Pilokarpiny chlorowodorek

Pilokarpiny chlorowodorek to sól alkaloidu o działaniu cholinomimetycznym, w recepturze aptecznej wykorzystywana niemal wyłącznie w preparatach do oczu. Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII wymienia dla niej krople do oczu i maść do oczu ze wskazaniem „w jaskrze”, a obok nich dawki doustne i podskórne¹. Farmakopea ma dwie monografie soli pilokarpiny, obok chlorowodorku także Pilocarpini nitras², ale w Liście Surowców Farmaceutycznych figurują wyłącznie preparaty chlorowodorku i to jego dotyczy ta karta.

Charakterystyka pilokarpiny chlorowodorku

Jak wygląda pilokarpiny chlorowodorek i w czym się rozpuszcza?

Monografia Pilocarpini hydrochloridum opisuje surowiec i jego zachowanie w rozpuszczalnikach³.

Bardzo łatwa rozpuszczalność w wodzie znaczy, że surowiec wprowadza się wprost do fazy wodnej, bez ogrzewania i bez rozcierania z rozpuszczalnikiem pomocniczym. Higroskopijność rozstrzyga o pracy z opakowaniem: naważkę wykonuje się sprawnie, a pojemnik zamyka od razu po odważeniu. Kwaśny odczyn własnego roztworu wyznacza natomiast kierunek doboru układu buforującego, o czym niżej.

Pod jakimi nazwami szukać tego surowca?

Monografia nosi tytuł Pilocarpini hydrochloridum, a pod nim podaje nazwę angielską Pilocarpine hydrochloride³. Polska nazwa to pilokarpiny chlorowodorek i pod nią surowiec występuje w rejestrze⁴. Na receptach pojawia się też odmieniona forma łacińska Pilocarpini hydrochloridi, którą rozwiązuje portalowy tłumacz nazw surowców recepturowych.

Zastosowanie pilokarpiny chlorowodorku w recepturze

Surowiec trafia do dwóch postaci ocznych – jałowych kropli do oczu i maści do oczu – a wskazaniem podanym przy nich w Wykazie dawek jest jaskra¹. Krople z pilokarpiną są wodnym roztworem rzeczywistym o niskiej lepkości, więc podlegają wymaganiom monografii ogólnej Ophthalmica dla preparatów do oczu⁵ oraz parametrom sporządzania z monografii narodowej „Leki sporządzane w aptece”⁶. Maść z pilokarpiną należy do półstałych preparatów do oczu, więc pojemnik mieści nie więcej niż 10 g preparatu, a rozproszone cząstki substancji czynnej nie mogą przekraczać 90 µm⁷. Ta granica wielkości cząstek rozstrzyga, jak długo ucierać surowiec przed połączeniem z podłożem.

Stężenia i dawki maksymalne pilokarpiny chlorowodorku

Wykaz dawek podaje dla pilokarpiny chlorowodorku zarówno stężenia w postaciach zewnętrznych, jak i dawki po podaniu doustnym oraz podskórnym¹.

Dawki z wykazu odnoszą się do mężczyzny w wieku 20–40 lat o masie ciała ok. 70 kg bez chorób towarzyszących, więc przeliczeń pediatrycznych nie wolno z nich wyprowadzać. Przy przepisie na krople o innym stężeniu niż typowe naważkę wygodnie sprawdzić kalkulatorem stężeń recepturowych, bo zakres wykazu obejmuje czterokrotną różnicę zawartości substancji czynnej.

