyści brak¹⁵.

W jednym z badań z randomizacją u 30 pacjentów z zapaleniem przyzębia w stadium 2, żel z olejkiem 5% podany po skalingu poprawiał parametry kliniczne i stężenie metaloproteinazy 8 w płynie dziąsłowym bardziej niż sam skaling¹⁶. Rejestrację badania wykonano dopiero po jego zakończeniu. W badaniu z randomizacją u 40 pacjentów płukanka z olejkiem herbacianym, goździkiem i bazylią działała podobnie jak płukanka handlowa z olejkami eterycznymi, a dwóch z pięciu autorów pracowało w dziale badań producenta¹⁷.

Czy olejek z drzewa herbacianego usuwa nosicielstwo MRSA?

Przewagi nad standardowym postępowaniem nie wykazano. W badaniu z randomizacją u 224 pacjentów szpitalnych 5-dniowy schemat z kremem z olejkiem 10% i płynem do mycia ciała z olejkiem 5% usunął nosicielstwo gronkowca złocistego opornego na metycylinę (MRSA) u 41% osób, a schemat z mupirocyną, chlorheksydyną i sulfadiazyną srebra u 49%. Na błonie śluzowej nosa mupirocyna działała skuteczniej niż krem z olejkiem (78% wobec 47%), za to na skórze i w zmianach skórnych olejek dawał lepsze wyniki niż chlorheksydyna i sulfadiazyna srebra¹⁸.

W otwartym badaniu z randomizacją na dwóch oddziałach intensywnej terapii (391 pacjentów w analizie) codzienne mycie płynem z olejkiem 5% nie zmniejszyło istotnie częstości nowej kolonizacji MRSA w porównaniu z płynem dla niemowląt (8,7% wobec 11,2%). Autorzy uznali, że płynu z olejkiem nie można polecać w tym celu¹⁹.

Czy olejek z drzewa herbacianego zwalcza nużeńca (Demodex) na powiekach?

Przegląd Cochrane objął 6 badań z randomizacją z udziałem 562 osób (1124 oczu). Wszystkie miały niejasne albo wysokie ryzyko błędu systematycznego. Nie wiadomo, czy preparaty z olejkiem 5–50% zmniejszają liczbę roztoczy na rzęsach po 4–6 tygodniach bardziej niż inne metody (dowody bardzo niskiej pewności). W 3 badaniach nie wykazano różnicy w objawach ocenianych przez pacjentów. U 6 osób stosujących olejek wystąpiło podrażnienie oka, które ustąpiło po poprawieniu techniki nakładania, a autorzy uznali niższe stężenia za bezpieczniejsze²⁰. Monografia EMA zabrania stosowania olejku w oczach³.

Czy preparaty z olejkiem z drzewa herbacianego usuwają wszy głowowe?

Badano wyłącznie preparat dwuskładnikowy, więc udziału samego olejku nie da się wydzielić. W badaniu z randomizacją i zaślepioną oceną u 123 osób z wszawicą preparat z olejkiem z drzewa herbacianego i olejkiem lawendowym, nakładany trzykrotnie co tydzień, usunął wszy u 41 z 42 leczonych, podobnie jak preparat działający przez zaduszenie (40 z 41). Preparat z pyretrynami i butotlenkiem piperonylu dał ten wynik u 10 z 40 leczonych²¹.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla olejku z drzewa herbacianego

Olejek z drzewa herbacianego nie ma dopuszczonego oświadczenia zdrowotnego, które ocenia Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA). W unijnym rejestrze nie ma dla Melaleuca alternifolia żadnego wpisu, ani dopuszczonego, ani odmownego²². Oświadczenia dla substancji roślinnych z art. 13(1) rozporządzenia (WE) 1924/2006 od 2010 roku czekają na ocenę.

Olejek ma natomiast monografię Europejskiej Agencji Leków jako tradycyjny roślinny produkt leczniczy, w trybie dyrektywy 2001/83/WE, a nie prawa żywnościowego. Monografia EMA/HMPC/320930/2012, przyjęta przez Komitet do spraw Roślinnych Produktów Leczniczych 24 listopada 2014 roku, obejmuje cztery wskazania oparte wyłącznie na długotrwałym stosowaniu: leczenie drobnych powierzchownych ran i ukąszeń owadów, leczenie drobnych czyraków i łagodnego trądziku, łagodzenie świądu i podrażnienia w łagodnej grzybicy stóp oraz objawowe leczenie drobnych stanów zapalnych błony śluzowej jamy ustnej³. Przegląd okresowy za lata 2014–2022, zakończony 19 lipca 2023 roku, nie znalazł danych uzasadniających zmianę monografii²³.

W katalogu nowej żywności (rozporządzenie (UE) 2015/2283) nie ma wpisu dla Melaleuca alternifolia²⁴.

