Kwas cytrynowy

Kwas cytrynowy to substancja pomocnicza stosowana w recepturze tam, gdzie preparat wymaga kwaśnego odczynu albo kontrolowanej reakcji z węglanem. Farmakopea Polska XIII prowadzi dla niego dwie osobne monografie, bezwodną¹ i jednowodną², natomiast wszystkie preparaty dopuszczone do obrotu jako surowiec farmaceutyczny to postać jednowodna³.

Charakterystyka kwasu cytrynowego

Jak nazywa się kwas cytrynowy na recepcie i w rejestrze?

Monografia nosi tytuł łaciński Acidum citricum monohydricum, polską nazwę kwas cytrynowy jednowodny i angielską Citric acid monohydrate². W rejestrze surowców farmaceutycznych ten sam surowiec występuje pod dwiema nazwami handlowymi, kwas cytrynowy oraz kwas cytrynowy jednowodny, przy czym obie odsyłają do monografii jednowodnej³. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda kwas cytrynowy i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek albo bezbarwne kryształy lub granulki, i osobno zaznacza, że kryształy są wietrzejące². Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi².

Z tego układu wynika, że surowiec wchodzi do preparatu fazą wodną albo etanolową i nie wymaga rozcierania z podłożem. Wodny roztwór kwasu cytrynowego ma odczyn silnie kwasowy², co wyznacza granicę doboru pozostałych składników recepty.

Zastosowanie kwasu cytrynowego w recepturze

Do czego stosuje się kwas cytrynowy w recepturze?

Klasycznym zastosowaniem są wysycenia (Saturationes), czyli roztwory sodowych i potasowych soli kwasów organicznych przesycone dwutlenkiem węgla⁴. Preparat powstaje przez rozpuszczenie węglanu lub wodorowęglanu sodu albo potasu i dodanie kwasu organicznego, przy czym kwas cytrynowy jest jednym z wymienionych obok kwasu winowego, octu i świeżego soku z cytryny⁴. Inne postacie leku wykonywane w aptece zbiera dział receptury.

Poza odważaniem farmaceuta spotyka ten surowiec w składzie gotowych podłoży. Kwas cytrynowy bezwodny wchodzi do Lekobazy Lux, podłoża wytwarzanego według monografii DAC, którego pH mieści się w granicach od 3,5 do 5,0⁵.

Stężenia kwasu cytrynowego w preparatach recepturowych

Stężenia stosowane w wysyceniach nie są wartością dobieraną dowolnie, tylko wynikają ze stechiometrii reakcji z węglanem. Ilość kwasu przypadającą na jedną część węglanu podaje zestawienie z piśmiennictwa recepturowego⁴.

Punktem wyjścia jest ilość węglanu, nie kwasu. Na 100 części cieczy wysycenie przygotowuje się z 4 części wodorowęglanu sodu albo równoważnej ilości innego węglanu⁴, a ilość kwasu wynika z powyższego przelicznika. Zapis stężenia z recepty przeliczysz kalkulatorem stężeń recepturowych.

Kwas cytrynowy nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N⁶. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Niezgodności recepturowe kwasu cytrynowego

• Węglany i wodorowęglany. Połączenie z węglanem lub wodorowęglanem sodu albo potasu w obecności wody uwalnia dwutlenek węgla⁴. W wysyceniu jest to reakcja zamierzona, a poza nim gaz rozpręża opakowanie, dlatego preparat wymaga butelki dostatecznie wytrzymałej⁴.
• Składniki wrażliwe na kwaśny odczyn. Roztwór wodny surowca jest silnie kwasowy², więc kwas cytrynowy zmienia odczyn całego preparatu, a nie tylko własnej porcji fazy wodnej.
• Woda krystalizacyjna w mieszaninach proszkowych. Proszki ze składnikiem zawierającym wodę krystalizacyjną wilgotnieją po zmianie wilgotności powietrza i temperatury, co piśmiennictwo recepturowe opisuje jako mieszaniny semitektyczne⁷. Postacią dostępną w aptece jest właśnie postać jednowodna o wietrzejących kryształach².

Zlecenie na bufor cytrynianowy niezgodnością nie jest i nie jest też wskazaniem do odważenia tego surowca. Farmakopealny bufor cytrynianowy do kropli do oczu sporządza się z cytrynianu sodu doprowadzonego rozcieńczonym kwasem solnym do pH 6,5⁸.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z kwasem cytrynowym

Wysycenie powstaje w kolejności, która utrzymuje dwutlenek węgla w roztworze⁴.

1. Rozpuścić w wodzie substancję leczniczą oraz węglan lub wodorowęglan sodu albo potasu.
2. Dodać kwas cytrynowy w ilości odpowiadającej użytemu węglanowi.
3. Prowadzić proces na zimno i powoli, bez sączenia i bez przelewania.
4. Napełnić butelkę na tyle wytrzymałą, żeby powstający dwutlenek węgla jej nie rozsadził.

Przechowywanie i trwałość kwasu cytrynowego

Surowiec przechowuje się w hermetycznym pojemniku⁹, co odpowiada opisowi kryształów jako wietrzejących². Gotowe wysycenie jest preparatem krótkotrwałym, bo bez odpowiedniego zamknięcia dwutlenek węgla ulatnia się z niego całkowicie w ciągu dwóch dni⁴.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.