Prometazyny chlorowodorek

Prometazyny chlorowodorek to pochodna fenotiazyny stosowana w recepturze jako substancja czynna doustnych postaci leku. Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII opisuje działanie tej substancji jako przeciwhistaminowe i przeciwwymiotne i przewiduje dwie drogi podania, doustną i domięśniową¹. W aptece pracuje się wyłącznie z pierwszą z nich.

Charakterystyka prometazyny chlorowodorku

Jak nazywa się prometazyny chlorowodorek na recepcie i w rejestrze?

Tytuł monografii farmakopealnej brzmi Promethazini hydrochloridum, a pod nim monografia podaje nazwę angielską Promethazine hydrochloride². Na recepcie substancja pojawia się w dopełniaczu, jako Promethazini hydrochloridi. W Liście Surowców Farmaceutycznych preparat figuruje pod nazwą polską „Prometazyny chlorowodorek”, identyczną z tytułem tej karty, a Wykaz dawek prowadzi ją pod nazwą łacińską. Odmiany nazw łacińskich i ich polskie odpowiedniki sprawdzisz w tłumaczu synonimów recepturowych.

Jak wygląda prometazyny chlorowodorek i w czym się rozpuszcza?

Monografia opisuje surowiec jako biały lub jasnożółtawy, krystaliczny proszek o temperaturze topnienia ok. 222 °C z rozkładem². Rozpuszczalność monografia ujmuje terminami farmakopealnymi.

Z tego układu wynika sposób pracy przy stole. Do doustnych postaci płynnych surowiec przechodzi wprost do wody, bez ogrzewania i bez rozpuszczalnika pomocniczego, a etanol pozostaje drogą zapasową, gdy przepis i tak go zawiera. Roztwór wodny reaguje kwaśno – monografia wymaga, aby roztwór 1,0 g surowca w 10 mL wody miał pH od 4,0 do 5,0, mierzone natychmiast po przygotowaniu².

Zastosowanie prometazyny chlorowodorku w recepturze

Zakres zastosowań wyznacza Wykaz dawek, który przypisuje substancji działanie przeciwhistaminowe i przeciwwymiotne oraz podaje dawki dla podania doustnego i domięśniowego¹. Recepta apteczna korzysta z drogi doustnej, a bardzo łatwa rozpuszczalność w wodzie otwiera zarówno postacie płynne, jak i proszki dzielone.

Skalę stężeń, w jakich prometazyna bywa podawana doustnie, pokazuje zarejestrowany produkt gotowy z tym samym surowcem: syrop zawiera 5 mg chlorowodorku prometazyny w 5 mL, czyli 0,1%³. Ilość substancji przypadającą na łyżeczkę lub kroplę przy zapisanej objętości mikstury przeliczysz kalkulatorem dawki w miksturze, a stężenie procentowe na naważkę – przelicznikiem stężeń recepturowych.

Stężenia i dawki maksymalne prometazyny chlorowodorku

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII podaje dla prometazyny chlorowodorku komplet czterech wartości w obu drogach podania¹.

Przy stole recepturowym rozstrzyga jedna liczba z tej tabeli: dawka maksymalna jednorazowa 0,05 g wyznacza pułap zawartości substancji w jednym proszku lub w jednorazowej porcji mikstury, a 0,15 g – sumę z całej doby wynikającą ze sposobu użycia podanego w recepcie.

Wartości te przyjęto dla mężczyzny w wieku 20–40 lat o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących⁴. Odnoszą się więc do dorosłego i przeliczeń pediatrycznych z nich się nie wyprowadza. Dawkowanie dziecięce podaje charakterystyka gotowego produktu z tym samym surowcem: dla dzieci od 2 do 12 lat przelicza dawkę na kilogram masy ciała, zastrzega, że nie należy przekraczać połowy dawki dla dorosłego, a podania poniżej 2. roku życia nie dopuszcza³.

Prometazyny chlorowodorek figuruje w Wykazie B substancji silnie działających⁵, a nie ma go w wykazie A, wykazie N ani wykazie P.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną?