Niezgodności recepturowe pilokarpiny chlorowodorku

• Odczyn zasadowy. W środowisku zasadowym pilokarpina przechodzi w kwas pilokarpinowy, a przemiana przyspiesza przy ogrzewaniu³. Sam surowiec daje roztwór wodny o odczynie kwaśnym, pH 3,5–4,5.
• Bufory borowe o wysokim pH. Farmakopealne roztwory buforujące F3 i F4 doprowadzają preparat do pH ok. 9,0 i 9,1, a przypisano im chlorowodorek tetracykliny, nie pilokarpinę. Przy 2% roztworze chlorowodorku pilokarpiny tabela roztworów buforujących wymienia bufor fosforanowy o pH ok. 6,5⁶.
• Azotan potasu jako środek izotonizujący. Roztwór izotonizujący B, czyli azotan potasu 16 g/L, jest przeznaczony głównie dla związków srebra⁶. Krople z pilokarpiną izotonizuje się roztworem A, czyli chlorkiem sodu 9 g/L.
• Środek konserwujący spoza trzech dopuszczonych. W recepturze aptecznej krople do oczu wolno konserwować chlorkiem benzalkoniowym w stężeniu 0,01%–0,02%, diglukonianem chlorheksydyny 0,01% albo mieszaniną parahydroksybenzoesanu metylu 0,065% i parahydroksybenzoesanu propylu 0,035%, przy czym środek musi być zgodny z pozostałymi składnikami preparatu⁶.

Niezgodnością nie są natomiast fosforany ani chlorek sodu, choć w kroplach występują razem z substancją czynną. Farmakopealny bufor fosforanowy zawiera oba te składniki i został wymieniony jako przykład dla 2% roztworu chlorowodorku pilokarpiny⁶.

Recepta łącząca pilokarpinę z innymi substancjami czynnymi wymaga sprawdzenia każdej pary z osobna. Portal ma do tego analizator niezgodności recepturowych, który wskazuje rodzaj reakcji i sposób postępowania.

Sporządzanie kropli do oczu z pilokarpiną

Czym doprowadzić krople do wymaganego odczynu?

Roztwór buforujący fosforanowy (bufor G) – układ o pH ok. 6,5, wymieniony w Farmakopei jako przykład dla 2% roztworu chlorowodorku pilokarpiny⁶.

• sodu chlorek – 0,24 g
• disodu fosforan bezwodny – 0,23 g
• sodu diwodorofosforan bezwodny – 0,20 g
• woda – do 100,0 g

Bufor wnosi już chlorek sodu, więc przy jego użyciu izotonizację liczy się od tej zawartości, a nie od zera.

W jakiej kolejności wykonać krople do oczu?

1. Sporządź roztwór substancji czynnej na wodzie odpowiadającej monografii Aqua pro usu officinale⁸.
2. Doprowadź odczyn roztworem buforującym – wartość pH kropli do oczu ma się mieścić w przedziale 3,5–8,5⁸.
3. Doprowadź preparat do izotonii z płynem łzowym, przyjmując ciśnienie osmotyczne w przedziale 280–320 mosmol/L⁸.
4. Do preparatu przeznaczonego do pojemnika wielodawkowego dodaj środek konserwujący spośród dopuszczonych w recepturze aptecznej⁶.
5. Wyjałów roztwór metodą 1, czyli przez sączenie przez filtry o nominalnej wielkości porów nie większej niż 0,22 µm – metodę tę przewidziano dla roztworów rzeczywistych o niskiej lepkości. Dla substancji termostabilnych monografia dopuszcza metodę 2, czyli wyjaławianie w autoklawie⁶.
6. Napełnij jałowy pojemnik i opisz etykietę okresem przydatności po otwarciu oraz warunkami przechowywania⁸.

Przechowywanie i trwałość pilokarpiny chlorowodorku

Surowiec przechowuje się w hermetycznym pojemniku, chroniąc od światła³. Gotowe krople wydaje się w jałowym pojemniku zabezpieczającym preparat przed zakażeniem, a pojemnik wielodawkowy mieści nie więcej niż 10 mL i pozwala stosować preparat przez 4 tygodnie od pierwszego otwarcia⁹. Ten okres wyznacza wielkość opakowania przy dłuższej terapii jaskry, a ile dni starczy konkretna butelka, pokazuje kalkulator zużycia kropli do oczu.

Bezpieczeństwo stosowania pilokarpiny chlorowodorku

Pilokarpiny chlorowodorek figuruje w wykazie A substancji bardzo silnie działających, a w wykazie N środków odurzających go nie ma¹⁰. Nie należy też do substancji objętych wykazem P.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁴.