Laktoza

Laktoza to substancja pomocnicza stałych postaci leku recepturowego – uzupełnia masę proszków dzielonych, wypełnia kapsułki i służy jako nośnik rozcierek, w których odważa się substancje bardzo silnie działające. Farmakopea Polska XIII prowadzi dwie monografie tego surowca, laktozy bezwodnej¹ i jednowodnej², a w rejestrze surowców farmaceutycznych występuje wyłącznie postać jednowodna, w preparatach trzech podmiotów³. Ta karta opisuje surowiec z rejestru, czyli Lactosum monohydricum.

Charakterystyka laktozy

Jak wygląda laktoza i w czym się rozpuszcza?

Laktoza jednowodna to biały lub prawie biały, krystaliczny proszek². Rozpuszczalność rozdziela dwa rozpuszczalniki receptury skrajnie:

Wartości pochodzą z monografii². Przy stole ten układ rozstrzyga, w czym surowiec się rozprowadzi: do roztworów wodnych wchodzi bez ograniczeń, w etanolu zostaje ciałem stałym. Rolę laktozy monografia nazywa wprost – wypełniacz i rozcieńczalnik stałych postaci leków, tabletek i proszków⁴.

Właściwościami, które ta sama monografia wskazuje jako istotne dla laktozy w roli wypełniacza, są rozkład wielkości cząstek i gęstość nasypowa⁴. Praktyczny skutek jest taki, że gatunki laktozy różnią się granulacją, a więc i zachowaniem w moździerzu przy mieszaniu z substancją czynną.

Jakie nazwy laktozy spotyka się na recepcie?

Monografia nosi tytuł Lactosum monohydricum, polską nazwę laktoza jednowodna i angielską Lactose monohydrate². W rejestrze surowców farmaceutycznych wszystkie trzy preparaty występują pod nazwą „Laktoza jednowodna”³. Nazwy łacińskie z recept tłumaczy portalowy słownik synonimy recepturowe.

Zastosowanie laktozy w recepturze

Po co laktoza w proszkach dzielonych?

Laktoza uzupełnia masę proszku wtedy, gdy sama substancja czynna jest jej za mało do odsypania. Masa jednego proszku dzielonego mniejsza niż 0,1 g jest uzupełniana laktozą do 0,1 g⁵. Ta sama rola wraca, gdy substancja czynna nie jest dostępna jako surowiec, a tylko w tabletkach – wtedy sproszkowane tabletki miesza się z odważoną laktozą, a masę pojedynczego proszku liczy się z sumy masy tabletek i laktozy⁶.

Czym są rozcierki laktozowe?

Rozcierki, czyli proszki rozcieńczane (Pulveres triturati), sporządza się przez roztarcie substancji bardzo silnie działającej z laktozą w stosunku 1+1 (1:2), 1+9 (1:10) albo 1+99 (1:100), po to, by taką substancję dało się dokładnie odważyć⁶. W praktyce aptecznej najczęściej występują trzy:

Zestawienie pochodzi z opracowania receptury proszków⁶. Przy stole rozcierka zmienia rachunek naważki: odważa się jej dziesięciokrotność albo stukrotność masy substancji czynnej, a przełożenie stosunku rozcieńczenia na zawartość w gramie gotowej rozcierki daje przelicznik stężeń.

Do czego laktoza służy w kapsułkach?

W kapsułkach wykonywanych kapsułkarką ręczną laktoza uzupełnia objętość masy proszkowej do pojemności wybranego rozmiaru kapsułki, obok glukozy pełniącej tę samą funkcję⁷. Instrukcje kapsułkarek podają dla każdego rozmiaru kapsułki zakres mas i objętości laktozy, a substancję wypełniającą dodaje się do cylindra z masą proszkową do właściwej objętości⁷. Ponieważ o rozmiarze kapsułki i o wypełnieniu decyduje farmaceuta, ilość laktozy nie musi wynikać z samej recepty⁷.

Ilości laktozy w preparatach recepturowych

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dawki zwykle stosowane i maksymalne dla substancji czynnych, dla których monografie opublikowano w tej Farmakopei⁸, a laktoza występuje w monografii jako substancja pomocnicza⁴. Ilość surowca w recepcie wyznacza więc docelowa masa jednego proszku albo objętość kapsułki, a nie pułap z wykazu.