Osoba sporządzająca lek recepturowy zmniejsza ilość surowca do wielkości określonej przez dawkę maksymalną, jeżeli dawka maksymalna jest dla tego surowca ustalona, ze składu i sposobu użycia podanego w recepcie wynika jej przekroczenie, a wystawiający receptę nie uczynił adnotacji o konieczności zastosowania dawki wskazanej w składzie⁴. Lek z dawką przekroczoną i nieoznaczoną wykonuje się jedynie po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła.

Niezgodności recepturowe prometazyny chlorowodorku

Składniki alkalizujące. Surowiec jest solą reagującą kwaśno – jego roztwór wodny mieści się w przedziale pH od 4,0 do 5,0². Podniesienie odczynu przez składnik o odczynie zasadowym wypiera z soli zasadę prometazyny, która nie ma już bardzo dobrej rozpuszczalności w wodzie właściwej chlorowodorkowi, więc preparat mętnieje albo daje osad.

Czas i światło. Monografia wymaga, aby pH roztworu mierzyć natychmiast po przygotowaniu, i nakazuje chronić surowiec od światła². Oba wymagania mówią o tym samym: roztwór wodny nie czeka, więc sporządza się go bezpośrednio przed wydaniem, a nie z zapasem.

Co niezgodnością nie jest. Sacharoza i benzoesan sodu nie kolidują z prometazyną w środowisku wodnym – oba wchodzą w skład zarejestrowanego syropu z tym surowcem³. Obecność żadnego z tych dwóch składników w recepcie nie jest więc powodem do rozdzielania preparatu.

Pozostałe składniki recepty warto zestawić parami przed rozpoczęciem pracy – służy do tego analizator niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z prometazyny chlorowodorkiem

Postać płynną otrzymuje się przez rozpuszczenie surowca w wodzie na zimno, na co pozwala jego bardzo łatwa rozpuszczalność². Proszki dzielone wykonuje się według ogólnej procedury dla tej postaci leku⁶.

1. Zatrzeć pory moździerza substancją, której w składzie jest najwięcej. Nigdy nie zaciera się porów talkiem.
2. Dodawać kolejne składniki od najmniejszej ilości do największej, mieszając pistlem po każdym dodaniu nowej porcji.
3. Obliczyć masę jednego proszku, odważyć ją do kapsułki skrobiowej odpowiedniej wielkości, a pozostałe kapsułki napełnić według odważki wzorcowej.
4. Napełnione kapsułki umieścić w białej torebce z odpisem recepty.

Gdy substancja czynna jest w składzie w ilości zbyt małej do bezpośredniego odważenia, stosuje się wcześniej sporządzoną rozcierkę (pulveres triturati) w rozcieńczeniu 1:10 lub 1:100 i odważa jej odpowiednią wielokrotność⁶.

Przechowywanie i trwałość prometazyny chlorowodorku

Monografia formułuje wymaganie jednym zdaniem: chronić od światła². Wrażliwość substancji na utlenianie potwierdza skład zarejestrowanego syropu z tym samym surowcem, w którym producent umieścił dwa przeciwutleniacze, kwas askorbowy i pirosiarczyn sodu³.

Bezpieczeństwo stosowania prometazyny chlorowodorku

Dane o bezpieczeństwie niesie charakterystyka gotowego produktu z tym samym surowcem³. Przeciwwskazaniami są nadwrażliwość na prometazynę lub inne pochodne fenotiazyny, zahamowanie czynności ośrodkowego układu nerwowego, śpiączka, leczenie inhibitorami monoaminooksydazy (IMAO) oraz okres 14 dni po ich zakończeniu, a także wiek poniżej 2 lat. Ostrożności wymagają jaskra, padaczka, ponieważ substancja obniża próg drgawkowy, przerost gruczołu krokowego, zwężenie ujścia cewki moczowej i astma oskrzelowa.

Prometazyna nasila działanie leków przeciwbólowych i barbituranów oraz wykazuje synergizm z lekami neuroleptycznymi, alkoholem i parasympatykolitykami. Pochodne fenotiazyny mogą wydłużać odstęp QT, co ma znaczenie przy jednoczesnym stosowaniu innych leków o tym działaniu. Niedociśnienia tętniczego wywołanego prometazyną nie wolno leczyć adrenaliną, bo substancja może odwracać jej działanie wazopresyjne.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru⁷.