Bezpieczeństwo stosowania olejku z drzewa herbacianego

Połknięcie olejku z drzewa herbacianego przez dziecko jest według monografii EMA stanem nagłym, wymagającym natychmiastowego leczenia szpitalnego i wspomagania oddychania³. U 4-letniego chłopca po połknięciu niewielkiej ilości olejku w ciągu 30 minut wystąpiły zaburzenia równowagi, a potem utrata przytomności wymagająca intubacji⁴.

U dorosłych przypadkowe połknięcie olejku może wywołać depresję ośrodkowego układu nerwowego i osłabienie mięśni, które zwykle ustępują w ciągu 36 godzin. Pacjenta trzeba obserwować i w razie potrzeby leczyć podtrzymująco³. Analiza 159 zgłoszeń działań niepożądanych w bazie Światowej Organizacji Zdrowia (VigiBase) z lat 1987–2021, w tym 16 ciężkich, doprowadziła autorów do wniosku, że olejku nie wolno podawać doustnie, bo grozi to depresją ośrodkowego układu nerwowego i zapaleniem płuc²⁵.

Przy stosowaniu na skórę olejek może wywołać alergiczne kontaktowe zapalenie skóry. Według przeglądu z 2016 roku olejek z drzewa herbacianego wywołał najwięcej opublikowanych reakcji alergicznych spośród wszystkich olejków eterycznych, a odsetek dodatnich testów płatkowych w rutynowej diagnostyce wynosił od 0,1% do 3,5%. Opisano blisko 100 uczulonych pacjentów, większość po nakładaniu nierozcieńczonego olejku. Osoby uczulone na olejek z drzewa herbacianego często reagują też na olejek terpentynowy, a wśród nich częściej spotyka się uczulenie na mieszankę zapachową, balsam peruwiański, kalafonię i inne olejki eteryczne². W wieloośrodkowym badaniu w Niemczech i Austrii dodatni test płatkowy z olejkiem 5% miało 36 z 3375 pacjentów (1,1%), a 39% z nich reagowało też na olejek terpentynowy²⁶. W australijskim ośrodku dodatni test z utlenionym olejkiem miało 41 z 2320 badanych (1,8%), a ośmioro z nich nakładało wcześniej olejek nierozcieńczony²⁷.

Monografia EMA podaje jako przeciwwskazanie nadwrażliwość na olejek albo na kalafonię, a wśród działań niepożądanych wymienia podrażnienie, pieczenie, świąd, rumień i obrzęk o nieznanej częstości oraz rzadkie reakcje przypominające oparzenie (rzadziej niż u 1 na 1000 osób). Olejku nie wolno stosować w oczach i uszach³. W badaniach klinicznych poważniejsze reakcje skórne występowały przy stężeniach 25% i wyższych⁶.

U trzech zdrowych chłopców przed okresem dojrzewania ginekomastia pojawiła się w czasie stosowania produktów z olejkiem lawendowym i olejkiem z drzewa herbacianego i ustąpiła po ich odstawieniu. Autorzy uznali ten związek za prawdopodobny, ale nie rozdzielili udziału obu olejków⁵.

Monografia EMA nie zaleca stosowania olejku u dzieci poniżej 12. roku życia z powodu braku danych. W ciąży i podczas karmienia piersią stosowania nie zaleca się, bo bezpieczeństwa nie ustalono. Olejek nie wykazał działania genotoksycznego w dostępnych testach, a badań toksyczności reprodukcyjnej i rakotwórczości nie przeprowadzono³.

Interakcje olejku z drzewa herbacianego

Monografia EMA nie odnotowuje interakcji olejku z drzewa herbacianego z lekami³. Monografia obejmuje wyłącznie stosowanie na skórę i w jamie ustnej.

Dawkowanie olejku z drzewa herbacianego

Monografia EMA podaje dawkowanie dla młodzieży od 12. roku życia, dorosłych i osób starszych. Przy czyrakach, trądziku i grzybicy stóp olejku nie stosuje się dłużej niż miesiąc. Jeśli objawy w jamie ustnej utrzymują się ponad 5 dni, a rana albo ukąszenie ponad tydzień, potrzebna jest konsultacja lekarska. Dawek do przyjmowania doustnego nie ma.

Postacie olejku z drzewa herbacianego

Olejek z drzewa herbacianego jest dostępny jako czysty olejek eteryczny oraz jako składnik szamponów¹⁰, kremów i płynów do mycia ciała¹⁸ oraz płukanek do jamy ustnej¹⁷. Monografia EMA obejmuje płynne i półstałe postacie do stosowania na skórę oraz płynne postacie do stosowania na błonę śluzową jamy ustnej³. Nierozcieńczony olejek odpowiada za większość opisanych przypadków uczulenia, a kosmetyki z olejkiem za mniejszość². Na brzegi powiek stosowano w badaniach preparaty o stężeniu olejku od 5% do 50%²⁰.