Dwie wielkości rozstrzygają o naważce laktozy w proszkach dzielonych. Pierwsza to minimalna masa jednego proszku, 0,1 g – poniżej tej wartości proszek uzupełnia się laktozą⁵. Druga to liczba proszków w recepcie, bo naważkę liczy się na całą serię, a nie na jeden proszek⁶.

Niezgodności recepturowe laktozy

• Składniki higroskopijne. Laktoza jest w tej sytuacji środkiem zaradczym, nie stroną niezgodności. Do mieszaniny proszków, w której składnik chłonie wilgoć, dodaje się substancję obojętną i niehigroskopijną, laktozę albo skrobię⁹. Szczególnie higroskopijne są kwas acetylosalicylowy, zwłaszcza w mieszaninie z bromkami, urotropina, bromki i suche wyciągi roślinne⁹.
• Niezgodności wymagające rozcieńczenia. Dodanie środka rozcieńczającego, na przykład laktozy, należy do sposobów poprawiania niezgodności w składzie recepty⁵.
• Substancje bardzo silnie działające to nie niezgodność. Zetknięcie laktozy z taką substancją nie jest przeszkodą, lecz wskazaniem – rozcierki 1:10 i 1:100 sporządza się właśnie po to, żeby dało się ją odważyć⁶.

Laktoza nie występuje w Wykazie A, Wykazie B ani Wykazie N¹⁰. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Pary surowców przepisywane razem z laktozą w proszkach i kapsułkach sprawdza portalowy analizator niezgodności recepturowych, który wskazuje, który składnik recepty odpowiada za niezgodność.

Sporządzanie preparatów z laktozą

Kolejność dodawania składników jest przy proszkach ważniejsza niż samo mieszanie: pory moździerza zaciera się substancją, której jest najwięcej, a kolejne składniki dodaje od najmniejszej ilości do największej, mieszając po każdym dodaniu⁶. W proszkach dzielonych laktozy jest zwykle najwięcej, więc to ona trafia do moździerza pierwsza:

1. Odważyć substancję czynną i laktozę w ilości wyliczonej na całą serię proszków⁵.
2. Zatrzeć pory moździerza częścią odważonej laktozy⁵.
3. Dodać substancję czynną i wymieszać⁵.
4. Dodać pozostałą laktozę i wymieszać⁵.
5. Rozsypać masę według naważki wzorcowej do opłatków skrobiowych⁵.

Gdy substancja czynna jest dostępna tylko w tabletkach, przed krokiem trzecim liczy się potrzebną liczbę tabletek, waży się je i miałko proszkuje, a dopiero potem miesza z pozostałymi składnikami⁶. Proszki z składnikiem higroskopijnym wydaje się w szczelnie zamkniętym opakowaniu⁹. Pozostałe reguły pracy przy stole recepturowym portal zbiera w dziale receptura.

Bezpieczeństwo stosowania laktozy

Ograniczenie stosowania laktozy jest po stronie pacjenta, nie preparatu. W Polsce nietolerancja laktozy dotyczy 1,5% niemowląt i dzieci oraz 20–25% osób dorosłych¹¹. Objawy zależą od ilości przyjętej laktozy i od stopnia niedoboru laktazy: większość osób z niedoborem toleruje do 11,8 g na dobę, co odpowiada 250 mL mleka, natomiast u osób bardzo wrażliwych opisano objawy już po 200 mg¹¹.

Kliniczne znaczenie małych ilości laktozy w lekach pozostaje niejednoznaczne – w badaniu z udziałem 77 osób z nietolerancją laktozy dawka 400 mg nie zwiększyła wydzielania wodoru w teście oddechowym ani nie wywołała objawów żołądkowo-jelitowych częściej niż placebo¹¹.

W lekach gotowych zawartość laktozy jest podana w drukach informacyjnych, bo prawo europejskie wymaga deklarowania tej substancji pomocniczej¹¹. Lek recepturowy takiego druku nie ma, więc informacja o laktozie w proszkach albo kapsułkach pochodzi wyłącznie od osoby wydającej lek.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.